Moät baøi vieát ñaùng chuù yù veà ngaønh aâm nhaïc ñieàu trò (music therapy) cuûa Nancy A. Melville ñöôïc phoå bieán treân löôùi ñieåm (web site) cuûa HeathSCOUT, ngaøy 28 thaùng 8 naêm 2000.

Ngaøy nay, ôû Hoa Kyø coù khoaûng ñoä vaøi traêm aâm nhaïc ñieàu trò vieân (music therapist) duøng aâm nhaïc ñeå giuùp theâm vaøo vieäc chöõa beänh nhaân.

Sunny Hadder laø moät trong nhöõng ngöôøi ñoù. Moãi tuaàn hai laàn, baø ñeán beänh vieän cuûa Ñaïi Hoïc Alabama ñeå laøm vieäc vôùi beänh nhaân vaø caùc thaân nhaân cuûa hoï. Baø cho bieát moãi beänh nhaân coù phaûn öùng khaùc nhau ñoái vôùi caùc loaïi nhaïc. Coù ngöôøi beänh coù keát quaû ñoái vôùi nhaïc jazz, coù ngöôøi chòu nhaïc rock, coù beänh nhaân chæ muoán nhaïc rap, coù ngöôøi chæ thích tình ca...

Theo baø Sunny Hadder, haàu nhö taát caû nhöõng beänh nhaân göûi ñeán baø ñeå ñöôïc aâm nhaïc ñieàu trò ñeàu coù nhöõng phaûn öùng toát. Ngay caû nhöõng ngöôøi bò hoân meâ (coma), cuõng coù nhöõng phaûn öùng coù theå nhaän thaáy ñöôïc roõ raøng, nhö söï thay ñoåi cuûa nhòp tim ñaäp, khi hoï ñöôïc nghe nhaïc.

Theo oâng Al Bumanis, phaùt ngoân vieân cuûa Hieäp Hoäi AÂm Nhaïc Ñieàu Trò Hoa Kyø (American Music Therapy Association), töø laâu ngöôøi ta ñaõ bieát aâm nhaïc coù aûnh höôûng ñeán con ngöôøi trong nhieàu laõnh vöïc, keå caû y khoa. Nguyeân taéc duøng aâm nhaïc ñeå chöõa beänh coù töø Thôøi Ñaïi Thaùnh Kinh (Biblical Times), nhöng phaûi noùi maõi ñeán thaäp nieân 1950 môùi coù söï aùp duïng thaät söï. Sau Ñaïi Chieán Theá Giôùi laàn thöù II, aâm nhaïc ñöôïc baét ñaàu ñem duøng trong nhöõng nhaø thöông cöïu chieán binh Hoa Kyø. AÂm nhaïc ñieàu trò phaùt trieån daàn theo thôøi gian vaø ngaøy nay ñaõ coù nhöõng ngöôøi coù baèng tieán só aâm nhaïc ñieàu trò.

Nhöõng aâm nhaïc ñieàu trò vieân khi chöõa beänh thöôøng cuøng beänh nhaân ñaøn, haùt, ñaùnh troáng vaø coù khi cuøng saùng taùc nhaïc. Nhieàu khi, hoï cuõng chæ duøng phöông phaùp thuï ñoäng hôn nghóa laø cho ngöôøi beänh nghe nhaïc.

Nhòp ñieäu cuûa aâm nhaïc raát thích hôïp cho nhöõng ngöôøi bò tai bieán maïch maùu naõo (CVA cerebrovascular accident) khi ñang ôû giai ñoaïn bình phuïc. AÂm nhaïc trong tröôøng hôïp naøy giuùp beänh nhaân tìm laïi caùch ñi ñöùng luùc ñaàu chaäm vaø sau daàn daàn taêng toác ñoä (tempo) ñeán khi beänh nhaân coù theå ñi ñöôïc.

OÂng Bumanis cho bieát coù nhieàu cuoäc khaûo cöùu y hoïc trong quaù khöù ñaõ cho thaáy aâm nhaïc coù theå giuùp beänh nhaân giaûm ñau, bôùt sôï haõi do ñoù aùp huyeát vaø maïch ñöôïc ñieàu hoøa hôn.

Baây giôø baøn ñeán chuyeän nhaïc Vieät Nam vaø aûnh höôûng cuûa noù ñeán ngöôøi Vieät.

