DICH THÔ vaø THÔ DICH (Baøi 2)
Thuaàn Löông Vuõ Vaên Toaøn

 
 Nöôùc Vieät Nam ta ñaõ du nhaäp thi ca cuûa moät soá quoác gia nhö Phaùp, Anh,...nhöng nhieàu nhaát laø Trung Hoa.  Ngoaøi nhöõng baøi coå phong, moät soá thô Ñöôøng ñaõ ñöôïc oâng cha ta xöa ngaâm vònh trong nhöõng luùc nhaøn ñaøm, traø dö töûu haäu.
 Rieâng ngöôøi Trung Hoa thì coù theå noùi khoâng moät thanh nieân nam cuõng nhö nöõ ñaõ hoïc xong baäc trung hoïc maø khoâng bieát ñeán baøi thô thaát ngoân baùt cuù Hoaøng Haïc Laâu cuûa Thoâi Hieäu.  Taùc giaû baøi thô ñaäu tieán só vaø laøm quan ñôøi Ñöôøng Huyeàn Toâng theá kyû thöù VIII .
 Laàu Hoaøng Haïc khoâng roõ xaây döïng töø naêm naøo, hieän coøn ôû treân gheành ñaù Hoaøng Haïc thuoäc huyeän Vuõ Xöông tænh Hoà Baéc.
 Baøi thô ñöôïc ñeà treân vaùch laàu.  Töông truyeàn Phí Vaên Vi, moät tu só ñaéc ñaïo thaønh tieân ñaõ töø nôi ñaây cöôõi haïc vaøng bay ñi, do ñoù maø coù caùi teân laø laàu Hoaøng Haïc.
 Lyù Baïch ñaõ coù laàn du ngoaïn ñeán nôi ñaây, ñoïc baøi thô, khoâng tieác lôøi khen ngôïi vaø chæ ñeà hai caâu thô ôû döôùi:
 Nhaõn tieàn höõu caûnh ñaïo baát ñaéc,
 Thoâi Hieäu ñeà thi taïi thöôïng ñaàu.
( tröôùc maét coù caûnh ñeïp maø khoâng noùi leân ñöôïc.  Thoâi Hieäu ñaõ ñeà thô treân kia roài- nguï yù: thô hay quaù roài coøn gì maø noùi nöõa)
 Ngöôøi ta cuõng keå raèng naêm 1972 Toång thoáng Myõ Richard Nixon sang thaêm Trung Coäng, ñöôïc Mao Traïch Ñoâng daãn ñi xem laàu Hoaøng Haïc, vaø khi ñöùng tröôùc caûnh ñaõ ngaâm baøi Hoaøng Haïc Laâu cho Mao seánh saùng nghe.  AÂu cuõng laø maùnh khoeù cuûa nhaø ngoaïi giao khoâng ngoaøi muïc ñích ve vaõn.  Qua caâu chuyeän naøy ñuû bieát ngöôøi Trung Hoa traân troïng baøi thô Hoaøng Haïc Laâu cuûa Thoâi Hieäu bieát laø chöøng naøo.
Nguyeân taùc:             
Hoaøng Haïc Laâu              
Tích nhaân dó thöøa hoaøng haïc khöù    
Thöû ñòa khoâng dö Hoaøng Haïc Laâu.      
Hoaøng haïc nhaát khöù baát phuïc phaûn,    
Baïch vaân thieân taûi khoâng du du.       
Tình xuyeân lình lòch Haùn döông thuï,    
Phöông thaûo theâ theâ Anh vuõ chaâu.      
Nhaät moä höông quan haø xöù thò,     
Yeân ba giang thöôïng söû nhaân saàu.               
Dòch nghóa:         
Ngöôøi xöa ñaõ cöôõi haïc vaøng bay ñi
Nôi ñaây chæ coøn laïi laàu Hoaøng Haïc:
Haïc vaøng moät khi bay ñi ñaõ khoâng trôû laïi
Maây traéng ngaøn naêm vaãn phieâu dieâu treân  khoâng
Loøng soâng quang taïnh in roõ caây ñaát Ñöông Haùn
Coû xanh möôùt ôû baõi soâng Anh Vuõ,
Trôøi veà chieàu toái, töï hoûi queâ nhaø nôi ñaâu?
Khoùi soùng treân soâng khieán ai buoàn saàu.
Chuù thích:
Haùn Döông laø moät ñòa danh
Chaâu = coàn, baõi soâng.  Baõi soâng naøy coù teân laø Anh Vuõ.
Anh Vuõ = ta quen goïi laø con veït ( perroquet, parrot)
  
