Queâ nhaø, 50 naêm trôû laïi
(Kyù cuûa Vuõ  Ñöùc  Hoaønh Nha)


 Theá laø toâi ñaõ trôû veà queâ nhaø , laøng Hoaønh Nha, huyeän Giao Thuûy, tænh Nam ñònh, sau nhieàu naêm daøi traên trôû, trong noãi nieàm hoaøi höông canh caùnh beân loøng. Toâi ñaõ quyeát ñònh veà thaêm queâ toâi, thaêm moà maû toå tieân moät laàn, thaêm laïi anh em hoï haøng moät laàn tröôùc khi quaù muoän.
Maùy bay  ñaùp xuoáng saân bay Noäi baøi, toâi choáng gaäy ñi theo con gaùi vaø con trai uùt rôøi phi tröôøng,  laáy taxi veà Haønoäi. Xe chaïy chöøng 1/2 giôø vaøo tôùi trung taâm Haønoäi. Chuùng toâi laáy phoøng ôû khaùch saïn Youth, ñöôøng Löông vaên Can, caùch xa Hoà Hoaøn Kieám chöøng 300m. Sau khi nhaän phoøng, maáy boá con ñi boä ra Hoà, xem laïi nôi xöa. Caøu Theâ Huùc coøn ñaây, Thaùp Ruøa xöa vaãn ñoù, nhöng taâm traïng cuûa ngöôøi trôû veà nôi in daáu chaân cuûa mình 50 naêm tröôùc thaät laø boài hoài vaø baâng khuaâng voâ cuøng.
Cuoâc hoäi ngoä vôùi oâng anh hoï vaø chò daâu vaø caùc chaùu thaät laø caûm ñoäng. Toâi röng röng caàm tay anh toâi, xöa laø moät thanh nieân ñeïp trai, cöôøng traùng, nay ñaõ thaønh cuï giaø gaàn 80, ñaàu raâu toùc baïc. Anh em taâm tình, gôïi laïi nhöõng kyû nieäm xöa, keû coøn ngöôøi maát.
 Nhöõng ngaøy sau ñoù, toâi cuøng caùc con vaø chuù  Chaâu, em ruoät toâi coøn ôû laïi Saøi goøn höôùng daãn ñi thaêm Vònh Haï Long. Phong caûnh Haï long,ñeïp neân thô, toâi chôït nhôù laïi, nôi naøy, hôn 60 naêm tröôùc, cha meï toâi ñi thuyeàn ra thaêm Vònh, luùc veà, bò gioù baõo noåi leân suyùt nöõa ñaém thuyeàn.
Trôû veà Haønoäi, toâi coù dòp caùc baïn ñoàng moân Chu vaên An (lôùp Ñeä Nhò C, naêm 1950-51) taïi moät quaùn thòt choù ôû phoá Haøng Löôïc. Khoûang gaàn 20 anh chò ñeán gaëp toâi, nhaéc nhôû kyû nieäm xöa,trong ñoù coù Traàn phi Hieån, nay laø baùc só, vaø caùc baïn Nguyeãn Toâ, Nguyeãn boäi Taøi vaø vôï laø Traàn Tueä Khanh, em gaùi Traàn Phi Hieån, Kieàu Duy Vónh, Trònh vaên Tuù, Phaïm Xyõ Bích, va moät soá baïn khaùc khoâng nhôù heát teân.
 Roøi ngaøy ñôïi mong cuõng ñaõ ñeán. Saùng hoâm ñoù, chuùng toâi thueâ bao taxi moät ngaøy ñi veà laøng, qua thaønh phoá Nam ñònh, giaù tieàn khoaûng 60 USD. Taøi xeá taxi ñuùng 6gioø 30 ñeán ñoùn ôû khaùch saïn. Sau khi aên phôû gaø , chuùng toâi khôûi haønh. Xe chaïy bon bon treân Quoác loä 1. Tôùi Nam ñònh khoaûng 9 giôø saùng, toâi nhôø taøi xeá chaïy moät voøng xem laïi phoá xaù vôùi hy voïng tìm laïi ít daáu veát ngaøyxöa. Toâi boài hoài nhìn laïi Chôï Roàng, beán OÂ toâ Nam ñònh, Tröôøng Cöûa Baéc, (teân cuõ laø Jules Ferry), nôi 60 naêm tröôùc toâi coøn laø chuù beù Tieåu hoïc. Taát caû ñeàu ñaõ ñoåi thay khoâng coøn nhìn ra . Toâi gheù vaøo Nhaø Thôø Tin Laønh Nam ñònh, nôi 58 naêm xöa toâi gaëp coâ beù hoïc sinh lôùp Nhaát, laø fianceùe cuûa toâi, ñeå maø möôøng töôïng tôùi nhöõng hình aûnh  thaân yeâu ngaøy coøn thô aáu. Nhöng raát tieác, caûnh ñoåi thay tröôùc  maét ñaõ laøm nhaït nhoøa taát caû khieán cho loøng  caûm thaáy buoàn man maùc.