Keå ra khoâng ít thì nhieàu, taát caû chuùng ta ñeàu thaáy aûnh höôûng cuûa aâm nhaïc ñoái vôùi taâm hoàn cuûa moãi ngöôøi. Phaûi noùi, moïi ngöôøi chuùng ta khoâng ít thì nhieàu cuõng ñaõ xöû duïng aâm nhaïc trò lieäu moät caùch giaùn tieáp. Thí duï, khi chaùn naûn, tìm moät ñóa nhaïc vui nghe, chaéc seõ thaáy ñôõ buoàn. Hay trong moät böõa tieäc khi moïi ngöôøi boác ñoàng hoãn loaïn, chuû nhaân vaën moät baûn nhaïc thaät hay vaø eâm aùi, baûo moïi ngöôøi bình tónh laïi laéng nghe, khoâng khí seõ nheï ñi.

Phaûi noùi nhaïc Vieät Nam nhieàu nhöõng tình ca buoàn, soá löôïng ñeán haøng ngaøn baûn nhaïc. Khi nghe nhöõng baûn nhaïc buoàn, con ngöôøi cuõng laéng hoàn vaøo tieáng nhaïc vaø coù caûm giaùc buoàn.

Ngöôïc laïi khi nghe nhaïc vui, taâm hoàn ngöôøi cuõng môû roäng chaøo ñoùn haân hoan. Nhöõng baûn huøng ca laïi laøm khôi ñoäng nhöõng yù chí haøo huøng, yeâu nuôùc. Nghe nhöõng baûn du ca thaáy muoán daán thaân laøm vieäc xaõ hoäi. Nhöõng baûn nhaïc nhi ñoàng laøm ngöôøi nghe thaáy taâm hoàn treû laïi.

Coù moät loaïi nhaïc coù theå noùi khoù saùng taùc nhaát laø nhaïc haøi höôùc, loaïi nhaïc nghe coù theå vui ñeán baät tieáng cöôøi. Loaïi nhaïc vui naøy duøng ñeå chöõa beänh saàu buoàn (depression) chaéc laø phaûi hieäu nghieäm. Nhaïc haøi höôùc Vieät Nam coù leõ chæ coù khoaûng chöøng vaøi chuïc baûn, do nhöõng nhaïc só thaät ñaëc bieät saùng taùc. Moät trong nhöõng ngöôøi ñoù, moät ngaïc nhieân cho haàu nhö taát caû moïi ngöôøi, laø taùc giaû tröôøng ca Hoøn Voïng Phu. Chính Leâ Thöông laø ngöôøi vieát nhaïc haøi höôùc Vieät Nam ñaàu tieân vôùi nhöõng baûn nhaïc Hoøa Bình 48, Lieân Hieäp Quoác, Laøng Baùo Saøi Goøn...

Nhöng noùi ñeán chuyeän vieát nhaïc haøi höôùc vaø roài töï ñôn ca trình dieãn laáy, noåi tieáng caû nöôùc, trong lòch söû aâm nhaïc Vieät Nam chæ coù moät ngöôøi: Traàn Vaên Traïch (1924-1994).

OÂng Traàn Vaên Traïch, teân thaät laø Traàn Quang Traïch, sinh naêm 1924 ôû Myõ Tho, sinh tröôûng trong moät gia ñình toaøn laø nhöõng nhaân vaät coù tieáng veà Coå Nhaïc Vieät Nam. Tuy trong gia ñình coù nhöõng nhaân vaät khoa baûng loãi laïc veà aâm nhaïc nhö anh ruoät giaùo sö tieán só aâm nhaïc Traàn Vaên Kheâ, chaùu ruoät tieán só aâm nhaïc Traàn Quang Haûi... Traàn Vaên Traïch phaûi noùi ñöôïc nhieàu ngöôøi Vieät Nam bieát ñeán hôn caû.

OÂng Traàn Vaên Traïch coù khieáu aâm nhaïc töø nhoû, bieát nhieàu veà Coå Nhaïc, thoâng thaïo ñaøn kìm vaø tyø baø, haùt Voïng Coå raát "muøi", nhöng laïi thích Taân Nhaïc hôn.

Sau khi hoïc xong tröôøng Trung Hoïc Myõ Tho, Traàn Vaên Traïch baét ñaàu vôùi ngheà thöông maïi, laäp loø laøm cheùn baùn ôû Vónh Kim nhöng khoâng ñuôïc khaù laém.