Baøi dòch I   
Hoaøng Haïc Laâu
Ngöôøi ñi cöôõi haïc töø xöa,      
Ñaát naøy Hoaøng Haïc coøn löa moät laàn.     
Haïc vaøng ñi maát töø laâu,        
Ngaøn naêm maây traéng moät maàu meânh moâng.      
Haùn Döông caây boùng loøng soâng,       
baõi kia Anh Vuõ, coû troâng xanh rì.     
Chieàu hoâm lai laùng loøng queâ,        
Khoùi lan soùng voã, uû eâ noãi saàu.        
Traàn Troïng Kim     
Theo yù ngöôøi vieát baøi naøy thì dòch giaû neân chuù taâm ñeán hai caâu thöïc, goùi gheùm caùi yù ñoái chieáu ‘‘ nhaát khöù’’ vaø ‘‘ thieân taûi’’, hay noùi caùch khaùc caùi ‘‘ khoaûnh khaéc’’ ñoái vôùi caùi ‘‘ mieân tröôøng’’.  Ngöôøi ñôøi, vieäc ñôøi noùi chung thì caùi gì cuõng moøn moûi, cuõng qua ñi, cuõng xoaù nhoaø ( Tout lasse, tout passe, tout s’efface).
‘‘ Yeân’’ dòch laø khoùi nhöng ñöøng hieåu nhö trong caâu ‘‘ Khoâng coù löûa sao coù khoùi’’.  Ñaây chæ laø hôi nöôùc boác leân.  Töø ‘‘ yeân ba’’ thöôøng gôïi caùi yù coâ tòch. ‘‘ Löa’’, tieáng coå ít coøn duøng, coù nghiaõ nhö löu laïi.
Döôùi ñaây cuõng laø moät baøi thô dòch khaùc theo theå luïc baùt:
 
Baøi dòch II                
Laàu Hoaøng haïc        
Ngöôøi xöa cöôõi haïc bay ñi,       
Trô laàu Hoaøng Haïc coøn gì nöõa ñaâu!      
Moät ñi haïc chaúng quay ñaàu,    
Ngaøn naêm naây traéng moät maøu phieâu dieâu.    
Haùn Döông caây coái myõ mieàu,    
Baõi xa Anh Vuõ, boùng chieàu coû xanh.     
Hoaøng hoân ñaâu boùng queâ mình?    
Khoùi lan soùng nöôùc, buoàn teânh ai ngöôøi?        
Vaên Toaøn

 Laøm sao caét nghiaõ ñöôïc lôøi thô?  Moät caâu hoûi ñöôïc ñaët ra: ‘‘ Baøi Hoaøng haïc laâu vì sao ñöôïc ca tuïng vaø löu truyeàn?  Caùi gì thì cuõng coù caùi lyù cuûa noù.  
 Baïch-cö-dò, moät nhaø thô cöï phaùch ñôøi Ñöôøng ñaõ töøng noùi: ‘‘ vaên vieát phaûi hôïp vôùi moãi thôøi ñaïi, thi ca phaûi saùt vôùi ñeà taøi’’- noùi caùch khaùc laø vaên chöông noùi chung phaûi hieän thöïc (reùel, concret).  Thöû xeùt xem baøi Hoaøng haïc laâu coù nhöõng ñieåm chính yeáu naøy khoâng?
 Caùi chuyeän ngöôøi xöa ñaéc ñaïo cöôõi haïc veà trôøi khoûi caàn phaûi chöùng minh vì muoân ngaøn naêm sau vaãn chæ laø truyeàn thuyeát (une leùgende).  Caùi hieän ra tröôùc maét vaãn laø laàu Hoaøng Haïc.  Moäng vaø thöïc quaán quít laáy nhau.  Thaàn thoaïi vôùi veát tích gaén lieàn vôùi nhau.  Haïc vaøng bay ñi khoâng heà trôû laïi trong khi ñoù maây traéng vaãn noåi troâi treân baàu trôøi tröôùc nhö sau ñaâu khaùc.
 Boái caûnh cho chuû ñeà ñaày maøu saéc, ñöôøng neùt, maây traéng bay, doøng soâng lung linh, boùng caây treân bôø in roõ neùt, coû xanh möôùt moät maøu, coù theå noùi ñöôøng neùt vaø maøu saéc hoaø ñieäu ( s’harmoniser) bao quaùt caû trôøi cao ñaát thaáp.
 Cuõng neân noùi theâm thôøi gian laëng leõ troâi, thoaùng moät caùi trôøi ñaõ trôû veà chieàu- nhaät moä- maø xöa nay caùi caûnh chieàu taø vaãn thöôøng gieo vaøo loøng ngöôøi moät noãi buoàn xa vaéng nhaát laø vôùi keû tha höông.
 Tieän ñaây xin cheùp theâm maáy baøi thô dòch khaùc goïi laø ‘‘ ñoâng coù maây, taây coù sao’’.
   
