Toâi laø moät trong soá ít nhöõng ngöôøi ñöôïc ñoïc cuoán hoài kyù chaùnh trò cuûa cöïu Thuû tuôùng Nguyeãn Baù Caån khi taäp saùch quan troïng naøy coøn ñang ôû daïng baûn thaûo. Noùi nhö vaäy khoâng coù nghóa laø toâi laø moät ngöôøi baïn thaân vôùi oâng Caån hay laø moät ngöôøi töøng coäng söï maät thieát trong thôøi gian oâng tham chính neân ñöôïc oâng tham khaûo yù kieán khi vieát hoài kyù. Nhö phaàn lôùn nhöõng ngöôøi Vieät Nam, toâi ñöôïc nghe thaáy noùi ñeán taùc giaû laàn ñaàu tieân khi oâng ñaéc cöû laøm daân bieåu Haï vieän vaø ñöôïc giao phoù nhöõng chöùc vuï coù taàm voùc quoác gia. Töø ngaøy ly höông vì naïn nöôùc, cuõng nhö bao nhieâu ngöôøi khaùc phaûi töï löïc caùnh sinh, oâng Nguyeãn Baù Caån ñaõ hoïc ñöôïc moät ngaønh chuyeân moân veà kyõ thuaät cao vaø laøm vieäc cho moät coâng ty ñieän toaùn Hoa Kyø ôû moät thò traán khoâng coù ñoâng ngöôøi Vieät ôû gaàn San Francisco. Coù leõ cuõng vì theá maø töø khi oâng veà höu caùch ñaây maáy naêm vaø doïn veà San Jose, laø thuû ñoâ vaên hoùa cuûa ngöôøi Vieät ôû mieàn Baéc Cali, ngöôøi ta môùi thöôøng xuyeân gaëp oâng taïi nhöõng sinh hoaït vaên hoùa vaø chaùnh trò cuûa coäng ñoàng. Toâi ñaõ gaëp oâng cöïu Thuû töôùng trong khoaûng thôøi gian naøy vaø ñöôïc bieát raèng, tuy baän coâng vieäc laøm nhöng trong nhöõng naêm qua oâng vaãn thöôøng xuyeân vieát baøi noùi veà chính nghóa quoác gia cho nhöõng baùo Vieät vaø Myõ, vaø ñeå taâm soaïn laïi nhöõng hoà sô coøn löu giöõ cuøng söu taàm theâm ñöôïc nhieàu taøi lieäu haønh chaùnh vaø lòch söû vaø seõ vieát hoài kyù chaùnh trò ñeå noùi nhöõng ñoùng goùp cuûa mình trong cuoäc chieán giöõa quoác gia vaø coäng saûn, khi ñaát nöôùc ôû trong caûnh daàu soâi löûa boûng cuûa nhöõng naêm vöøa qua. Thaùng Tö naêm 2002, khi nghe toâi giôùi thieäu moät caùch raát voâ tö, tröôùc moät cöû toïa ñoâng ñaûo, cuoán hoài kyù "The Twenty-Five Year Century" cuûa Trung töôùng Laâm Quang Thi, oâng Nguyeãn Baù Caån môùi ngoû lôøi muoán toâi vieát moät baøi nhaän ñònh veà cuoán saùch cuûa oâng döï truø seõ ra maét ñoäc giaû ngöôøi Vieät trong naêm tôùi. 