Xe chaïy qua ñöôøng Paul Bert (teân cuõ), ñeán goùc ñöôøng Carreau, toâi nhôùlaïi nôi ñaây, hôn 50 naêm tröôùc, nhöõng chaøng trai bôõ ngôõ  treân ñöôøngvaøoTröôøng Só Quan Tröø bò Nam Ñònh.trong traïi Carreau.
 Xe chaïy baêng qua caàu Ñoø Quan, nôi xöa laø beán phaø Ñoø Quan, treân ñöôøng qua Coå Leã, roài ñeán  caàu Laïc Quaàn, nghe noùi laø cuûa moät oâng vua beân chaâu Aâu taëng tieàn xaây caàu thay theá phaø Laïc Quaàn. Ngaøy xöa xe coä qua ñaây  ñeàu phaûi qua baèng phaø, coù nhöõng ngöôøi haùt xaåm muø loøa, keùo nhò haùt rong kieám soáng nhôø loøng töø thieän cuûa khaùch qua soâng. Qua caàu Laïc Quaàn, xe chaïy doïc ven ñeâ soâng Ninh Cô, höôùng veà doác Buøi Chu, ngöøng laïi beân caàu  laøng Xuaân Baûng, queâ ngoaïi toâi. Toâi ñöùng laëng beân caàu, boài hoài nhôù Meï . Hôn 60 naêm roài, hình aûnh dòu daøng cuûa meï toâi, moãi vaøi thaùng veà thaêm queâ ngoaïi moät ñoâi laàn, thaêm hai anh em, em Chænh vaø toâi, hoài ñoù troï hoïc ôû nhaø oâng baø ngoaïi; moãi laàn tieãn meï veà queâ noäi Hoaønh Nha, ôû caùch xa chöøng 6,7 km khi chia tay ôû beân caàu, hai anh em cuøng khoùc vì nhôù Meï, nhöng cuøng giaáu nhau laø mình khoùc nhôù meï. Meï yeâu quùy cuûa chuùng con! Nay Meï ñaõ vónh vieãn xa rôøi chuùng con, nhöng hình aûnh Meï hieàn yeâu daáu chaúng bao giôø phai nhaït trong taâm töôûng chuùng con! 
 Ñaõ ñeán ranh giôùi huyeän Giao Thuûy, moät taám baûng lôùn coù doøng chöõ: Huyeän Giao Thuûy welcomes to You (!) vaø gaàn ñaõy laø traïm baùn nhieân lieäu vôùi baûng ghi : Traïm baùn Xaêng Daàu Hoaønh Nha. Ñaõ ñeán ñaàu laøng toâi roài! Xe taxi reõ tay phaûi, ngöøng taïi ñòa ñieåm quy laêng, nôi caùc ngoâi moä cuûa caùc doøng hoï lôùn trong laøng ñöôïc caûi taùng  vaø xaây ñaép theo haøng loái  raát quy cuû vaø traät töï. Toâi ngoài laëng leõ beân ngoâi moä oâng baø noäi, nöôùc maét muoán traøo ra, nhöng kìm laïi ñöôïc. OÂng Baø Noäi kính meán cuûa con, theá laø hôn 50 ñaõ qua keå töø ngaøy oâng baø noäi qua ñôøi, nay thaèng chaùu laõng töû hö ñoán  cuûa oâng baø nay môùi coù dòp ñeán thaêm moä oâng baø noäi.Kyû nieäm cuoái cuøng con nhìn thaáy oâng noäi laø moät ngaøy ñaàu naêm 1949, sau khi aên teát Kyû Söûu, con theo anh Caû con leân Haø Ñoâng, nôi anh con laøm thaåm phaùn ñeå theo hoïc lôùp Ñeä Töù, oâng noäi tieãn chaân hai anh em con ra tôùi Quaùn Giöõa.. Töø Beán May ngoaûnh laïi, con nhìn thaáy oâng noäi khoaùc chieác aùo loâng cöøu maàu ñen, moät tay caàm gaäy, moät tay vaãy hai ñöùa chaùu. Coøn nhôù khoaûng nhöõng naêm 1936-37, oâng baø noäi leân Thaùi Bình thaêm boá con. Xe oâng baø vöøa tôùi tröôùc nhaøsoá 25, ñöôøng Miribel, con ñaõ chaïy ra, oâm hoân oâng baø tôùi taáp. Ngaøy nay, moãi laàn maáy ñöùa chaùu noäi, ngoaïi cuûa con oâm hoân con, con thaáy cha meï chuùng noù cuõng haøi loøng nhö boá con ñaõ haøi loøng khi thaáy con oâm hoân oâng baø noäi khi xöa.
