Ñaây laø moät dòp laï laãm ñoái vôùi toâi. Toâi thöôøng ñoïc vaên, chaúng maáy khi dieãn vaên. Coù ai yeâu caàu dieãn vaên, toâi noùi, toâi khoâng coù. Vaø thöïc tình laø vaäy. Chuyeän coù veû kyø kyø, ñoái vôùi moät ngöôøi loay hoay vôùi môù chöõ, môù caûm xuùc, yù töôûng trong voøng gaàn naêm chuïc naêm, vaäy maø gaàn nhö chaúng coù chi ñeå maø dieãn thuyeát, cöù noùi nhö vaäy. Nhöng taát caû nhöõng gì coù chuùt giaù trò veà toâi, laø ôû trong nhöõng cuoán saùch maø toâi ñaõ vieát ra. Giaû söû coù theâm, thì chöa hình thaønh moät caùch ñaày ñuû, coøn mô maøng ôû trong toâi, nhö chôø ñôïi cuoán saùch tôùi, vaø, vôùi moät chuùt may maén, noù seõ tôùi vôùi toâi trong luùc vieát, thöôøng baèng söï ngaïc nhieân. Chính noãi ngôõ ngaøng laø ñieàu toâi tìm, trong khi vieát. Ñoù laø caùch maø toâi ñaùnh giaù vieäc laøm cuûa toâi – voán chaúng heà laø moät vieäc deã laøm.
Trong cuoán “Choáng Sainte-Beuve”, goàm nhöõng baøi vieát ñaàu ñôøi, Proust thaät thaáu ñaùo khi chæ ra söï khaùc bieät giöõa nhaø vaên nhö moät ngöôøi vieát, vaø nhaø vaên nhö moät con ngöôøi ôû trong xaõ hoäi. Sainte-Beuve, moät nhaø pheâ bình ngöôøi Phaùp theá kyû 19, tin töôûng raèng, muoán hieåu moät nhaø vaên thì caàn bieát, caøng nhieàu caøng toát, veà con ngöôøi beân ngoaøi, nhöõng chi tieát veà cuoäc ñôøi cuûa nhaø vaên ñoù. Soi saùng taùc phaåm baèng con ngöôøi laø moät phöông phaùp meâ hoaëc, vaø coù leõ cuõng khoù maø phaûn baùc. Tuy nhieân, Proust ñaõ phaù tan laäp luaän naøy moät caùch thaät laø thuyeát phuïc. “Phöông phaùp cuûa Sainte-Beuve”, Proust vieát, “khoâng bieát tôùi ñieàu maø chæ caàn töï giaùc sô sô cuõng hoïc ñöôïc, laø, cuoán saùch laø moät saûn phaåm cuûa moät caùi toâi khaùc vôùi caùi toâi maø chuùng ta bieåu toû qua thoùi quen, cuoäc soáng xaõ hoäi, taät xaáu. Coá luïc loïi coõi thaâm saâu, bieát ñaâu tôùi ñöôïc caùi toâi ñaëc thuø ñoù.”
Nhöõng lôøi naøy cuûa Proust, chuùng ta phaûi taâm nieäm, moãi laàn chuùng ta ñoïc tieåu söû moät nhaø vaên, hay tieåu söû cuûa baát cöù ai döïa vaøo höùng khôûi. Nhöõng chi tieát veà cuoäc ñôøi, nhöõng thoùi taät, nhöõng baïn beø, ích chi ñaâu, bí aån trong caùch vieát cuûa ngöôøi ñoù vaãn coøn nguyeân. Bieát bao tö lieäu, lyù thuù bieát laø chöøng naøo, ích chi ñaâu. Tieåu söû moät nhaø vaên – ngay caû töï thuaät – luoân huït haãng nhö vaäy. 
Proust laø baäc thaày trong caùch noùi thaäm xöng saûng khoaùi, vaø toâi thaät muoán trôû laïi trong choác laùt vôùi cuoán “Choáng Sainte-Beuve” cuûa oâng. “Thöïc söï,” oâng noùi tieáp, “nhöõng phaùt tieát cuûa caùi toâi saâu thaúm vieát trong coâ ñôn cho rieâng mình, chính laø nhaø vaên taëng cho coâng chuùng. Nhöõng gì maø moät ngöôøi cho bieát veà ñôøi tö trong khi troø chuyeän... hoaëc trong nhöõng tieåu vaên ôû phoøng khaùch, chæ laø chuyeän troø ñem in aán, vaø laø saûn phaåm cuûa moät caùi toâi hoaøn toaøn hôøi hôït, khoâng phaûi cuûa caùi toâi saâu thaúm maø moät ngöôøi chæ coù theå phuïc hoài baèng caùch gaït ñi caû theá gian vaø caû caùi toâi chung chaï vôùi theá gian.”  
Khi vieát nhö vaäy, Proust chöa tìm ra ñeà taøi nhôø noù oâng coù ñöôïc haïnh phuùc nhö laø thaønh quaû cuûa vieäc lao taâm khoå töù vì nhöõng con chöõ. Nhöng baïn coù theå nhaän ra, qua nhöõng doøng toâi trích daãn, ñaây laø moät ngöôøi tin vaøo tröïc giaùc, vaø ñang rình raäp cô may cuûa mình. Toâi ñaõ trích daãn nhöõng doøng treân ñaây moät vaøi laàn roài. Lyù do laø, chuùng minh ñònh coâng vieäc vieát laùch cuûa toâi. Toâi cuõng tin vaøo tröïc giaùc. Khoâng phaûi môùi ñaây, maø ngay töø luùc thoaït ñaàu. Baây giôø thì cuõng vaäy. Khi vieát, toâi thöïc tình khoâng löôøng tröôùc ñöôïc, chuyeän seõ ngaõ nguõ ra laøm sao, vaø seõ phaûi tieáp tuïc nhö theá naøo. Toâi phoù maëc cho tröïc giaùc tìm kieám ñeà taøi, vaø khi vieát, cuõng vieát baèng tröïc giaùc cuûa mình. Khôûi ñaàu toâi coù moät yù nghó, moät hình daïng; nhöng phaûi ñôïi vaøi naêm sau toâi môùi hoaøn toaøn hieåu ñöôïc nhöõng gì mình vieát. 
Treân ñaây, toâi coù noùi, nhöõng gì coù giaù trò ôû nôi toâi, laø ôû trong nhöõng cuoán saùch. Toâi noùi theâm: toâi laø toång soá nhöõng cuoán saùch cuûa toâi. Ñöôïc caûm nhaän baèng tröïc giaùc vaø, trong tröôøng hôïp nhöõng cuoán tieåu thuyeát, ñöôïc gaày döïng baèng tröïc giaùc, moãi cuoán nhö theá ñoù, cuoán sau döïa vaøo cuoán tröôùc, cuoán sau moïc ra töø cuoán tröôùc. Cöù nhö vaäy, ôû baát cöù giai ñoaïn naøo trong caùi nghieäp vieát cuûa toâi, coù theå noùi, cuoán saùch cuoái laø cuoán bao goàm taát caû nhöõng cuoán kia.
Ñöôïc nhö vaäy, laø do goác gaùc cuûa toâi. Goác gaùc cuûa toâi voán raát ö giaûn dò vaø cuõng raát ö laø raéc roái. Toâi ra ñôøi taïi Trinidad. Ñaây laø moät hoøn ñaûo nhoû ôû ngay hoïng con soâng lôùn Orinoco cuûa xöù Venezuela. Nhö vaäy, Trinidad khoâng thöïc söï thuoäc Nam Myõ vaø cuõng khoâng thöïc söï thuoäc vuøng Caribbean. Hoøn ñaûo nhoû ñaõ phaùt trieån nhö laø ñoàn ñieàn thuoäc ñòa cuûa Taân Theá Giôùi, vaø vaøo caùi naêm toâi ra ñôøi laø naêm 1932, daân soá ñaûo chöøng 400 ngaøn ngöôøi. Trong soá ñoù 150 ngaøn laø AÁn ñoä, AÁn giaùo vaø Hoài giaùo, haàu heát goác ruoäng vaø töø ñoàng baèng soâng Haèng.