           OÂng Nguyeãn Baù Caån, khi vieát taäp hoài kyù chaùnh trò cuûa mình, ñaõ khoâng theo khuoân maãu ñöa ra cuûa nhöõng nhaân vaät Myõ vaø Vieät ñaõ vieát töï truyeän tröôùc oâng vaø trong ñoù hoï ñaõ nhìn ñaát nöôùc Vieät Nam trong nöûa theá kyû tröôùc döôùi moät goùc nhìn raát giôùi haïn, ñaët troïng taâm vaøo nhieäïm vuï cuûa ngöôøi vieát, thöôøng thì laø moät nhaø baùo, moät cöïu vieân chöùc cao caáp trong chaùnh quyeàn hay laø moät vò chæ huy quaân söï. ÔÛ ñaây, oâng Nguyeãn Baù Caån ñaõ trình baøy söï vieäc moät caùch toaøn dieän hôn vì taùc giaû coù moät kinh nghieäm ñaëc bieät laø ôû choã oâng ñöôïc phuïc vuï ñaát nöôùc ôû caû hai ngaønh, Haønh phaùp vaø Laäp phaùp. Trong ngaønh Haønh chaùnh, taùc giaû ñaõ baét ñaàu cuoäc ñôøi daán thaân phuïng söï ñaát nöôùc vaøo naêm 1958 nhö laø Quaän tröôûng Caùi Beø, moät ñôn vò maø vaøo thôøi ñieåm aáy ñang ôû trong tình traïng bò Vieät coäng luõng ñoaïn beâ beát ñeán noãi teân Bí thö Huyeän uûy ñaõ giöõa ban ngaøy röôït ñuoåi Quaän tröôûng cuûa ta ñeå aùm saùt ngay taïi chôï quaän lî. Chæ trong voøng nöûa naêm keå töø ngaøy nhaäm chöùc, oâng taân Quaän tröôûng, tuoåi vöøa 28, ñaõ thöïc hieän ñöôïc keá hoaïch ñeà ra, laø taän dieät ñöôïc Huyeän uûy vaø 16 Xaõ uûy cuûa Vieät coäng trong ñiaï haït cuûa mình. Töø traùch vuï nhoû ñeán traùch vuï lôùn, trong gaàn 10 naêm trôøi, ngöôøi thanh nieân töøng toát nghieäp thuû khoa Khoùa I Hoïc Vieän Quoác Gia Haønh Chaùnh, vaø cuøng moät luùc ñöôïc huaán luyeâïn quaân söï taïi hai quaân tröôøng só quan Tröø bò Thuû Ñöùc vaø Lieân quaân Ñaø Laït, oâng Nguyeãn Baù Caån ñaõ taän duïng khaû naêng cuûa mình ñeå phuïc vuï ñaát nöôùc khi laàøn löôït giöõ nhöõng chöùc vuï Phoù Tænh Tröôûng Ñònh Töôøng, Phöôùc Tuy vaø sau cuøng laø Long An tröôùc khi xin nghæ giaû haïn khoâng löông ñeå öùng cöû Daân bieåu Phaùp nhieäm I. Trong ngaønh Laäp phaùp, suoát hai nhieäm kyø voùi söï hieåu bieát veà Hieán phaùp vaø thoâng thaïo haønh chaùnh, oâng Nguyeãn Baù Caån ñaõ ñöôïc baàu laøm Ñeä nhò Phoù chuû tòch Haï nghò vieän vaø sau laø Chuû tòch Haï nghò vieän ñeå roài trong nhöõng ngaøy tuyeät voïng cuûa ñaát nöôùc, vaøo thaùng Tö naêm 1975, oâng can ñaûm nhaän troïng traùch laøm Thuû töôùng vaø thaønh laäp moät chính phuû môùi khi maø thuû ñoâ Saøi Goøn ñaõ bò hôn möôøi sö ñoaøn coäng quaân bao vaây khaép ngaû vaø Ñoàng minh ñaõ boû maëc chuùng ta ñeå chæ coøn coù theå löïa choïn giöõa hai ñöôøng töû thuû hay ñaàu haøng. Giôø ñaây, vieát laïi nhöõng söï vieäc ñaõ xaåy ra, khoaûng thôøi gian boán möôi laêm naêm trong cuoäc ñôøi cuûa cöïu Thuû töôùng Nguyeãn Baù Caån soáng treân queâ höông ñaõ ñöôïc taùc giaû ghi laïi moät caùch trung thöïc trong cuoán Hoài kyù"Ñaáùt Nöôùc Toâi" daày gaàn 600 trang. 