    Töø bieät moä oâng baø noäi, toâi gheù laïi thaêm moä maáy oâng baø chuù baùc vaø moä maáy anh hoï , cuøng doøng Vuõ Ñöùc. Phaàn lôùn caùc anh em hoï toâi ñeàu qua ñôøi khaù treû, ôû tuoåi 50,60 laø cuøng.
 Sau ñoù, laø chöông trình ñi thaêm maáy ngöôøi baø con  trong ñaïi gia toäc. Taát caû ñeàu toû veû vui möøng gaëp laïi ngöôøi ñi xa veà. 
    Toâi ñöùng laëng ngaäm nguøi  nhìn beå nöôùc xaây xi maêng ôû tröôùc phoøng cha meï toâi, chính ôû phoøng naøy, meï ñaõ sinh em trai uùt, vaø cuõng laø nôi em gaùi toâi, Vuõ thò Ngoïc Lan thôû hôi cuoái cuøng treân tay meï.Toâi coøn möôøng töôïng thaáy tieáng gaøo khoùc cuûa Meï khi maát em Lan, tieáng khoùc cuûa meï day döùt, xoaùy maïnh vaøo tim con duø ñaõ hôn nöûa theá kyû qua roài. Toâi laëng nhìn caên phoøng naøy, nôi duy nhaát khoâng bò taøn phaù, hieän coù ngöôøi ôû; raát tieác, ngöôøi aáy ñi vaéng, neân toâi khoâng xin pheùp vaøo thaêm ñöôïc. Caên phoøng naøy döôøng nhö ñaõ laâu laém khoâng ñöôïc queùt voâi neân troâng xuoáng caáp thaûm haïi. 
    Sau ñoù em Chaâu höôùng daãn ñi thaêm moät baø chò hoï , khi ñöôïc giôùi thieäu, chò ñöùng laëng ngöôøi roài  oâm choaøng toâi, mieäng noùi: ''Em toâi!''  
 Toâi cuõng gaëp moät vaøi thanh nieân, con cuûa caùc anh hoï toâi, chuùng coù veû ngô ngaùc khi noùi chuyeän vôùi toâi. Taâm traïng toâi boài hoài nhö  moät nhaø thô Ñöoøng ñaõ vieát:
      
  Thieáu tieåu ly gia, laõo ñaïi hoài,
  Höông aâm voâ caûi, maán mao thoâi,
  Nhi ñoàng töông kieán, baát töông thöùc, 
  Tieáu vaán : khaùch toøng haø xöù lai ?

 (taïm phoûng dòch:)
  Treû nhoû xa nhaø, giaø trôû laïi, 
  Toùc raâu baïc, gioïng queâ chaúng ñoåi.
  Treû nhoû gaëp  ta, thaáy laï luøng,
  Cöôøi hoûi: khaùch töø phöông naøo tôùi?