Ñoù laø caùi coäng ñoàng nhoû xíu cuûa toâi. Coâng cuoäc di daân chuû yeáu laø vaøo thôøi kyø sau 1880. Hôïp ñoàng nhö vaày: sau naêm naêm laøm vieäc taïi ñoàn ñieàn seõ ñöôïc caáp, coù theå laø naêm saøo ñaát, hoaëc moät veù taàu trôû veà AÁn Ñoä. Vaøo naêm 1917, nhöõng xaùo troän do Gandhi vaø nhöõng ngöôøi khaùc gaây ra ñaõ khieán kieåu hôïp ñoàng treân bò huûy boû. Vaø coù theå do ñoù, vaø vì lyù do khaùc nöõa, nhöõng ngöôøi tôùi sau ñaõ khoâng coù ñaát, vaø cuõng chaúng coù veù taàu trôû veà AÁn Ñoä. Hoï hoaøn toaøn tay traéng, cô cöïc. Hoï nguû ñöôøng nguû chôï, taïi thuû ñoâ Port of Spain. Khi coøn laø moät ñöùa beù, toâi ñaõ nhìn thaáy hoï nhö vaäy. Khi ñoù, toâi chöa bieát tay traéng cô cöïc nghóa laø gì, chaéc laø sau naøy môùi bieát. Toâi thaûn nhieân nhìn. Ñaây laø caùi phaàn ñoäc aùc cuûa ñoàn ñieàn thuoäc ñòa.
Toâi sinh ra taïi tænh nhoû ôû phía beân trong ñaûo, coù teân laø Chaguanas, caùch Vònh Paria chöøng hai hay ba daëm. Chaguanas, ñuùng laø moät caùi teân ñaùnh vaàn kyø cuïc maø phaùt aâm cuõng kyø cuïc, vaø nhieàu ngöôøi AÁn – ña soá ôû trong vuøng laø hoï – öa goïi baèng caùi teân töông xöùng vôùi giai caáp cuûa mình, laø Chauhan.
Ba möôi tö tuoåi toâi môùi bieát caùi teân nôi toâi ra ñôøi do ñaâu maø ra. Toâi luùc ñoù ñang soáng ôû Luaân Ñoân, vaø ñaõ ôû Anh möôøi saùu naêm. Toâi ñang vieát cuoán saùch thöù chín cuûa mình. Ñoù laø moät caâu chuyeän veà xöù Trinidad, con ngöôøi ôû ñaây, coá gaéng taùi taïo hoï, vaø nhöõng caâu chuyeän veà cuoäc ñôøi cuûa hoï. Toâi thöôøng tôùi Vieän Baûo Taøng Anh Quoác ñeå ñoïc nhöõng taøi lieäu Taây Ban Nha veà mieàn ñaát. Nhöõng taøi lieäu naøy – ñöôïc sao cheùp töø nhöõng thö khoá Taây Ban Nha – laø ñeå cho nhaø caàm quyeàn Anh, vaøo nhöõng naêm 1890, khi xaåy ra cuoäc xaøo xaùo veà vaán ñeà bieân giôùi vôùi xöù Venezuela. Taøi lieäu baét ñaàu vaøo naêm 1530, chaám döùt cuøng vôùi söï bieán maát cuûa Ñeá quoác Taây Ban Nha.
Toâi ñoïc ñöôïc moät taøi lieäu lieân quan tôùi cuoäc tìm kieám khuøng ñieân El Dorado vaø chuyeán xaâm nhaäp gieát ngöôøi cuûa ngöôøi huøng Anh, laø Sir Walter Raleigh. Vaøo naêm 1595, oâng naøy ñoät kích Trinidad, maëc söùc taøn saùt taát caû nhöõng ngöôøi Taây Ban Nha maø oâng ta coù theå, ngöôïc soâng Orinoco, tìm Thaønh Phoá Vaøng (El Dorado). Chaúng thaáy ñaâu heát, nhöng khi trôû veà Luaân Ñoân, oâng ta noùi laø ñaõ kieám thaáy. Ñeå chöùng mình, oâng chìa ra moät maåu vaøng vaø moät duùm caùt. Noùi laø ñaõ caäy ra töø moät moûm ñaù ôû bôø soâng Orinoco. Sôû ñuùc tieàn hoaøng gia cho bieát, môù caùt maø oâng ta ñöa cho hoï thöû nghieäm chaúng coù giaù trò gì heát, coøn moät soá ngöôøi khaùc thì ñöa ra gôïi yù, raèng oâng ta ñaõ mua vaøng töø tröôùc ñoù, ôû Baéc Phi. Raleigh sau vieát saùch ñeå chöùng toû quan ñieåm cuûa mình, vaø boán theá kyû tieáp theo, ngöôøi ta cho raèng oâng ta ñaõ kieám ñöôïc moät caùi gì ñoù. Tuy khoù ñoïc, söï huyeàn aûo cuûa cuoán saùch cuûa Raleigh, laø ôû caùi teân daøi thoøng cuûa noù: Söï Khaùm Phaù Ñeá Quoác Guiana Roäng Lôùn, Giaàu Coù, Tuyeät Traàn, cuøng söï lieân heä vôùi thaønh phoá lôùn, chöùa toaøn vaøng, laø Manoa (ngöôøi Taây Ban Nha goïi laø El Dorado), nhöõng vuøng Emeria, Aromaia, Amapaia, nhöõng xöù sôû khaùc, cuøng nhöõng con soâng laân caän cuûa chuùng. Cöù nhö thieät! Vaäy maø oâng ta chöa ñi vaøo doøng chính cuûa con soâng lôùn Orinoco.
Vaø roài thì, ñi ñeâm maõi thì coù ngaøy gaëp ma, Raleigh thöïc söï khoán khoå vì nhöõng ba hoa chích choøe cuûa mình. Hai möôi moát naêm sau, giaø, bònh, oâng bò ñöa ra khoûi nhaø tuø ôû Luaân Ñoân, tôùi Guiana, ñeå tìm nhöõng moû vaøng maø oâng ta noùi ñaõ kieám thaáy. Trong cuoäc phieâu löu gian traù naøy, con trai cuûa oâng maát. Ngöôøi cha, chæ vì muoán baûo veä danh tieáng, baûo veä nhöõng lôøi noùi doái, ñaõ ñaåy con tôùi choã cheát. Ñau khoå traøn treà, soáng nöõa thì khoâng bieát ñeå laøm chi, vì chaúng coøn lyù do gì ñeå maø soáng, Raleigh trôû laïi Luaân Ñoân, ñeå ‘ñöôïc’ haønh hình.
Caâu chuyeän ñuùng ra laø ngöng taïi ñaây. Nhöng ngöôøi Taây Ban Nha nhôù dai – chaéc chaén laø do lieân laïc ñeá quoác cuûa hoï quaù chaäm: nhieàu khi phaûi maát hai naêm, moät laù thö töø Trinidad môùi tôùi ñöôïc Taây Ban Nha. Taùm naêm sau ñoù, nhöõng ngöôøi Taây Ban Nha ôû Trinidad vaø ôû Guiana vaãn coøn lo tranh chaáp vôùi thoå daân vuøng Vònh. Chöùng côù laø, moät böõa, toâi ñöôïc ñoïc, taïi Vieän Baûo Taøng Anh, moät laù thö cuûa Hoaøng ñeá Taây Ban Nha göûi vieân toaøn quyeàn Trinidad. Laù thö ñeà ngaøy 12 thaùng Möôøi 1625.
