SOÁNG ÑEÏP

Nguyeãn Duy Chính

Toâi coù moät oâng baùc hoï, maát sôùm khi toâi vöøa böôùc chaân leân Trung Hoïc. Baùc toâi ra ñi ñeå laïi cho baùc gaùi naêm ngöôøi con, ngöôøi lôùn nhaát môùi möôøi hai, beù nhaát thì coøn trong buïng meï. Ngoaøi caên nhaø ñôn sô, baùc toâi ñeå laïi moät tuû saùch nhoû, trong ñoù coù moät soá thuoäc loaïi Hoïc Laøm Ngöôøi. Saùch Hoïc Laøm Ngöôøi ñöôïc soaïn vôùi muïc ñích ñaøo taïo cho thanh nieân moät soá kieán thöùc vaø thoùi quen toát trong ñôøi soáng maø ôû ñaàu thaäp nieân 1960 coøn raát hieám vaø cuõng ít ñoäc giaû. Theá heä cuûa toâi neáu coù ñöôïc moät lôùp ngöôøi bieát suy nghó thì phaûi noùi chính laø vì chòu aûnh höôûng khaù nhieàu cuûa nhöõng taùc phaåm giaùo duïc aâm thaàm naøy. Cuõng may laø caøng veà sau thì theå loaïi Hoïc Laøm Ngöôøi caøng phong phuù, maëc daàu caù nhaân toâi, nhöõng daáu aán sô khôûi laø môù saùch nhoû beù maø baùc toâi ñeå laïi.

Töø tuû saùch ñoù toâi bieát tôùi teân Nguyeãn Hieán Leâ qua ba taùc phaåm – Ñaéc Nhaân Taâm (1951), Quaúng Gaùnh Lo Ñi maø Vui Soáng (1955) vaø Luyeän Vaên[1] (1953). Hai cuoán ñaàu oâng dòch töø saùch cuûa Dale Carnegie coøn quyeån Luyeän Vaên laø do oâng soaïn.

 Saùch cuûa Nguyeãn Hieán Leâ ñöôïc caùi giaûn dò vaø deå hieåu, khoâng quaù khuùc maéc cho nhöõng treû em môùi lôùn, tuy khoâng phaûi ñeå cho thieáu nhi nhöng toâi ñoïc vaãn thu thaäp ñöôïc ít nhieàu. Neáu khoâng qua caùi gia taøi cuûa baùc toâi thì coù leõ cuõng phaûi maát moät thôøi gian laâu toâi môùi tìm ñeán vì tuoåi treû bao giôø cuõng ñi vaøo tieåu thuyeát, thô vaên, truyeän tranh, daõ söû … tröôùc khi tìm ñoïc nhöõng loaïi saùch thuoäc loaïi khoâ khan. Nhöõng cuoán ñoù khoâng taïo thaønh say meâ ñeå toâi phaûi nghieàn ngaãm, cuõng khoâng phaûi loaïi saùch phaûi troán ôû moät goùc nhaø ngoài ñoïc hay boû trong buïng daáu moät nôi nhöng laïi taïo cho con ngöôøi moät soá neáp gaáp, moät soá ñöôøng keû ñeå chuùng ta theo ñoù maø vieát chöõ cho khoûi leân thaùc xuoáng gheành.

Caùi teân Nguyeãn Hieán Leâ cuõng vì theá ñoái vôùi toâi laø moät daáu hieäu ñeå sau naøy höôùng daãn toâi trong vieäc ñoïc saùch, cuõng nhö boä Nhaø Vaên Hieän Ñaïi cuûa Vuõ Ngoïc Phan ñaõ taïo cho toâi moät vaøi khaùi nieäm veà moät soá taùc giaû thôøi tieàn chieán.

Luyeän Vaên cho toâi moät soá khuoân maãu ñeå taäp vieát. Toâi nghieäm ra raèng nhöõng ai aûnh höôûng Nguyeãn Hieán Leâ ñeàu choïn loái vaên giaûn dò vaø deã hieåu, ít khi duøng nhöõng chöõ laï tai. Maëc duø ngheä thuaät vieát phaàn lôùn laø do thieân taøi nhöng cuõng coù raát nhieàu nguyeân taéc chuùng ta coù theå hoïc vaø neáu theo saùt ñöôïc nhöõng qui luaät ñoù thì tuy khoâng chaéc chaén seõ thaønh moät nhaø vaên nhöng vieát laùch ít ra cuõng “saïch nöôùc caûn”.