  
 Treân ñöôøng veà, toâi mang taâm traïng nöûa vui, nöûa buoàn, vì ñaõ hoaøn thaønh nguyeän öôùc thaêm laïi queâ nhaø, tröôùc khi quaù muoän. Coù moät nhaø vaên Phaùp ñaõ vieát: '' Tous les changements, meâme les plus souhaiteùs,ont leur meùlancholie.'' (taïm dòch: Moïi söï ñoåi thay, duø laø nhöõng ñieàu ta mong muoán nhaát ñeàu coù nhöõng noãi u buoàn. )
 Queâ toâi ñaõ coù nhieàu thay ñoåi,nhöng khi trôû veà, toâi mong ñöoïc nhìn laïi con ñöôøng xöa, duø laø nhoû beù vaø  khi trôøi möa, thì laày loäi ;toâi muoán ñöôïc nhìn thaáy ngoâi ñình laøng, nôi toâi hoïc ñaùnh vaàn abc,toâi mô ñöôïc nhìn laïi vieân ñaù taûng côõ 40x 60 cm; 108 vieân noái tieáp nhau töø bôø soâng quaùn giöõa veà ñeán ngoâi nhaø cha meï toâi ôû thoân Thöôïng, nôi coù coång xaây ghi haøng chöõ La maõ MCMXXX ( 1930); cha meï toâi ñaõ xaây coång naøy vaøo naêm toâi chaøo ñôøi. Toâi mong ñöoïc nhìn laïi caùi ao nhoû tröôùc nhaø vôùi caây sung xaàn xuøi vì nhöõng veát dao cheùm. ñeå laáy nhöïa sung phaát dieàu, chieác dieàu vôùi con saùo nhoû keâu vi vu khi dieàu no gioù bay leân cao. Toâi mô ñöôïc nhìn laïi nhöõng luyõ tre laøng, ñöôïc ngöûi muøi khai noàng cuûa phaân , nöôùc ñaùi traâu boø trong nhöõng hoá phaân uû rôm raï
 Naêm 1954, cha meï toâi ñaõ di cö vaøo Nam. Cöù töôûng töôïng  neáu vì moät lyù do naøo ñoù, cha meï toâi khoâng di cö kòp naêm 1954, thì chaéc laø tai hoïa gheâ gôùm ñaõ xaåy ra naêm 1956, khi giaëc Coäng phoùng tay phaùt ñoäng quaàn chuùng, ñaõu toá, gieát ngöôøi, cöôùp cuûa nhö  chuùng ñaõ ñaõu toá ñeán cheát baø cuï Chaùnh  Vuõ Ñöùc Hoan, laø chò daâu hoï cuûa Boá toâi; baø cuï Chaùnh Hoan ñaõ bò böùc töû, maëc duø tröôûng nam laø Vuõ Ñöùc AÂu, anh hoï toâi, laø ñaïi bieåu Quoác hoäi Coäng Saûn, vaø thöù nam laø Thieáu taù Vuõ Ñuùc Ñieäp, Tieåu Ñoaøn Tröôûng V.C cuõng khoâng cöùu noåi meï giaø.
 Nay toâi ñaõ trôû veà San Jose, soáng an bình beân vôï con vaø moät ñaøn chaùu noäi ngoaïi gaàn 20 ñöùa, toâi taï ôn Thöôïng Ñeá ñaõ gìn giöõ toâi ñi ñeán nôi, veà ñeán choán. Kyû nieäm chuyeán ñi thaêm queâ nhaø cuaû toâi chæ nhö moät giaác mô ngaén nguûi nhöng ñeïp vaø buoàn. Giaác mô aáy coù theå ñaõ trôû thaønh aùc moäng, neáu moät tai naïn löu thoâng naøo ñoù ñaõ xaåy ñeán cho toâi, vaø ñieàu baát traéc ngoaøi yù muoán, laø baát cöù moät chuù Coâng an V.C naøo ñoù cuõng coù theå nhaân dòp ñoù, giöõ toâi laïi ít hoâm. Söï vieäc baát traéc naøo cuõng coù theå xaåy ra, cho duø baïn coù laø coâng daân Myõ ñi nöõa, thì cuõng coù theå gaëp raéc roái  vôùi V.C., neáu chuùng muoán gaây khoù khaên cho baïn. Raát may laø, ñoái vôùi toâi, ñieàu aáy ñaõ khoâng xaåy ra.
      San Jose, thaùng 4-2002
      VUÕ ÑÖÙC  HOAØNH  NHA