“Toâi yeâu caàu oâng”, Hoaøng ñeá vieát, “cho toâi tin töùc veà moät ñaát nöôùc naøo ñoù, cuûa nhöõng thoå daân Chuaganes, maø theo oâng coù chöøng treân moät ngaøn ngöôøi; nhöõng ngöôøi naøy ñaõ ñaët hoï vaøo moät vò theá thaät laø teä haïi: hoï ñaõ daãn daét ngöôøi Anh, khi ñaùm ngöôøi naøyï chieám ñoaït thaønh phoá. Toäi aùc cuûa hoï chöa bò tröøng phaït, bôûi vì chöa coù nhöõng löïc löôïng ñöôïc chæ ñònh ñeå laøm coâng vieäc naøy, vaø bôûi vì nhöõng ngöôøi thoå daân thöøa nhaän, ngoaøi chuyeän töï nguyeän tham gia, khoâng coù quan thaày naøo khaùc. OÂng ñaõ quyeát ñònh tröøng phaït hoï. Tieáp theo ñaây laø nhöõng luaät leä maø toâi thaûo ra, cho toâi bieát oâng seõ tieán haønh ra sao.”
Ngaøi toaøn quyeàn tieán haønh ra sao, toâi khoâng ñöôïc bieát. Toâi khoâng kieám thaáy chæ daãn naøo tieáp theo lieân quan tôùi nhöõng ngöôøi Chaguanes, trong soá nhöõng taøi lieäu taïi Vieän Baûo Taøng. Coù theå coøn coù nhöõng taøi lieäu khaùc veà hoï, trong nuùi giaáy tôø löu tröõ taïi Thö  Khoá Taây Ban Nha ôû Seville, nhöng nhöõng nhaø thoâng thaùi ngöôøi Anh ñöôïc nhaø caàm quyeàn nöôùc hoï phaùi tôùi ñoù, ñaõ boû soùt, hoaëc coi laø khoâng quan troïng, khoâng caàn sao cheùp. Duy chuyeän naøy thì thöïc: caùi boä laïc nho nhoû treân moät ngaøn ngöôøi – coù theå ñaõ soáng ôû caû hai beân bôø Vònh Paria -  bieán maát saïch, ñeán noãi chaúng coøn ai ôû thaønh phoá Chaguanas hay Chauhan bieát moät chuùt gì veà hoï. Vaø ngoài taïi Vieän Baûo Taøng, toâi chôït naåy ra yù nghó, mình laø ngöôøi ñaàu tieân, keå töø naêm 1625, vôùi con-ngöôøi-ñaàu-tieân-laø-toâi naøy, laù thö cuûa vò Hoaøng ñeá Taây Ban Nha ñaõ coù moät yù nghóa thöïc söï. Vaø laù thö naøy chæ ñöôïc moi ra khoûi nhöõng thö khoá vaøo naêm 1896 hay 1897. Moät söï bieán maát, vaø roài thì laø, moät söï im laëng haøng bao theá kyû.
Chuùng toâi toâi soáng treân ñaát cuûa ngöôøi Chaguanes. Nieân hoïc - toâi vöøa môùi baét ñaàu ñi hoïc – ngaøy naøo toâi cuõng ra khoûi nhaø baø toâi, ñi qua hai hoaëc ba cöûa haøng naèm treân ñöôøng lôùn, moät tieäm Taàu, nhaø haùt Jubilee, moät nhaø maùy nhoû cuûa ngöôøi Boà Ñaøo Nha, quaõng ñöôøng naøy saëc muøi xaø boâng maàu xanh vaø maàu vaøng, loaïi reû tieàn, nhöõng thoûi daøi ñöôïc phôi khoâ ngay töø buoåi saùng ôû beân ngoaøi nhaø maùy – nhöõng caûnh vaät töôûng nhö maõi maõi nhö theá ñoù, ngaøy naøo toâi cuõng ñi qua, treân con ñöôøng töø nhaø tôùi tröôøng nhaø nöôùc Chaguanas. Quaù ngoâi tröôøng, laø ñoàn ñieàn troàng mía, traûi daøi maõi tôùi Vònh Paria. Nhöõng con ngöôøi ngaøy xöa sôû höõu maûnh ñaát naøy, hoï coù loaïi troàng troït, lòch ngaøy thaùng, muøa maøng, nhöõng luaät leä, nhöõng nôi choán ñình ñaùm thieâng lieâng cuûa rieâng hoï. Hoï thuoäc naèm loøng nhöõng ñôït trieàu leân xuoáng cuûa con soâng Orinoco, ñem maàu môõ ñeán cho vuøng Vònh Paria. Giôø ñaây, moïi kyõ naêng, hieåu bieát cuûa hoï, vaø moïi chuyeän veà hoï, ñeàu tieâu tan.
Theá giôùi luoân chuyeån ñoäng. Ñaâu ñaâu cuõng vaäy thoâi, nhöõng con ngöôøi coù luùc trôû thaønh traéng tay. Toâi nghó, cuù soác cuûa toâi vaøo naêm 1967, khi khaùm phaù ra caùi teân nôi mình sinh nhö treân, laø bôûi vì toâi chöa töøng coù moät yù nghó gì veà noù. Nhöng ñaây laø soá phaàn cuûa haàu heát nhöõng con ngöôøi nhö chuùng ta, soáng muø loøa, taïi nhöõng xöù thuoäc ñòa maø cuoäc soáng chuû yeáu döïa vaøo noâng nghieäp. Khoâng phaûi nhaø caàm quyeàn möu toan giöõ dòt chuùng ta vaøo trong caûnh toái ñen muø loøa nhö theá. Theo toâi, giaûn dò chæ laø theá naøy: ôû ñoù khoâng coù tri thöùc, noùi noâm na, khoâng coù hieåu, chaúng coù bieát. Quan troïng gì ba thöù hieåu bieát veà nhöõng ngöôøi thoå daân Chaguanes. Vaø cuõng thaät khoù maø baûo toàn gìn giöõ. Moät boä laïc nhoû xíu, maø laïi laø thoå daân. Nhöõng ngöôøi nhö theá – chuùng toâi nghe noùi veà nhöõng ngöôøi ñoàng loaïi vôùi hoï, ôû nôi ñaát lieàn, töùc nôi choán coù teân laø B.G, töùc Guiana thuoäc Anh (British Guiana) – thöôøng ñöôïc neâu ra ñeå laøm troø cöôøi. Theo nhö toâi ñöôïc bieát, taát caû nhöõng coäng ñoàng saéc daân ôû Trinidad, hoï ñeàu goïi nhöõng con ngöôøi oàn aøo, cö xöû khoâng gioáng ai nhö vaäy, laø nhöõng “warrahoon”. Luùc ñoù, toâi nghó, ñaây laø moät töø ñöôïc bòa ñaët ra ñeå chæ söï man rôï. Chæ tôùi khi, boán chuïc tuoåi, baét ñaàu du lòch xöù Venezuela, toâi môùi bieát ñaây laø teân moät boä laïc thoå daân khaù lôùn taïi ñoù. 
Hoài nhoû, coù moät caâu chuyeän coù veû mô hoà – baây giôø, noù gaây chaán ñoäng ôû nôi toâi – veà nhöõng ngöôøi thoå daân: vaøo nhöõng thôøi ñieåm naøo ñoù, hoï töø ñaát lieàn duøng ca noâ tôùi ñaûo, ñi voâ röøng ôû phía nam, tôùi moät ñòa ñieåm naøo ñoù, haùi moät thöù traùi caây ñaëc bieät, hoaëc cöû haønh moät thöù teá leã, roài vöôït Vònh Paria, trôû veà, tôùi vuøng ñaát suõng nöôùc ôû cöûa soâng Orinoco. Nghi leã naøy chaéc laø raát quan troïng, bôûi vì noù soáng soùt, qua bao thaêng traàm keùo daøi boán theá kyû, qua söï huûy dieät nhöõng boä laïc thoå daân ôû Trinidad. Vaø coù leõ – maëc duø Trinidad vaø Venezuela cuøng chung moät quaàn thöïc vaät (flora) – hoï chæ tôùi ñeå haùi moät thöù traùi caây ñaëc bieät naøo ñoù. Toâi khoâng hieåu. Toâi cuõng chaúng coù caùch chi ñeå maø tìm hieåu, bôûi vì chaúng tìm ra moät ai ñeå maø laøm chuyeän naøy. Vaø baây giôø thì moät chuùt maûy may hoài nhôù veà caâu chuyeän treân cuõng chaúng coøn; vaø moät thaùnh ñòa nhö vaäy, neáu coù thieät, thì cuõng trôû thaønh moät thöù cuûa chung trong trôøi ñaát.