 

1/ Thuôû ñoù phaûi noùi laø toâi raát meâ ñoïc Ñaéc Nhaân Taâm. Hình nhö Nguyeãn Hieán Leâ cuõng coù vieát raèng thanh nieân thích ñoïc Ñaéc Nhaân Taâm vì caùi taâm hieáu thaéng cuûa tuoåi treû, thích chinh phuïc ngöôøi khaùc. Moät caùch hôøi hôït, nhieàu ngöôøi nghó raèng ñoù laø kyõ thuaät cuûa ngöôøi baùn haøng, daáu moät söï boùc loät ngaàm sau nuï cöôøi xaõ giao. Thöïc teá beân caïnh nhöõng kyõ thuaät laøm ñeïp loøng ngöôøi, ñoâi khi coù veû chieàu chuoäng vaø nhaãn nhuïc kia, caùi nguyeân lyù saâu thaúm cuûa noù raát nhaân baûn. Ñoù laø töï mình ñaët vaøo vò trí cuûa ngöôøi khaùc ñeå haønh xöû. Nguyeân taéc ñoù khieán cho chuùng ta teá nhò hôn vaø cuõng uyeån chuyeån hôn ñeå ñieàu khieån ñoái töôïng moât caùch kheùo leùo. Noù cuõng laø moät trong nhöõng tuùi khoân cuûa loaøi ngöôøi vaø laø thöôùc ño löôøng trình ñoä vaên minh cuûa moät xaõ hoäi. Nguyeãn Hieán Leâ ñaõ ít nhieàu ñeà cao caùi nguyeân taéc “kyû sôû baát duïc vaät thi ö nhaân” cuûa Khoång giaùo.

Beân caïnh caùi noã löïc hieåu ngöôøi khaùc ñeå khoûi xuùc phaïm ñeán ñoái phöông, Ñaéc Nhaân Taâm cuõng löu yù ñeán caùi caûm thuï vaø sai laàm cuûa chính mình. Khoâng phaûi ôû ñaâu ngöôøi ta cuõng bieát noùi hai chöõ “caùm ôn” vaø “xin loãi” vaø maëc duø nhöõng ngöôøi khoâng quen vôùi phong caùch cuûa phöông Taây seõ thaáy ngöôøi Myõ khaù laïm duïng nhöõng tieáng ñaàu moâi choùt löôõi naøy nhöng thöïc teá noù laøm cho cuoäc soáng dòu ñi vaø con ngöôøi caûm thaáy meán nhau hôn. Beân caïnh ñoù, Ñaéc Nhaân Taâm cuõng daïy ngöôøi ta bieát laéng nghe yù kieán ngöôøi khaùc vaø ngaøy nay, vieäc laéng nghe ngöôøi khaùc khoâng nhöõng ñöôïc coi nhö bieåu hieän cuûa söï lòch laõm maø coøn laø daáu hieäu cuûa nhaân töø vì neáu nghe moät caùch chaêm chuù ñeå thoâng caûm vôùi ngöôøi noùi, chuùng ta ñaõ thöïc haønh Boà Taùt Ñaïo, caùi haïnh cuûa Quan Theá AÂm.

 

2/ Quaúng Gaùnh Lo Ñi khoâng ñöôïc chuù yù nhieàu maø chæ ñöôïc nhôù ñeán vaø ñoïc laïi khi toâi ñaõ tröôûng thaønh coù nhieàu traùch nhieäm phaûi lo toan. Cuoán saùch nhaán maïnh vaøo moät taâm thöùc khaùc. AÁy laø söï voâ thöôøng cuûa ñôøi soáng maø caùi chaéc chaén nhaát laø hieän taïi, con ngöôøi phaûi bieát soáng vôùi caùi mình ñang coù hoâm nay, queân ñi caùi ñaõ qua vaø ñöøng lo aâu veà chuyeän saép ñeán. Caùi nguyeân lyù “Laïy Chuùa cho con moät ngaøy duøng ñuû” khoâng phaûi laø moät taâm lyù aên xoåi ôû thì maø haøm taøng söï khieâm toán, caùi bieát ñuû laø ñuû khoâng troâng ñôïi nhöõng caùi quaù xa xoâi. Soáng vôùi hieän taïi töôûng nhö laø moät trieát lyù AÙ Ñoâng laïi cuõng hieän dieän trong nhaân sinh quan cuûa ngöôøi AÂu Myõ. Con ngöôøi ta phaûi bieát taän nhaân löïc roài phoù maëc cho ñònh meänh, caùi ñònh meänh ñöôïc dieãn taû döôùi caùi teân “yù Chuùa”.