Naêm 1945, oâng Traàn Vaên Traïch boû ngheà buoân baùn, leân Saøi Goøn "giang hoà" vaø tìm caùch ñi haùt cho nhöõng phoøng traø, vuõ tröôøng nhoû.

Ñeán khoaûng naêm 1947, ngheä só Traàn Vaên Traïch baét ñaàu trình dieãn nhöõng baøi haùt haøi höôùc. Nhöõng baûn nhaïc haøi höôùc ñaàu tieân oâng trình baày laø nhöõng baûn saùng taùc bôûi nhaïc só Leâ Thöông ñaõ keå ôû treân.

Nhöng veà sau, vì nhu caàu trình dieãn, oâng Traàn Vaên Traïch ñaõ töï saùng taùc ra nhöõng baûn nhaïc haøi höôùc ñeå töï mình trình dieãn laáy.

Baûn nhaïc Anh Phu Xích Loâ laø saùng taùc ñaàu tieân cuûa ca nhaïc só Traàn Vaên Traïch:

Coù ai maø muoán ñi tôùi Chôï Lôùn

Coù ai maø muoán ñi tôùi Chôï Môùi

Coù ai maø muoán ñi choùng cho mau tôùi

EÂ! Toâi xin môøi laïi ñaây...

Nhöõng baøi haùt noåi tieáng ngaøy ñoù laø Caùi Ñoàng Hoà Tay, Caây Buùt Maùy, Anh Chaøng Thaát Nghieäp, Sôû Voøi Roàng, Ñöøng Coù lo... Baøi nhaïc naøo cuûa nhaïc só Traàn Vaên Traïch cuõng laøm ngöôøi nghe cöôøi... beå buïng. Thí duï baøi Caùi Teâ-leâ-phoân:

Töø ñaâu naïn ñöa tôùi

Gaén chi caùi teâ-leâ-phoân

Bôûi toâi muoán laøm taøi khoân

Khieán toâi muoán thaønh ra ma

Khoâng vaøo Chôï Quaùn, cuõng ra Bieân Hoøa...

Tuy vaäy, khoâng phaûi oâng Traàn Vaên Traïch chæ saùng taùc nhaïc haøi höôùc.

Chuyeán Xe Löûa Muøng 5, keå chuyeän ñi thaêm meï cuûa moät anh chaøng. Ñaây laø moät baûn nhaïc luùc ñaàu nghe thaáy coù veû laø nhaïc haøi höôùc, vôùi nhöõng tieáng ñoäng cuûa nhaø ga, xe löûa... Nhöng ñoaïn cuoái laø moät khuùc thöông ca, khi ngöôøi veà ñeán nhaø môùi bieát meï ñaõ qua ñôøi.

Moät baûn nhaïc coù caû haøi höôùc pha laãn chuùt trieát lyù laø Khi Ngöôøi Ta Yeâu Nhau:

Khi ngöôøi ta yeâu nhau

Yeâu trong luùc hai möôi tuoåi ñaàu

Thì khoâng phaûi vì tieàn ñaâu

Nhöng maø chaúng ñöôïc bao laâu

Nhöõng ñoaïn giöõa noùi veà caùc tuoåi ba möôi, boán möôi, naêm möôi, saùu möôi vaø:

Khi ngöôøi ta yeâu nhau

Yeâu trong luùc baåy möôi tuoåi ñaàu

Thì khoâng phaûi vì tieàn ñaâu

Nhöng maø chaúng coøn bao laâu.

Hai caâu Nhöng maø chaúng ñöôïc bao laâu vaø Nhöng maø chaúng coøn bao laâu nghe coù veû gioáng nhau. Nhöng suy nghó cho kyõ thaáy hai yù nghóa khaùc haún nhau vaø cho thaáy Traàn Vaên Traïch laø ngöôøi coù ñaàu oùc, bieát duøng chöõ khaù thaâm thuùy. Caùi trieát lyù giaûn dò, coù theå hoïc ñöôïc töø baøi haùt laø neáu vì vaán ñeà tieàn maø yeâu nhau, thì ñoù khoâng phaûi laø tình yeâu chaân thaät.