Quaù khöù laø... quaù khöù. Toâi ngôõ, ñaây laø thaùi ñoä chung. Vaø chuùng toâi, ngöôøi AÁn, di daân töø xöù AÁn Ñoä tôùi ñaây, cuõng coù “thaùi ñoä chung” (general attitude) nhö vaäy, vôùi con ñaûo. Soáng ruùi maõi vaøo nhöõng nghi leã taäp tuïc; chaúng theå naøo, hoaëc chöa theå naøo coù ñuû “noäi löïc” ñeå maø töï thaåm ñònh (self-assessment) - bôûi vì khi baét ñaàu ñaùnh giaù mình, cuõng laø luùc khôûi ñaàu cuûa tri thöùc, hoïc hoûi. Treân ñaát ñai cuûa nhöõng ngöôøi Chaguanes, moät nöûa trong soá chuùng toâi cöù giaû ñoø, coù leõ cuõng khoâng phaûi giaû ñoø, coù leõ chæ coù caûm töôûng, nhöng chaúng heà phaùt bieåu ra thaønh lôøi moät caùch goïn gaøng nhö moät yù nghó, hay tö töôûng, raèng, “chuùng mình” ñaõ mang theo moät thöù AÁn Ñoä vôùi chuùng mình, vaø caùi thöù AÁn Ñoä ñoù, hoùa ra laø moät taám thaûm, vaø cöù theá traûi ra maët ñaát.
Caên nhaø cuûa baø toâi ôû Chaguanas chia laøm hai phaàn. Phía tröôùc baèng gaïch vaø vöõa, sôn maàu traéng. Gioáng nhö kieåu nhaø AÁn, taàng moät coù mieáng saân lôùn coù lan can, taàng treân coù moät phoøng nhoû duøng laøm nôi caàu nguyeän. Tham voïng laø ôû trong töøng chi tieát trang hoaøng: nhöõng caây coät ñoäi boâng sen, nhöõng töôïng thaàn AÁn Ñoä, taát caû ñöôïc thöïc hieän bôûi nhöõng con ngöôøi maø vôùi hoï, xöù AÁn Ñoä chæ coøn laø moät kyû nieäm. Ñaët vaøo xöù Trinidad, noù laø moät thöù kieán truùc kyø quaëc. ÔÛ phía sau - ñöôïc noái vôùi caên nhaø phía tröôùc baèng moät haønh lang cao, gioáng nhö moät caên phoøng duøng laøm caây caàu - laø moät caên nhaø baèng goã theo kieåu nhaø Taây ôû vuøng Caribbean. Loái vaøo chính ôû veà moät beân, giöõa hai caên nhaø. Moät caùi coång saét cao, khung baèng goã, mang veû thaät rieâng tö vaø beà theá cho caên nhaø.
Vaäy laø, ngay töø khi coøn laø moät ñöùa con nít, toâi ñaõ caûm ra ñöôïc raèng, coù hai theá giôùi; moät ôû beân ngoaøi caùi coång saét cao, vaø moät ôû beân trong nhaø – hay khieâm toán hôn, theá giôùi caên nhaø baø toâi. Ñoù laø coõi coøn laïi, aáy laø noùi veà thöù tình caûm giai caáp cuûa chuùng toâi, thöù caûm quan muoán ñaåy moïi thöù khaùc ra ngoaøi, vaø ñoùng saäp cöûa laïi. Taïi Trinidad, nhöõng ngöôøi môùi tôùi nhö chuùng toâi, chuùng toâi co cuïm laïi thaønh moät coäng ñoàng, thua thieät ñuû thöù, thaønh thöû caùi yù nghó ñaåy moïi thöù ra ngoaøi, töï coâ laäp, hoùa ra laø  hình thöùc töï veä; noù giuùp chuùng toâi – vaøo luùc ñoù, vaø chæ noäi vaøo luùc ñoù – soáng theo kieåu cuûa rieâng chuùng toâi, theo nhöõng qui luaät cuûa rieâng chuùng toâi, [nghóa laø] soáng ôû trong caùi xöù AÁn Ñoä ñaõ xa xaêm, nhaït nhoøa cuûa rieâng chuùng toâi. Ñaáy laø moät caùch chuùi ruõi maõi vaøo chính mình thaät laø khaùc thöôøng. Chuùng toâi nhìn vaøo phía beân trong; chuùng toâi soáng moøn nhöõng ngaøy thaùng cuûa mình; theá giôùi beân ngoaøi hieän höõu nhö moät vuøng toái taêm; chuùng toâi chaúng theøm ñeå yù, chaúng theøm tìm hieåu.
Coù moät cöûa tieäm cuûa ngöôøi Hoài giaùo ôû keá beân. Haøng hieân nhoû cöûa tieäm baø toâi ñuïng böùc töôøng traàn truïi cöûa tieäm beân ñoù. Ngöôøi chuû teân Mian. Toâi chæ bieát coù vaäy, veà oâng vaø gia ñình oâng. Chaéc ñaõ töøng nhìn thaáy oâng, nhöng toâi chaúng coøn giöõ ñöôïc moät hình aûnh naøo veà oâng. Chuùng toâi chaúng bieát gì veà nhöõng ngöôøi Hoài giaùo. Caùi yù nghó veà söï  xa laï, veà moät ñieàu gì phaûi gaït phaêng ra khoûi ñaàu, lan tôùi caû nhöõng ngöôøi AÁn giaùo khaùc. Toâi laáy thí duï, chuùng toâi aên côm vaøo buoåi tröa, vaø baùnh mì vaøo buoåi chieàu, trong khi coù moät soá ngöôøi khaùc thöôøng, laïi ñaûo ngöôïc traät töï bình thöôøng naøy, hoï aên côm vaøo buoåi chieàu. Vôùi toâi, nhöõng ngöôøi aên côm vaøo buoåi chieàu nhö theá, laø nhöõng keû xa laï – haõy töôûng töôïng ra thaèng beù chöa ñaày baåy tuoåi laø toâi, bôûi vì khi toâi ñuùng baåy tuoåi laø caùi cuoäc ñôøi ôû caên nhaø cuûa baø toâi taïi Chaguanas cuõng chaám döùt luoân. Chuùng toâi dôøi leân thuû ñoâ, roài leân vuøng ñoài taây baéc.  
Nhöng nhöõng thoùi quen “kheùp voâ-ñaåy ra” nhö theá, naåy sinh ôû trong ñaàu, seõ coøn vöông vaát moät thôøi gian. Neáu khoâng ñoïc nhöõng truyeän ngaén cuûa cha toâi, toâi hoaøn toaøn muø tòt veà cuoäc soáng chung cuûa caùi coäng ñoàng ngöôøi AÁn cuûa chuùng toâi. Nhöõng truyeän ñoù ñaõ ñem ñeán cho toâi khoâng chæ söï hieåu bieát, maø coøn söï vöõng taâm. Chuùng cho toâi ñieåm töïa ñeå maø ñöùng ôû treân ñôøi. Toâi khoâng theå töôûng töôïng ra ñöôïc, cuoäc soáng tinh thaàn cuûa toâi seõ ra sao neáu thieáu chuùng.