Hai cuoán Ñaéc Nhaân Taâm vaø Quaúng Gaùnh Lo Ñi laø nhöõng trieát lyù nhaân sinh, khoâng cao quaù nhöng coù theå thöïc haønh ñöôïc. Ñeán nay, toâi khoâng coøn nhöõng taùc phaåm ñoù baèng tieáng Vieät nhöng vaãn giöõ aán baûn tieáng Anh theâm caû nhöõng baêng ñoïc (audio books) ñeå thænh thoaûng nghe khi laùi xe ñi laøm. Nhöõng cuoán saùch ñoù khoâng phaûi laø nhöõng loaïi ñoïc moät laàn roài thoâi maø laø nhöõng taùc phaåm “baïn ñoàng haønh” vì raát nhieàu khi trong ñôøi chuùng ta phaûi tìm moät giaûi ñaùp cho nhöõng khuùc maéc cuûa ñôøi soáng.

 

3/ Soáng Ñeïp (1964) xuaát baûn sau khi baùc toâi maát. Ñaây laø cuoán toâi phaûi mua nhieàu laàn. Cuoán thì cho, cuoán thì bò thaát laïc ñaâu ñoù vaø khi coøn ôû trong nöôùc, toâi vaãn thöôøng duøng cuoán saùch naøy ñeå taëng moät ngöôøi maø mình caûm thaáy coù gì ñaùng quí.

Soáng Ñeïp cuõng khoâng  phaûi laø moät taùc phaåm cuûa Nguyeãn Hieán Leâ, oâng chæ dòch taùc phaåm The Importance of Living cuûa Laâm Ngöõ Ñöôøng. OÂng cuõng khoâng dòch heát maø chæ dòch nhöõng phaàn ñaùng chuù yù nhaát vaø neáu toâi khoâng laàm, oâng cuõng khoâng coù baûn chính tieáng Anh maø phaûi dòch qua moät baûn dòch tieáng Phaùp.

Qua ñeán beân Myõ, ñaây cuõng laø moät trong nhöõng cuoán saùch ñaàu tieân toâi mua ñöôïc trong moät tieäm saùch cuõ vaø sau naøy toâi laïi coù theâm moät baûn tieáng Hoa, dòch laïi töø baûn tieáng Anh. Sôû dó toâi mua baûn tieáng Hoa vì trong ñoù coù cheùp ñaày ñuû nguyeân taùc nhöõng baøi vaên, baøi thô vaø teân ngöôøi maø khi duøng baûn tieáng Anh mình khoâng theå phieân aâm ñöôïc. Toâi cuõng coù moät vaøi laàn mua laïi baûn tieáng Vieät nhöng roài cuõng bò laïc ñaâu maát khoâng coøn nhôù.

Leõ dó nhieân, nhö baát cöù moät taùc phaåm naøo, Soáng Ñeïp cuõng chöùa ñöïng caùi nhìn chuû quan, vaø ñaây laø caùi nhìn cuûa moät hoïc giaû Trung Hoa ñoái vôùi vaên hoùa cuûa mình neân khoâng khoûi coù nhöõng ñieåm quaù loá. Tuy nhieân noù cuõng laøm ñeïp cho ñôøi soáng raát nhieàu, vaø chính vì theá toâi nhìn ñöôïc Trung Hoa moät caùch bao quaùt, nhöõng khaùi nieäm sô khôûi ñeå töø ñoù laàn ra moät vaøi ñaàu moái veà caùch soáng cuûa moät daân toäc coù aûnh höôûng ñeán mình treân moïi phöông dieän, nhaát laø quan nieäm nhaân sinh luùc naøo cuõng nheï nhaøng vaø nhieàu laàn hoã trôï tinh thaàn toâi qua ñöôïc nhöõng khoán khoù ngaët ngheøo.