            Cuoán Hoài kyù naøy goàm coù 20 chöông vaø coù theå chia laøm 4 phaàn vôùi moät chöông cuoái laø nhöõng lôøi keát luaän coi nhö laø taâm söï cuûa taùc giaû göûi cho theá heä sau. Phaàn Moät, daøi 141 trang vaø  goàm coù 6 Chöông ñaàu nhö sau: 

  Ch 1.  Ñaát Nöôùc Toâi
  Ch 2.  Chính Nghóa Quoác Gia
  Ch 3.  Daán Thaân 
  Ch 4.  Quaän Tröôûng
  Ch 5.  Phoù Tænh Tröôûng
  Ch 6.  Ñaát Nöôùc Ngöûa  Nghieâng. 

            Trong phaàn ñaàu cuûa cuoán saùch taùc giaû ñaõ keå laïi cuoäc soáng cuûa mình töø thuôû aáu thô nhö laø moät caäu hoïc troø ôû mieàn Haäu giang. OÂng ñaõ heát söùc thaønh thöïc khi noùi ñeán gia caûnh ngheøo cuûa mình, baûn chaát laø noâng daân, thaân phuï laïi maát sôùm, baø meï phaûi taàn taûo nuoâi moät ñaøn con. Tuy vaäy caäu beù hoïc troø ñaõ coá gaéng hoïc taäp vaø öôùc mô phuïc vuï ñaát nöôùc trong ngaønh haønh chaùnh ñaõ ñöôïc thöïc hieän khi oâng toát nghieäp thuû khoa Khoùa I Hoïc Vieän Quoác Gia Haønh Chaùnh vaø ñöôïc boå nhieäm laøm Quaän tröôûng quaän Caùi Beø, thuoäc tænh Ñònh Töôøng. Nôi ñaây oâng phaûi ñoái phoù vôùi caùi goïi laø “chieán tranh giaûi phoùng” cuûa Coäng saûn vaø coù khi giöõa ñeâm khuya ngöôøi Quaän tröôûng treû tuoåi ñaõ phaûi loäi ruoäng coâng taùc giöõa Ñoàng Thaùp vôùi voûn veïn hai tieåu ñoäi ñòa phöông quaân ñi keøm. Söï maãn caùn khi laøm vieäc vaø söï thoâng hieåu loøng daân ñaõ giuùp oâng oån ñònh mau choùng ñòa phöông thuoäc quyeàn mình quaûn trò, vaø cuõng ñöa laïi cho oâng nhöõng traùch vuï haønh chaùnh naëng neà hôn ôû caáp tænh. Vôùi cöông vò Phoù tænh tröôûng Ñònh Töôøng, Phöôùc Tuy vaø Long An, ngöoøi ñoác söï haønh chaùnh treû tuoåi ñaõ laøm ñöôïc khaù nhieàu vieäc veà bình ñònh, caûi tieán haønh chaùnh vaø chænh trang nhöõng thò xaõ oâng phuïc vuï. Trong khoaûng 10 naêm trong ngaønh haønh phaùp, taùc giaû ñaõ hoaït ñoäng vôùi caùc chieán só chính quy, ñòa phöông quaân, nghóa quaân, caûnh saùt, coâng chöùc vaø caùn boä, töø caáp xaõ ñeán caáp tænh vaø vuøng chieán thuaät, ñaõ kheùo leùo phoái hôïp caùc vieân chöùc ôû caû ba ngaønh laäp phaùp, haønh phaùp vaø tö phaùp ñeå choáng laïi söï lan traøn vaø phaù hoaïi cuûa coäng saûn moät caùch höõu hieäu. Ñoïc nhöõng trang hoài kyù naøy ta coù theå nhaän thaáy raèng oâng luoân luoân nghó ñeán vieäc giuùp cho daân ngheøo trôû thaønh höõu saûn ñeå ñôøi soáng cuûa ngöôøi daân laønh trôû neân phong phuù hôn. Cuõng trong phaàn naøy taùc giaû ñaõ noùi ñeán nhöõng khoù khaên vaø nhöõng roái loaïn treân ñaát nöôùc qua nhöõng binh bieán ñaõ xaåy ra trong thôøi gian chuyeån tieáp giöõa hai neàn Coäng hoøa.   