Theá giôùi beân ngoaøi hieän höõu nhö moät vuøng toái; chuùng toâi chaúng theøm tìm hieåu gì heát. Toâi cuõng khaù lôùn vaø bieát chuùt ít veà nhöõng huøng ca AÁn Ñoä, ñaëc bieät laø huøng ca Ramayana. Nhöõng ñöùa treû keùm toâi chöøng naêm tuoåi, trong caùi gia ñình môû roäng ñoù, ñaõ khoâng coù ñöôïc caùi may nhö toâi. Khoâng ai daäy chuùng toâi tieáng Hinñi [ñöôïc noùi chuû yeáu ôû vuøng phía baéc AÁn Ñoä]. Thænh thoaûng cuõng coù ngöôøi vieát ra baûng chöõ caùi cho chuùng toâi hoïc, chæ coù vaäy; muoán bieát theâm, laø phaûi töï maày moø. Cöù theá, tieáng Anh thaám voâ, tieáng meï ñeû maát daàn. Caên nhaø cuûa baø toâi thì ñaày tín ngöôõng: coù ñuû thöù leã, kinh keä, coù nhöõng buoåi leã ngaøy naøy qua ngaøy khaùc. Nhöng chaúng coù ai giaûi thích hoaëc dòch cho chuùng toâi, coøn chuùng toâi thì caøng ngaøy caøng nghe khoâng kòp. Nieàm tin veà coäi nguoàn, veà toå tieân oâng baø cöù theá lui daàn, vaø thay vì nieàm tin, noù trôû thaønh moät thöù huyeàn bí, khoâng thích öùng vôùi cuoäc soáng haøng ngaøy cuûa chuùng toâi.
Chuùng toâi chaúng tìm hieåu veà caùi xöù AÁn Ñoä, nhöõng baø con trong gia ñình coøn ôû ñoù. Khi nghó laïi, hoaëc mong bieát veà xöù sôû con ngöôøi, thì ñaõ quaù muoän. Toâi chaúng bieát gì veà baø con beân noäi, nghe noùi hình nhö coù moät vaøi baø con nhö theá, tôùi töø Nepal. Caùch ñaây hai naêm, coù moät tay ngöôøi Nepal deã meán, anh ta  khoaùi caùi teân cuûa toâi, vaø ñaõ göûi baûn sao moät soá trang, töø moät taäp san ñòa lyù cuûa Anh vaøo naêm 1872, veà xöù AÁn Ñoä, Giai caáp vaø Boä laïc Hinñi tieâu bieåu ôû Benares. Coù moät soá mang teân Naipaul, trong caû môù ôû trong ñoù, vaø thuoäc danh saùch nhöõng ngöôøi Nepal sinh soáng taïi thaùnh ñòa Banaras. Toâi chæ bieát coù vaäy veà caùi teân cuùng côm cuûa mình.
Beân ngoaøi caùi theá giôùi caên nhaø baø toâi, nôi chuùng toâi aên côm buoåi tröa, baùnh mì buoåi chieàu, laø moät coõi u u minh minh – daân treân ñaûo chæ coù 400 ngaøn ngöôøi; ña soá Phi Chaâu, hoaëc coù goác reã Phi Chaâu. Hoï laø caûnh saùt; hoï laø thaày giaùo. Coâ giaùo ñaàu ñôøi hoïc troø cuûa toâi, taïi Tröôøng Nhaø Nöôùc Chaguanas, laø moät trong soá hoï; trong nhieàu naêm toâi cöù nhôù hoaøi coâ giaùo kính yeâu cuûa toâi. Coù thuû ñoâ, nôi chaúng bao laâu chuùng toâi tôùi ñeå hoïc, vaø kieám vieäc laøm, cuõng laø nôi chuùng toâi ñoùng truï daøi daøi, giöõa nhöõng ngöôøi xa laï. Coù nhöõng ngöôøi da traéng, khoâng phaûi taát caû laø ngöôøi Anh; ngöôøi Boà Ñaøo Nha, ngöôøi Trung Hoa, ngaøy xöûa ngaøy xöa cuõng laø di daân nhö chuùng toâi. Vaø, bí aån hôn heát, coù nhöõng ngöôøi maø chuùng toâi goïi laø Spanish, ‘pagnols’, nhöõng ngöôøi pha troän (mixed) coù maàu da naâu aám, tôùi töø thôøi coøn ngöôøi Taây Ban Nha, tröôùc khi hoøn ñaûo taùch ra khoûi xöù Venezuela vaø Ñeá Quoác Taây Ban Nha – moät thöù lòch söû hoaøn toaøn vöôït ra khoûi söï caûm thoâng cuûa moät ñöùa treû laø toâi hoài ñoù. 
Ñeå baïn coù yù nghó nhö treân, veà goác gaùc cuûa toâi, toâi phaûi vieän tôùi söï hieåu bieát vaø nhöõng yù nghó ñeán vôùi toâi maõi sau ñoù, chuû yeáu laø töø nhöõng cuoán saùch cuûa toâi. Khi coøn laø moät ñöùa beù, toâi haàu nhö chaúng bieát gì heát, ngoaïi tröø nhöõng gì coù ñöôïc töø theá giôùi caên nhaø baø toâi. Taát caû treû con, toâi cöù nghó, ñeàu böôùc vaøo theá giôùi nhö vaäy, chaúng bieát chuùng laø ai. Nhöng vôùi treû con ngöôøi Phaùp, thí duï vaäy, söï hieåu bieát ñang chôø ñôïi chuùng. Noù ôû loøng voøng chung quanh chuùng. Noù seõ tôùi, moät caùch giaùn tieáp, qua troø chuyeän cuûa ngöôøi lôùn. Noù seõ coù, ôû trong  tôø nhaät baùo, hay töø  ñaøi phaùt thanh. Vaø ôû tröôøng, qua nhöõng taùc phaåm cuûa nhieàu theá heä nhöõng nhaø hoïc giaû, ñöôïc thu goïn vaøo trong nhöõng baøi hoïc; chuùng seõ ñem ñeán cho nhöõng ñöùa treû yù nghó naøy noï, veà nöôùc Phaùp, vaø ngöôøi Phaùp. 
ÔÛ Trinidad, moät ñöùa treû nhö toâi, cho duø thoâng mình saùng laùng, vaãn bò bao quanh bôûi nhöõng vuøng toái. Tröôøng hoïc chaúng soi saùng gì cho toâi. Toâi bò nhoài nheùt ñuû thöù, naøo söï kieän, naøo coâng thöùc. Moïi thöù ñeàu phaûi hoïc thuoäc loøng. Moïi thöù ñeàu trôû thaønh tröøu töôïng ñoái vôùi toâi. Moät laàn nöõa, ôû ñaây, toâi chaúng heà tin töôûng, raèng ñaõ coù moät chöông trình, hay möu ñoà ñeà ra nhöõng “giaùo aùn” nhö vaäy. Ñaây laø chöông trình hoïc chuaån. Trong moät khung caûnh khaùc, noù coù nghóa. Vaû chaêng, thaát baïi moät phaàn laø do toâi. Do hieåu bieát quaù ngheøo naøn veà xaõ hoäi, thaät khoù, baèng töôûng töôïng, nhaäp vaøo nhöõng coõi ngöôøi khaùc, hay phieâu löu tôùi nhöõng vuøng ñaát xa laï. Toâi muoán yeâu saùch vôû, nhöng ñoïc chuùng sao khoù quaù! Toâi caûm thaáy thaät thoaûi maùi, vôùi nhöõng cuoán nhö cuûa Andersen, Aesop, chuùng nhö vöôït thôøi gian, khoâng gian, khoâng loaïi tröø ngöôøi ñoïc. Tôùi naêm hoïc choùt (naêm thöù saùu ôû trung hoïc), toâi baét ñaàu thích nhöõng baøi hoïc trích ra töø nhöõng taùc phaåm cuûa Molieøre, Cyrano de Bergerac – theo toâi, chuùng mang daùng daáp nhöõng caâu chuyeän thaàn tieân.  