Moät baûn nhaïc phaûi noùi haàu nhö ngaøy xöa ngöôøi Vieät Nam naøo cuõng phaûi bieát ñeán, vì ñöôïc oâng haùt ñi haùt laïi moãi tuaàn khi coù xoå soá taïi raïp Thoáng Nhaát, Saøi Goøn vaø sau naøy tröïc tieáp truyeàn thanh qua ñaøi phaùt thanh Saøi Goøn. Tuaàn leã naøo ngöôøi daân nöôùc Vieät ôû khaép nôi ñeàu nghe thaáy tieáng ngöôøi ngheä só trình baày baøi naøy qua laøn soùng ñieän. Ñoù laø baøi haùt Xoå Soá Kieán Thieát Quoác Gia, do Traàn Vaên Traïch vieát vaø haùt:

Kieán thieát quoác gia

Giuùp ñoàng baøo ta

Xaây ñaép muoân ngöôøi

Ñöôïc neân cöûa nhaø

Toâ ñieåm giang san

Qua bao laàm than

Ta theà kieán thieát

Trong giaác moäng vaøng

Trieäu phuù ñeán nôi

Naêm muôøi ñoàng thoâi

Mua laáy xe nhaø

Giaøu sang maáy hoài

Kieán thieát quoác gia

Giuùp ñoàng baøo ta

AÁy laø thieân chöùc

Cuûa ngöôøi Vieät Nam

Mua soá mau leân

Xoå soá gaàn ñeán

Mua soá mau leân

Xoå soá... gaàn... ñeán...

Moät baûn nhaïc khaùc Traàn Vaên Traïch saùng taùc khoâng haøi höôùc moät chuùt naøo caû laø baûn nhaïc huøng maïnh Chieán Xa Vieät Nam, baøi ñöôïc haùt ñi haùt laïi trong nhöõng dòp ñaøi phaùt thanh caàn chaïy nhaïc huøng nhö Ngaøy Quaân Löïc, Ngaøy Quoác Khaùnh... hay khi coù... ñaûo chaùnh.

Ca só Traàn Vaên Traïch cuõng coù haùt nhöõng nhaïc khoâng haøi höôùc vaø haùt thaät hay. Moät thí duï ñieån hình laø baûn Chieàu Möa Bieân Giôùi cuûa nhaïc só Nguyeãn Vaên Ñoâng ñaõ noåi tieáng sau khi chính do Traàn Vaên Traïch haùt raát ñieâu luyeän, vôùi phaàn nhaïc ñeäm töø moät baêng nhaïc thu saün, cuûa moät ban nhaïc beân Phaùp. Luùc ñoù vaøo khoaûng thaäp nieân 1960, phöông phaùp trình dieãn naøy coi nhö raát môùi. Töø ñaây, ñaõ phaùt sinh ra nhöõng loaïi haùt coù nhaïc ñeäm saün (karaokeù).

Ngoaøi saùng taùc nhaïc, haùt oâng coøn laø tröôûng ban nhaïc Saàm Giang cuûa ñaøi phaùt thanh Phaùp AÙ (sau ñoåi thaønh ñaøi phaùt thanh Quaân Ñoäi) khoaûng thaäp nieân 1950. Ban naøy goàm nhöõng ca só noåi tieáng ñöông thôøi nhö Linh Sôn, Taâm Vaán, Minh Dieäu, Maïnh Phaùt, Toân Thaát Nieäm...

Traàn Vaên Traïch khoâng chæ hoaït ñoäng trong laõnh vöïc aâm nhaïc. Cuõng trong thaäp nieân 1950, khi ñieän aûnh vaãn coøn laø moät moân ngheä thuaät phoâi thai ôû Vieät Nam, Traàn Vaên Traïch ñaõ ñoùng cuøng vôùi nöõ ngheä só Kim Cöông trong nhöõng phim nhö Loøng Nhaân Ñaïo, Gioït Maùu Rôi... vaø veà sau coøn laøm ñaïo dieãn ñieän aûnh cho nhöõng phim nhö Thoaïi Khanh Chaâu Tuaán (do Kim Cöông vaø Vaân Huøng ñoùng), Tröông Chi Mî Nöông (do Trang Thieân Kim vaø La Thoaïi Taân ñoùng)...

Nhöng coù leõ coâng trình oâng ñoùng goùp nhieàu nhaát cho ngheä thuaät laø nhöõng buoåi Ñaïi Nhaïc Hoäi, vôùi chuyeän saùng taùc vaø söï trình dieãn nhöõng baûn nhaïc haøi höôùc ñaõ keå treân cuûa oâng.