            Phaàn Hai noùi veà thôøi gian oâng Nguyeãn Baù Caån phuïc vuï quoác gia vaø daân toäc ôû trong ngaønh Laäp phaùp vaø goàm coù 4 chöông keá tieáp vôùi toång coäng laø 99 trang. Nhöõng chöông saùch naøy ñöôïc xeáp theo thöù töï thôøi gian 8 naêm taùc giaû ôû trong Quoác hoäi cuûa Ñeä nhò Coäng hoøa

  Ch 7.  Phoù Chuû Tòch Haï Vieän
  Ch 8.  Ñaûng Coâng Noâng
  Ch 9.  Chuû Tòch Haï Nghò Vieän
  Ch 10. Ñaûng Daân Chuû

            Qua nhöng chöông saùch naøy taùc giaû ñaõ cho ta bieát raát nhieàu veà nhöõng vaán ñeà phöùc taïp ôû löôõng vieän trong Quoác hoäi. Cuõng vì muoán baøi tröø nhöõng teä ñoan trong Haï nghò vieän maø oâng ñaõ cuøng moät soá nhöõng baïn ñoàng vieän thaønh laäp Ñaûng Coâng Noâng, vaø sau ñoù ra öùng cöû traùch vuï Chuû tòch Haï Nghò Vieän khi ñöôïc taùi cöû daân bieåu Haï Nghò Vieän Phaùp nhieäm 2. Khi vieát hoài kyù, vaø phaûi nhaéc laïi moät caùch trung thöïc nhöõng söï vieäc ñaõ xaåy ra, taát nhieân phaûi noùi ñeán nhaân söï, keû hay ngöôøi dôû. Toâi nhaän thaáy veà ñieåm naøy, taùc giaû ñaõ heát möïc oân hoøa, khoâng chæ trích hay taâng boác caù nhaân, maø chæ neâu ra nhöõng söï vieäc, duø toát hay xaáu, maø ñaõ ñöôïc ghi nhaän treân baùo chí hay coâng vaên cuûa thôøi ñaïi, hay coù theå kieåm ñieåm laïi vôùi nhöõng nhaân chöùng coøn soáng.  

            Cöïu Thuû töôùng Nguyeãn Baù Caån vöøa coù kinh nghieäm chieán ñaáu choáng Vieät coäng trong khoaûng thôøi gian phuïc vuï trong ngaønh Haønh phaùp, vöøa ôû vò theá trung öông trong ngaønh Laäp phaùp vaø ñöôïc caùc nhaø laõnh ñaïo quoác gia thöôøng xuyeân môøi tôùi hoûi yù kieán neân oâng raát thaáu ñaùo nhöõng söï thaät ñaõ xaåy ra trong vieäc lieân heä chaùnh trò giöõa ñoàng minh Hoa Kyø vaø noäi boä Vieät Nam Coäng Hoøa. Gaàn 200 trang saùch trong phaàn Ba cuûa cuoán Hoài kyù ñaõ ñöôïc taùc giaû daønh ñeå noùi veà tình hình chaùnh trò vaø quaân söï ñaõ ñöa ñeán söï suïp ñoå cuûa neàn Coäng Hoøa Vieät Nam. Nhöõng chöông saùch lieân heä laø 

  Ch 11. Hieäp Ñònh Ba Leâ 
  Ch 12. Baûn Chaát Coäng Saûn
  Ch 13. Chính Tình Suy Suïp
  Ch 14. Beân Bôø Vöïc Thaúm
  Ch 15. Söï Suïp Ñoå
  Ch 16. Thuû Töôùng Chính Phuû
  Ch 17. Toå Quoác Laâm Nguy