Khi trôû thaønh nhaø vaên, nhöõng vuøng toái chung quanh ñöùa treû laø toâi ngaøy naøo trôû thaønh nhöõng ñeà taøi cuûa toâi. Ñòa linh: mieàn ñaát cuõ; nhaân kieät: nhöõng thoå daân; Taân Theá Giôùi; thuoäc ñòa; lòch söû; AÁn Ñoä; theá giôùi Hoài giaùo, ít nhieàu gì cuõng coù toâi ôû trong ñoù; roài thì Anh Quoác, nôi toâi ngoài vaøo baøn, vaø vieát. Theo nghóa ñoù, toâi muoán noùi, nhö ñaõ noùi ôû treân, laø nhöõng cuoán saùch cuûa toâi, cuoán noï choàng leân cuoán kia, vaø toâi laø toång soá nhöõng cuoán saùch cuûa toâi. Cuõng vaãn theo nghóa ñoù, goác gaùc, nguoàn vaên, höùng vaên cuûa toâi, thì raát ö giaûn dò vaø cuøng luùc, cöïc kyø raéc roái. Baïn thaáy ñaáy, giaûn dò bieát bao, laø caùi tænh lî nhaø queâ Chaguanas ñoù. Vaø toâi cuõng tin, baïn ñaõ thoâng caûm, raèng, caùi con ñöôøng ñöa ñaåy toâi trôû thaønh nhaø vaên sao thaät raéc roái ña ñoan. Gay go nhaát laø luùc khôûi ñaàu, khi nhöõng maãu maõ vaên hoïc cuûa toâi – chuùng ñeàu laø nhöõng maãu maõ coù ñöôïc töø caùi maø toâi chæ coù theå goïi laø tri thöùc dôûm – phaûi ñöông ñaàu vôùi nhöõng xaõ hoäi hoaøn toaøn khaùc bieät. Coù theå baïn coù caûm töôûng, raèng, vieát deã ôït, moät khi coù moät moû chaát lieäu nhö vaäy. Nhöng caùi moû chaát lieäu, noùi roõ hôn, nhöõng hieåu bieát cuûa toâi veà goác gaùc cuûa mình, laø do ba chuyeän vieát laùch maø coù. Vaø, tin toâi ñi, khi toâi noùi vôùi baïn raèng, caùi coõi vaên cuûa toâi nhö theá ñoù – caáu truùc vaên hoïc, xöông soáng taùc phaåm, [hay noùi theo kieåu chöôûng Kim Dung, hai huyeät Nhaâm Ñoác ñöôïc ñaû thoâng], coõi vaên ñoù trôû neân roõ raøng chöøng hai ba thaùng gaàn ñaây thoâi. Baây giôø, moãi khi nghe ñoïc nhöõng ñoaïn vaên laáy ra töø nhöõng cuoán saùch cuõ, toâi nhö nhìn thaáy nhöõng lieân heä, nhöõng moùc noái cuûa chuùng, [toâi nhö nhìn thaáy moät con raén luoàn laùch ôû trong môù coû ñoù]. Tröôùc ñaây, khoå taâm nhaát, laø laøm sao dieãn taû, laøm sao noùi cho ñoäc giaû bieát, toâi ñaõ xoay sôû vieát laùch ra sao. 
Toâi ñaõ noùi, toâi laø moät nhaø vaên cuûa tröïc giaùc. Tröôùc sao, giôø vaäy, khi ñi gaàn troïn con ñöôøng. Toâi chöa heà coù moät chöông trình. Toâi khoâng theo moät keá hoaïch. Toâi laøm vieäc theo tröïc giaùc. Moãi laàn nhaém vieát, laø vieát, laø laøm sao saùng taïo ra moät ñieàu gì ñoù, vaø noù seõ deã ñoïc, seõ thuù vò. ÔÛ moãi giai ñoaïn, toâi laøm vieäc tuøy theo möùc hieåu bieát, caûm xuùc, taøi naêng, vaø vieãn aûnh cuûa toâi veà theá giôùi. Nhö kieán tha laâu ñaày toå, cuoán tröôùc ñaåy cuoán sau. Chuùng ñeàu ñöôïc laøm ra theo nghóa naøy: toâi ñaõ vieát chuùng, bôûi vì chöa coù nhöõng cuoán saùch vieát ñem ñeán cho toâi ñieàu toâi muoán. Vaø theo nghóa naøy nöõa: toâi phaûi laøm cho ra ngoâ ra khoai caùi theá giôùi cuûa toâi, laøm saùng toû noù, cho chính toâi.
Toâi phaûi tìm taøi lieäu ôû Vieän Baûo Taøng Anh Quoác vaø ôû nhöõng nôi khaùc, ñeå coù ñöôïc caùi caûm quan thöïc söï veà lòch söû thuoäc ñòa. Toâi phaûi tôùi AÁn Ñoä, bôûi vì chaúng coù ai noùi cho toâi veà caùi xöù maø oâng baø toâi ñaõ boû ñi ñoù, noù ra sao. Coù nhöõng ñieàu ñöôïc vieát bôûi Nehru vaø Gandhi; vaø thaät laï luøng, chính laø Gandhi, ñaõ cho toâi khaù nhieàu nhöng cuõng chöa ñuû, qua kinh nghieäm cuûa oâng veà Nam Phi. Ngoaøi ra coøn Kipling; nhöõng nhaø vaên Anh-AÁn, thí duï John Masters (thaät noåi ñình noåi ñaùm vaøo thaäp nieân 1950 khi ñöa ra keá hoaïch, sau boû ngang - toâi e raèng nhö vaäy – seõ cho ra loø moät chuøm goàm 35 cuoán tieåu thuyeát, veà AÁn Ñoä thuoäc Anh); nhöõng cuoán tieåu thuyeát dieãm tình cuûa nhöõng nhaø vaên nöõ. Moät soá ít nhaø vaên AÁn ñaõ noåi baät ñöôïc leân, vaøo hoài ñoù, nhöng ñeàu thuoäc giai caáp trung löu, cö daân thaønh phoá; hoï khoâng bieát gì veà xöù AÁn Ñoä maø chuùng toâi ñaõ töø ñoù maø ra.
Vaø khi nhu caàu AÁn Ñoä nhö theá ñoù, ñöôïc thoûa maõn, nhöõng nhu caàu khaùc baät ra: Phi Chaâu, Nam Myõ, theá giôùi Hoài giaùo. Vaán ñeà luoân luoân laø: boå tuùc, laøm ñaày caùi hình aûnh cuûa toâi veà theá giôùi, bôûi vì ngay töø nhoû toâi ñaõ caûm thaáy, phaûi laøm sao thoaûi maùi vôùi chính mình. Ñoâi khi, coù nhöõng ngöôøi thaät toát buïng vieát cho toâi, hoûi coù neân ñi Ñöùc, hay Trung Quoác, ñeå maø vieát. Nhöng ñaõ coù nhieàu cuoán saùch toát veà Ñöùc hay Trung Quoác vaø toâi saün saøng döïa vaøo thöù vaên chöông hieän coù, veà nhöõng nôi nhö vaäy. Vaû chaêng, nhöõng ñeà taøi ñoù laø ñeå cho nhöõng ngöôøi khaùc. Khoâng phaûi laø nhöõng vuøng toái maø toâi caûm thaáy vaây quanh toâi, khi coøn laø moät ñöùa nhoû. Bôûi vaäy, toâi vieát tôùi ñaâu, caùch keå chuyeän, söï hieåu bieát, möùc xuùc caûm theo tôùi ñoù, chuùng nhö coù moät söï ñoàng nhaát, moät ñieåm xoaùy, cho duø toâi muoán laøm ra veû ñi loøng voøng theo nhieàu ñöôøng höôùng. 