 Baøi dòch III   
Hoaøng Haïc Laâu         
Ngöôøi xöa cöôõi haïc bieát ñi ñaâu?
Hoaøng haïc trô ñaây moät maùi laàu.
Bieàn bieät haïc vaøng khoâng trôû laïi,
Phieâu dieâu maây traéng vaãn treân ñaàu.
Soâng quang roõ neùt Döông Haùn thuï.
Coû möôùt xanh maøu Anh Vuõ chaâu.
Queâ cuõ chieàu taø ñaâu chaúng thaáy.
Treân soâng khoùi soùng khieán ai saàu.
Vaên Toaøn    
 Baøi dòch IV   
Laàu Hoaøng haïc         
Haïc vaøng ai cöôõi ñi ñaâu        
Maø nay Hoaøng Haïc rieâng laàu coøn trô.
Haïc vaøng ñi maát töø xöa,        
Nghìn naêm maây traéng baây giôø coøn bay
Haùn Döông soâng taïnh caây baøy
Baõi xa Anh Vuõ xanh ñaày coû non.
Queân höông khuaát boùng hoaøng hoân.
Treân soâng khoùi soùng cho buoàn loøng ai?
Taûn Ñaø

 Baøi dòch V   
Laàu Hoaøng haïc
Ngöôøi xöa cöôõi haïc ñaõ leân maây,
laàu haïc coøn suoâng vôùi choán naøy.
Moät vaéng haïc vaøng xa laùnh haún
Ngaøn naêm maây baïc vaån vô bay
Vaøng gieo beân Haùn, ngaøn caây höûng
Xanh ngaét chaâu Anh, lôùp coû daøy.
Trôøi toái queâ nhaø ñaâu taù nhæ?
Ñaày soâng khoùi soùng gôïi nieàm taây!
Ngoâ Taát Toá

 Caùc cuï Traàn Troïng Kim, Taûn Ñaø, Ngoâ Taát Toá ñeàu laø nhöõng baäc thaâm nho, laïi sính dòch thô Ñöôøng.  Mình, haäu boái, cuõng thöû dòch chôi, mon men leân chieáu caùc cuï cuõng laø moät ngaïo maïn nhæ?
 
 Ñeå keát luaän, ngöôøi vieát nghó raèng moãi baøi thô dòch coù caùi hay, caùi kheùo rieâng.  Ñoïc nguyeân taùc cuûa Thoâi Hieäu ngöôøi vieát cho raèng caùi ñieàu khieán maõi maõi veà sau caûm ñoäng loøng ngöôøi laø caùi yù raát mô hoà, baøng baïc laø ‘‘ thieân vaãn tröôøng, ñòa vaãn cöûu’’ maø chæ con ngöôøi, vieäc ngöôøi xuaát hieän trong khoaûnh khaéc roài maát boùng thaät ñaùng buoàn.  Keû tu haønh ñaéc ñaïo leân tieân.  Sao ta cöù laån quaån vôùi cuoäc soáng, cô khoå vôùi coâng danh söï nghieäp, quaán quít vôùi vôï con, khoå luïy vì thöông nhaø nhôù nöôùc?  Nhöng thöû hoûi ñaõ maáy ngöôøi tu daéc ñaïo hay chæ coù beà ngoaøi maø loøng trí vaãn aán vöông, vöông vaán söï ñôøi nhæ?

Vaên Toaøn