            Qua nhöõng chöông saùch naøy, vaø qua goùc nhìn cuûa moät ngöôøi ñaõ bieát roõ baûn tính löôøng gaït cuûa coäng saûn gian manh, taùc giaû ñaõ cho ta thaáy raèng cuoäc chieán xaâm laêng do Coäng saûn Baéc Vieät gaây ra laø moät cuoäc chieán toaøn dieän, ba maët giaùp coâng chính trò, quaân söï vaø ngoaïi giao, töø giaønh ñaát giaønh daân taïi noâng thoân ñeán ñaáu tranh chính trò tröïc dieän taïi caáp ñoâ tænh thò trong nöôùc vaø sau cuøng laø chieán tranh chaùnh trò ngoaïi giao giöõa hai phe töï do vaø ñoäc taøi treân taàm möùc toaøn caàu. Ngöôøi ñoïc coù theå theo gioõi töøng ngaøy, töøng giôø nhöõng bieán chuyeãn quaân söï treân queâ höông, nhöõng vaän ñoäng ngoaïi giao giöõa caùc chính phuû lieân heä, nhöõng gì thöông thuyeát giöõa Henri Kissinger vôùi Leâ Ñöùc Thoï vaø vôùi Chaùnh phuû quoác gia, vaø nhöõng lyù do ñaõ khieán cho oâng Nguyeãn Baù Caån nhaän laøm Thuû töôùng ñeå thaønh laäp moät chaùnh phuû môùi vaøo giôø thöù hai möôi laêm. 

           Hai chöông tieáp theo laø söï phaân taùch cuûa taùch giaû veà nhöõng lyù do ñaõ laøm cho Vieät coäng chieám troïn ñöôïc mieàn Nam Vieät Nam vôùi aâm möu cuûa Trung coäng treân baøn côø quoác teá. Hôn 100 trang saùch ñaõ daønh cho phaàn Boán laø phaàn cuoái cuøng cuûa cuoán saùch.

  Ch 18. Taïi Sao Mieàn Nam Thua
  Ch 19. VNCH Bò Baùn Ñöùng

            Trong nhöõng naêm cuoái cuøng cuûa neàn Ñeä nhò Coäng hoøa, vôùi phong traøo phaûn laïi chieán tranh taïi Vieät Nam tôùi möùc cao ñoä taïi Hoa Kyø, Quoác Hoäi ôû ñaây ñaõ gaây nhieàu khoù khaên cho Toång thoáng Nixon. Vôùi tö caùch laø Chuû tòch Haï nghò vieän ôû Vieät Nam, oâng Nguyeõn Baù Caån luoân luoân ñöôïc chính phuû tham khaûo yù kieán vaø nhôø ñoù maø coù moät hieåu bieát thaáu ñaùo veà noäi tình thöông thuyeát giöõa hai chính phuû. Ñoïc phaàn Boán cuûa hoài kyù "Ñaát Nöôùc Toâi" ta seõ hieåu roõ vieäc di taûn chieán thuaät cuûa Vuøng 2 coù caàn thieát khoâng, vaø bieát ñöôïc roõ raøng nhöõng ai laø ngöôøi chòu traùch nhieäm veà vieäc ñoå vôõ cuûa hai cuoäc trieät thoaùi Vuøng 2 vaø Vuøng 1. Taùc giaû cuõng neâu roõ söï vieäc mieàn Nam maát vaøo tay Coäng saûn laø vì mieàn Nam ñaõ bò baùn ñöùng, khi caùc ñaïi cöôøng quoác ñaõ thoûa hieäp vôùi nhau veà moät söï phaân chia quyeàn lôïi vaø aûnh höôûng môùi. 