Danh töø Ñaïi Nhaïc Hoäi chæ nhöõng buoåi trình dieãn ca nhaïc xen keõ vôùi kòch, aûo thuaät... taïi caùc raïp haùt do chính oâng Traàn Vaên Traïch ñaët ra vaø töø ñoù cuõng do chính oâng ñaõ phaùt huy chuû tröông, baét ñaàu töø khoaûng naêm 1949. Dó nhieân moät trong nhöõng tieát muïc quan troïng nhaát cuûa nhöõng buoåi Ñaïi Nhaïc Hoäi naøy laø maøn haùt nhaïc haøi höôùc cuûa chính Traàn Vaên Traïch.

Nghe Traàn Vaên Traïch haùt thaáy vui vaø laï. OÂng coù bieät taøi baét chöôùc ñöôïc nhöõng aâm thanh nhö tieáng coøi taàu xe löûa, tieáng xe hôi chaïy, tieáng nhöõng caàm thuù... Nhöng neáu chæ nghe khoâng cuõng chöa thaáy heát caùi hay cuûa oâng, maø phaûi nhìn oâng trình dieãn môùi thaáy heát ñöôïc caùi linh hoaït cuûa baøi haùt do oâng saùng taùc. Gioïng haùt moäc maïc, ñôn giaûn cuûa ngöôøi Nam vaø caùch trình dieãn hoaït naùo nhöõng baûn nhaïc haøi höôùc cuûa chính mình, ñaõ laøm neân teân tuoåi Traàn Vaên Traïch, ngöôøi ñöôïc daân chuùng Vieät Nam goïi laø Quaùi Kieät.

Vôùi nhöõng chöông trình Ñaïi Nhaïc Hoäi, Traàn Vaên Traïch ñaõ trình dieãn raát nhieàu taïi Saøi Goøn. Danh tieáng cuûa oâng noåi nhö coàn. OÂng ñaõ ñi khaép caùc tænh ôû mieàn Nam vaø tröôùc khi xaåy ra Hieäp Ñònh Geneøve 1954 chia caét ñaát nöôùc, coù laàn oâng ra caû mieàn Baéc trình dieãn.

Veà sau coù nhöõng ngöôøi khaùc theo quan nieäm nhö vaäy cuûa oâng toå chöùc Ñaïi Nhaïc Hoäi cuõng raát thaønh coâng nhö nhaïc só Hoaøng Thi Thô, nöõ ngheä só Kim Cöông...

Sau "Giaûi Phoùng 1975", Traàn Vaên Traïch bò keït laïi Vieät Nam vaø oâng cuõng vaãn ñi löu dieãn thöôøng xuyeân cho ñeán khi qua Phaùp naêm 1977. Töø ñoù, ôû Paris, ngoaøi vieäc möu sinh haøng ngaøy, oâng cuõng vaãn coù nhöõng hoaït ñoäng aâm nhaïc nhö baêng nhaïc vaø video Haøi Höôùc Traàn Vaên Traïch, trình dieãn nhaïc ôû Phaùp hay ôû UÙc, Hoa Kyø... vaø hoaït ñoäng xaõ hoäi nhaát laø trong nhöõng buoåi haùt giuùp quyeân tieàn cho nhöõng con taàu veà laïi bieån Ñoâng vôùt ngöôøi Vieät tî naïn vöôït bieån.

Naêm 1994, ngheä só Traàn Vaên Traïch qua ñôøi taïi Paris, vì beänh ung thö gan.

Nhôù laïi hình aûnh ngaøy xöa cuûa ngöôøi ngheä só quaù coá, coù daùng daáp giang hoà vôùi maùi toùc daøi vaø phong traàn, laùi chieác xe mui traàn cuõ kyõ vaø buïi baäm, ñang thaân thieän hieàn hoøa vaãy chaøo moïi ngöôøi ôû ñöôøng phoá Saøi Goøn, phaûi coâng nhaän moät ñieàu:

Ca nhaïc só Traàn Vaên Traïch, ngöôøi coù moät khoâng hai trong lòch söû aâm nhaïc Vieät Nam, quaû laø moät Quaùi Kieät taøi hoa trong taâm töôûng cuûa moïi ngöôøi daân Vieät maõi maõi...