Khi baét ñaàu, toâi chaúng bieát ñi ñaâu. Toâi chæ muoán, laøm ra moät cuoán saùch. Toâi coá vieát veà xöù AÊng Leâ, nôi toâi soáng sau nhöõng naêm hoïc ñaïi hoïc, vaø toâi caûm thaáy raèng, kinh nghieäm cuûa toâi moûng dính, khoâng ñuû, khoâng ñuùng thöù ñeå maø vieát ra ñöôïc nhöõng cuoán saùch. Toâi cuõng khoâng kieám thaáy moät cuoán saùch naøo vieát veà nhöõng ñieàu gaàn guïi vôùi goác gaùc cuûa toâi. Moät ngöôøi treû tuoåi, Phaùp hay Anh, neáu muoán vieát, chaéc laø deã kieám ra nhöõng khuoân maãu ñeå baét ñaàu. Toâi thì khoâng, nghóa laø chaúng coù moät maãu maõ naøo. Nhöõng truyeän ngaén cuûa cha toâi, veà coäng ñoàng AÁn, ñaõ thuoäc veà quaù khöù. Theá giôùi cuûa toâi hoaøn toaøn khaùc bieät. Noù mang naëng tính thaønh phoá, vaø cuõng thaät taïp saéc. Nhöõng chi tieát giaûn dò, chæ mang tính vaät chaát, laø cuoäc soáng ñaïi gia ñình cuûa toâi ôû ñoâ thò, cöù moãi ngaøy laïi theâm ngöôøi theâm vieäc – naøo laø giôø giaác, nôi aên choán nguû, ngöôøi naøy keû noï... -  vaäy maø thaät khoù xoay sôû, saép xeáp. Coù quaù nhieàu ñieàu phaûi giaûi thích, caû veà ñôøi soáng trong gia ñình vaø theá giôùi beân ngoaøi. Cuøng luùc ñoù, coù quaù nhieàu ñieàu veà “chuùng toâi” maø chuùng toâi khoâng bieát, thí duï nhö toå tieân cuûa mình ra sao, lòch söû cuûa mình laø nhö theá naøo. 
Tôùi moät ngaøy, toâi boãng naûy yù nghó, taïi sao khoâng baét ñaàu thöû nghieäp vieát cuûa mình, töø ñöôøng phoá Port of Spain, nôi chuùng toâi töø tænh leû Chaguanas daét díu nhau tôùi. Chaúng coøn caùi coång saét ñeå maø toáng khöù theá giôùi ra beân ngoaøi roài ñoùng saäp laïi. Cuoäc soáng ñöôøng phoá môû roäng tay chaøo ñoùn, vaø môøi toâi keå veà noù. Thaät tuyeät vôøi, khi ngoài töø haøng hieân nhìn ra maët loä. Toâi baét ñaàu vieát, töø haøng hieân ñoù. Toâi vieát thieät leï, traùnh chuyeän nhìn laïi nhöõng trang ñaõ vieát, vaø toâi giaûn ñôn moïi chuyeän. Toâi boû ñi chuyeän ñôøi rieâng, cuûa tay keå chuyeän treû tuoåi. Toâi vôø ñi nhöõng phöùc taïp do maøu da hay hoaøn caûnh xaõ hoäi, vaø chæ trình baày nhöõng con ngöôøi nhö hoï xuaát hieän treân ñöôøng phoá. Toâi chaúng giaûi thích gì heát, vaø cöù theá quan saùt thaät gaàn, dí saùt maét xuoáng maët ñöôøng, thì cöù noùi nhö vaäy. Moãi ngaøy toâi vieát moät truyeän. Naêm truyeän ñaàu thaät ngaén, vaø toâi baét ñaàu töï hoûi, hay laø mình caïn laùng roài. Roài thì naøng tieân, hay oâng Buït xuaát hieän, vaø giô leân caây ñuõa thaàn; toâi muoán noùi, ñieàu huyeàn aûo cuûa caùi goïi laø “vieát”. Chaát lieäu töø ñuû thöù ngoõ ngaùch, xoù xænh, cöù aøo aøo ñoå xoâ tôùi. Nhöõng caâu chuyeän daøi ra, vaø thaät voâ phöông, moãi ngaøy vieát moät truyeän. Sau cuøng, höùng khôûi, voán ngaøy naøo coøn mæm cöôøi vôùi toâi, nay nhö “veà Trôøi” cuøng vôùi oâng Buït. Caây vieát cuûa toâi theá laø teo laïi, nhöng chaúng sao, toâi ñaõ vieát xong moät cuoán saùch, vaø vôùi rieâng toâi, toâi nghó, mình ñaõ laø moät nhaø vaên.
Khoaûng caùch giöõa nhaø vaên vaø caùi gieáng chaát lieäu cuûa ngöôøi ñoù thaät roõ reät, ôû trong hai cuoán tieáp theo; taàm nhìn cuûa y/thò roäng haún ra. Roài thì tröïc giaùc xuùi toâi chôi moät cuoán coù beà daày taàm côõ, veà gia ñình mình. Tham voïng nhaø vaên cuõng hoø theo. Khi vieát xong cuoán saùch, toâi coù caûm töôûng mình laø moät con taèm ñaõ bò ruùt heát, khoâng nhöõng tô maø luoân caû ruoät, nghóa laø, cuoán saùch veùt caïn, caùi voán lieáng ôû ñaûo cuûa toâi. Toâi traên trôû hoaøi, nhöng chaúng moät caâu chuyeän naøo baät ra nöõa.
Tôùi ñaây, khoâng phaûi höùng khôûi, maø laø söï tình côø ñaõ cöùu toâi. Toâi trôû thaønh moät du lòch gia. Toâi du lòch vuøng ñaûo Caribbean, vaø toâi caøng hieåu theâm, caùi goïi laø cô cheá thuoäc ñòa maø toâi coù phaàn ôû trong ñoù. Toâi tôùi AÁn Ñoä, queâ höông cuûa toå tieân toâi, vaø ôû ñoù moät naêm; cuoäc du lòch beû cuoäc ñôøi toâi ra laøm ñoâi. Nhöõng cuoán saùch maø toâi vieát veà hai cuoäc du lòch keå treân, nhö ñaåy toâi leân moät möùc, tôùi nhöõng mieàn caûm xuùc môùi meû, cho toâi moät vieãn töôïng veà theá giôùi maø toâi chöa heà coù ñöôïc tröôùc ñoù; môû roäng toâi, veà caùch vieát. Trong cuoán tieåu thuyeát tieáp theo, toâi ñaõ töï cho pheùp mình “troùi voi boû roï”, nghóa laø khoanh troøn ôû trong ñoù, caû xöù AÊng Leâ laãn vuøng Caribbean – oâi coâng vieäc môùi gian nan laøm sao! Toâi cuõng ñeà caäp ñöôïc haàu heát nhöõng nhoùm saéc toäc oû treân ñaûo, ñieàu maø tröôùc ñaây haàu nhö baát khaû ñoái vôùi toâi. 
Cuoán tieåu thuyeát môùi naøy ñuïng tôùi söï tuûi nhuïc vaø hoang töôûng ôû nhöõng xöù sôû thuoäc ñòa; ñuùng ra, ñaây laø moät cuoán saùch veà ñieàu, taïi sao nhöõng keû khoâng coù moät chuùt quyeàn löïc laïi noùi doái veà chính hoï, vaø vôùi chính hoï: bôûi vì ñaây laø cuûa caûi ñoäc nhaát maø hoï coù ñöôïc. Cuoán tieåu thuyeát coù caùi teân “Nhöõng Keû Baét Chöôùc” (The Mimic Men). Vaø noù khoâng phaûi veà nhöõng söï baét chöôùc, maø laø veà nhöõng con ngöôøi ôû nhöõng xöù sôû thuoäc ñòa “laøm troø khæ”, nghóa laø baét chöôùc laøm ngöôøi, laøm ra veû mình coù thaân phaän con ngöôøi. Vaø nhöõng con ngöôøi nhö theá ñoù, sau cuøng ñi tôùi choã chaúng coøn tin töôûng veà baát cöù chuyeän gì lieân quan tôùi hoï. Môùi ñaây, toâi ñöôïc ngöôøi ta ñoïc cho nghe moät vaøi ñoaïn ôû trong ñoù – ñaõ hôn ba chuïc naêm toâi chaúng rôø tôùi cuoán saùch – vaø toâi chôït hieåu ra raèng: ñaây laø veà chöùng thaàn kinh phaân lieät ôû nhöõng xöù thuoäc ñòa. Tröôùc ñaây, toâi khoâng ñeå yù ñeán chuyeän naøy, laø do toâi khoâng heà söû duïng nhöõng töø tröøu töôïng ñeå moâ taû baát cöù moät toan tính vaên chöông naøo. Neáu coù, chaéc laø toâi chaúng theå naøo vieát noåi cuoán saùch ñoù. Noù ñaõ ñöôïc vieát baèng tröïc giaùc, vaø hoaøn toaøn do quan saùt, theo kieåu toâi ñaõ noùi ôû treân: dí saùt maét vaøo söï vaät.