                         Ñoaïn hoài kyù chaùnh trò cuûa cöïu Thuû töôùng Nguyeãn Baù Caån ñöôïc döøng ôû ñaây, vôùi 19 chöông saùch ñaõ ñöôïc lieâït keâ ôû treân. Nhöng chuùng ta khoâng theå naøo khoâng ñoïc tieáp chöông cuoái cuøng, laø Chöông 20, maø taùc giaû vieát laø Ñoaïn Keát. Ñaây laø 30 trang saùch, oâng Nguyeãn Baù Caån khoâng noùi veà cuoäc ñôøi cuûa mình, nhöng ghi nhöõng lôøi taâm tình oâng göûi ñeán caùc baïn treû, maø oâng cho seõ laø theá heä laõnh ñaïo cuûa moät nöôùc Vieät Nam daân chuû, töôi saùng trong töông lai khi khoâng coøn cheá ñoä coäng saûn aùp ñaët treân queâ höông. Töø moät caäu hoïc sinh ngheøo ôû mieàn Haäu Giang, vaø coá gaéng hoïc haønh ñeå roài sau naøy toát nghieäp thuû khoa Khoùa I cuûa HoÏc Vieän Quoác Gia Haønh Chaùnh, vaø cuøng moät luùc ñöôïc huaán luyeâïn quaân söï taïi hai quaân tröôøng só quan Tröø bò Thuû Ñöùc vaø Lieân quaân Ñaø Laït, oâng Nguyeãn Baù Caån ñaõ taän duïng khaû naêng cuûa mình vaø nhöõng kieán thöùc thaâu thaäp ñöôïc ñeå daán thaân phuïc vuï ñaát nöôùc. Cuoán hoài kyù "Ñaát Nöôùc Toâi" ñaõ ghi laïi moät caùch trung thöïc cuoäc ñôøi cuûa taùc giaû töø thuôû aáu thô cho ñeán luùc tham chính, töø laõnh ñaïo haønh chaùnh ñòa phöông ôû caáp quaän vaø tænh cho ñeán nhöõng traùch vuï laõnh ñaïo Trung öông trong nhöõng ngaøy khoù khaên nhaát cuûa quoác gia. Tuy laø moät hoài kyù chaùnh trò nhöng cuoán saùch ñoïc raát haáp daån vì lôøi vaên giaûn dò, trình baày moät caùch trung thöïc nhöõng söï vieäc ñaõ xaåy ra. Tröôùc ñaây toâi ñaõ ñöôïc ñoâi laàn nghe taùc giaû thuyeát trình trong nhöõng buoåi hoïp vaên hoùa vaø chaùnh trò vaø oâng luoân luoân nhaán maïnh ôû ñieåm laø khi nöôùc nhaø trôû laïi ñöôïc theå cheá daân chuû thì phaàn laõnh ñaïo seõ ôû trong tay giôùi treû hieän nay. Toâi cuõng chia seû yù nghó naøy vôùi oâng Nguyeãn Baù Caån, vì chuùng toâi cuøng moät löùa tuoåi vaø cuøng moâït soá baèng höõu khaùc ñaõ ñöôïc goïi ñi Khoùa I só quan tröø bò ôû nhöõng Quaân tröôøng Thuû Ñöùc vaø Nam Ñònh, khi chuùng toâi ôû vaøo tuoåi treân döôùi ba möôi, nhieàu ngöôøi ñaõ giöõ nhöõng chöùc vuï chæ huy Ñaïi ñôn vò caáp quaân khu, quaân ñoaøn hay quaân chuûng, ñaõ coù nhöõng troïng traùch laõnh ñaïo haønh chaùnh hay ñaõ coù dòp höôùng daån nhöõng phaùi ñoaøn cuûa Chaùnh phuû trung öông hay Quoác hoäi ñi tieáp xuùc vôùi nhöõng chaùnh phuû cuûa caùc cöôøng quoác. Giôø ñaây, ôû trong vaø ngoaøi nöôùc, caû moät theá heä treû ôû vaøo tuoåi treân döôùi ba möôi cuõng ñaõ leân ñöôøng. Laø nhöõng ngöôøi tieáp noái theá heä phuï huynh, caùc baïn raát caàn bieát nhöõng baøi hoïc thaønh coâng hay thaát baïi cuûa nhöõng ngöôøi ñi tröôùc. Cuoán saùch cuûa cöïu Thuû töôùng Nguyeãn Baù Caån thaät laø moät taøi lieäu lòch söû quùy giaù cho nhöõng nhaø nghieân cöùu vaø cuõng laø moät cuoán töï truyeän cuûa moät nhaân taøi ñaát nöôùc ñaõ neâu göông saùng cho theá heä treû noi theo. Toâi nghó ñaây laø moät cuoán saùch caùc baïn treû neân ñoïc.