Toâi keå sô qua coõi vaên ñaàu ñôøi cuûa mình nhö treân, laø ñeå coá gaéng trình baày cho quí vò thaáy, qua töøng giai ñoaïn, nôi choán toâi ra ñôøi ñaõ bieán ñoåi vaø phaùt trieån ôû trong nhöõng gì toâi vieát ra: töø coõi teâu teáu, töùc cöôøi cuûa cuoäc soáng nôi ñöôøng phoá tôùi moät thöù nghieân cöùu chöùng thaàn kinh phaân lieät toång quaùt. Caùi giaûn dò boãng bieán thaønh phöùc taïp.
Hai theå loaïi tieåu thuyeát vaø du kyù ñaõ ñem ñeán cho toâi moät caùch nhìn, vaø baïn seõ hieåu taïi sao ñoái vôùi toâi, moïi hình thöùc vaên chöông ñeàu coù giaù trò nhö nhau. Toâi laáy thí duï, khi toâi tính vieát cuoán thöù ba veà AÁn Ñoä – hai möôi saùu naêm sau cuoán ñaàu – toâi nhaän ra raèng, ñieàu quan troïng nhaát ñoái vôùi moät cuoán du kyù nhö vaäy, ñoù laø nhöõng con ngöôøi maø nhaø vaên ñi du lòch giöõa hoï. Phaûi ñeå cho nhöõng con ngöôøi nhö theá töï ñònh nghóa veà hoï. Nghe thaät giaûn dò, nhöng noù ñoøi hoûi moät theå loaïi môùi cho cuoán saùch, vaø luoân caû cho du lòch. Ñaây chính laø phöông phaùp toâi söû duïng, moät laàn nöõa, sau ñoù, khi ñi vaøo theá giôùi Hoài giaùo. 
Toâi thaáy mình chín muøi, laø nhôø tröïc giaùc, chæ noäi noù. Toâi khoâng coù keá hoaïch, noùi veà maët vaên hoïc cuõng nhö chính trò. Toâi chaúng heà ñöôïc daãn daét baèng moät tö töôûng chính trò. Ñieàu naøy theo toâi, laø do aûnh höôûng töø toå tieân, oâng baø. Nhaø vaên AÁn R. K. Narayan, môùi maát naêm nay, cuõng chaúng coù tö töôûng chính trò. Cha toâi, vieát nhöõng truyeän ngaén cuûa oâng trong moät thôøi kyø thaät taêm toái, chaúng maøng töôûng thöôûng, oâng cuõng khoâng coù tö töôûng chính trò. Coù theå, taát caû laø do chuùng toâi, haøng bao theá kyû, ñaõ bò taùch ra khoûi, vaø thaät xa vôøi, caùi goïi laø quyeàn theá. Ñieàu naøy ñem ñeán cho chuùng toâi moät caùch nhìn ñaëc bieät. Toâi caûm thaáy mình nghieâng veà, vaø thaät gaàn guïi, vôùi chaát teáu vaø loøng traéc aån, khi nhìn mình, ngöôøi, vaø söï vaät.
Cuõng gaàn ba möôi naêm, keå töø chuyeán ñi thaêm AÙ Caên Ñình cuûa toâi. Khi ñoù ñang xaåy ra cuoäc khuûng hoaûng du kích. Ngöôøi ta mong ñôïi nhaø cöïu ñoäc taøi Peron, luùc ñoù soáng löu vong, trôû veà ñaát nöôùc. Caû nöôùc soâi suïc haän thuø. Nhöõng ngöôøi theo Peron ñang chôø ñôïi ñeán löôït hoï xuoáng tay, aân ñeàn oaùn traû. Moät ngöôøi trong soá hoï, noùi vôùi toâi, “Coù thöù tra taán toát, coù thöù tra taán xaáu”. Tra taán toát, laø caùch baïn ñoái xöû vôùi keû thuø cuûa nhaân daân. Tra taán xaáu, laø caùch keû thuø cuûa nhaân daân daønh cho baïn. Nhöõng ngöôøi ôû phía beân kia cuõng phaùt bieåu töông töï nhö vaäy. Chaúng laøm sao coù ñöôïc moät cuoäc trao ñoåi thöïc söï, veà baát cöù ñieàu gì, Chæ coù löûa ngun nguùt, cuûa ñam meâ, vaø môù töø ngöõ chính trò, voán chæ laø moät thöù bieät ngöõ, vay möôïn töø AÂu Chaâu. Toâi cho raèng, “moät khi bieät ngöõ bieán nhöõng vaán ñeà noùng hoåi cuûa ñôøi thöïc, trôû thaønh tröøu töôïng, vaø moät khi bieät ngöõ, sau choùt, ñuïng ñoä vôùi... bieät ngöõ, khi ñoù con ngöôøi chaúng coøn coù lyù do, lyù töôûng, söï nghieäp hay baát cöù gì gì... Hoï chæ coù... keû thuø.”
Vaø nhöõng ñam meâ cuûa xöù AÙ Caên Ñình vaãn ñang ngun nguùt, noùng boûng, böøng böøng ôû nhöõng ngöôøi con ngöôøi cuûa ñaát nöôùc naøy. Vaãn laø nhöõng ngoïn löûa ñam meâ ñang ñaùnh baïi leõ phaûi, vaø ñang... ngoán nhöõng maïng ngöôøi. Vaãn chöa coù giaûi phaùp naøo loù ra ôû cuoái... ngoïn löûa. 
Baây giôø, toâi saép xong, vieäc cuûa toâi. Toâi thaät haøi loøng, caùi gì laøm ñöôïc, thì ñaõ ñöôïc laøm. Haøi loøng vì ñaõ daán mình heát möùc vaøo con ñöôøng saùng taïo. Bôûi vì, nhôø caùi kieåu vieát baèng tröïc giaùc, vaø cuõng bôûi vì nhôø caùi baûn chaát roái raém cuûa môù chaát lieäu cuûa toâi, moãi cuoán saùch hoùa ra laø moät söï chuùc phuùc. Cuoán naøo cuõng laøm cho toâi ngôõ ngaøng, ngay ñuùng vaøo luùc vieát, toâi vaãn coøn ngôø, khoâng bieát noù coù ôû ñoù hay laø khoâng. Nhöng pheùp laï lôùn lao nhaát ñaõ ñeán vôùi toâi, ñoù laø khôûi söï vieát. Toâi coù caûm töôûng – vaø baây giôø, nieàm haõi huøng vaãn coøn nguyeân – raèng toâi coù theå thaát baïi moät caùch thaät deã daøng, tröôùc khi baét ñaàu. 
Toâi seõ chaám döùt nhö toâi baét ñaàu, cuõng vôùi nhöõng tieåu luaän tuyeät vôøi cuûa Proust, trong Choáng Sainte-Beuve: “Nhöõng ñieàu ñeïp ñeõ maø chuùng ta seõ vieát ra, neáu chuùng ta coù taøi, thì ôû trong chuùng ta, mô hoà, nhö nhôù moät giai ñieäu, ñeïp loøng ta, maø khoâng laøm sao möôøng töôïng noåi. Nhöõng ngöôøi bò aùm aûnh bôûi trí nhôù môø nhaït naøy, veà nhöõng chaân lyù chöa heà bieát, laø thuoäc gioáng thieân taøi... Taøi naêng thì cuõng nhö hoài öùc khieán hoï sau cuøng gôïi ñöôïc ñieäu nhaïc mô hoà kia, gaàn guõi hôn, nghe thaät roõ, vaø ghi xuoáng trang giaáy traéng.”
Taøi naêng, Proust noùi; coøn toâi, toâi seõ noùi, cô may, vaø vôùi raát nhieàu lao taâm khoå töù. 
(Jennifer Tran chuyeån ngöõ, theo nguyeân baûn tieáng Anh, vaø baûn tieáng Phaùp cuûa dòch giaû Philippe Delamare).
(Göûi HT)
14.1.2002