Caùi quan nieäm ñaït quan ñoù chính laø coát tuûy cuûa ñôøi soáng Ñoâng phöông maø trieát hoïc Laõo – Trang luoân luoân baøng baïc nhö  aån nhö hieän trong moãi haønh vi vaø töøng giaây töøng phuùt. Trong Soáng Ñeïp, ñieàu ñaùng ñeå yù nhaát laø söï thöôûng ngoaïn troïn veïn nhöõng chi tieát nhoû beù cuûa caûnh vaät chung quanh vaø caùi teá vi cuûa ñôøi soáng. Ñôøi soáng khoâng phaûi chæ laø nhöõng chuoãi daøi khoå haïnh ñeå phaûi luoân luoân chaïy theo caùi ñoøi hoûi ôû beân ngoaøi, traùi laïi chính laø caùi laøm theá naøo ñeå thaønh toaøn vaø vieân maõn töï beân trong. Caùi vui töï beân trong aáy chính laø chaân lyù cuûa ñôøi soáng maø Laâm Ngöõ Ñöôøng ñaõ neâu leân. OÂng khoâng noùi veà caùi theá giôùi saép tôùi, cuõng khoâng noùi veà caùi tieàn kieáp ñaõ qua, maø oâng nhaán maïnh ñeán caùi “vò tri sinh, an tri töû”[2] cuûa ngöôøi Trung Hoa ñaït quan. Taâm hoàn phoùng khoaùng nhìn cuoäc ñôøi baèng nhöõng leõ töông ñoái, ñaày Laõo Trang kia môùi ñích thöïc ñöa chuùng ta ñeán haïnh phuùc.

 

Maëc duø Nguyeãn Hieán Leâ khoâng phaûi laø taùc giaû, oâng ñaõ giôùi thieäu noù vaø xuyeân qua taùc phaåm ngöôøi ta thaáy raèng ngöôøi dòch ñaõ ñoàng yù vôùi taùc giaû veà nhöõng quan ñieåm soáng vaø ñaây laø nhöõng khaùi nieäm phoå bieán chöù khoâng phaûi cuûa rieâng moät daân toäc naøo. Chæ vôùi ba taùc phaåm, duø laø nhöõng ngöôøi khoâng theo haún moät toân giaùo, ngöôøi ta vaãn coù theå soáng vaø thöïc haønh nhöõng caên baûn nhaân sinh cuûa Khoång – Phaät – Chuùa – Laõo moät caùch töï nhieân. Noùi cho cuøng, treân moät möùc ñoä naøo ñoù con ngöôøi khoâng coøn phaân bieät ñöôïc toân giaùo vaø trieát hoïc nhaân sinh. Con ngöôøi vaø caùch haønh xöû khoâng coøn taùch rôøi.

Caùi kheùo leùo laø Nguyeãn Hieán Leâ ñaõ giôùi thieäu vôùi chuùng ta moät loái soáng, vôùi quan nieäm raát con ngöôøi vaø neáu toång hôïp nhöõng caùi nho nhoû trong Soáng Ñeïp vôùi Ñaéc Nhaân Taâm vaø Quaúng Gaùnh Lo Ñi ngöôøi ta thaáy mình quaân bình hôn, khoâng Taây quaù maø cuõng khoâng coå huû.

Ñaéc Nhaân Taâm daïy con ngöôøi qui taéc “haõy laøm cho ngöôøi khaùc nhöõng gì mình muoán ngöôøi ta laøm cho mình” coøn Quaúng Gaùnh Lo Ñi thì cho ta thaáy raèng caùi hieän taïi môùi thaät laø ñích thöïc, caùi aân suûng ta coù hoâm nay cuûa “moät ngaøy duøng ñuû” maø ñöøng quaù lo veà nhöõng chuyeän ñaâu ñaâu. Theá nhöng phaûi ñeán Soáng Ñeïp, con ngöôøi môùi tìm ñöôïc vieãn ñích cuoäc ñôøi laø phaûi bieát “thöôûng thöùc nhöõng gì gaàn guõi nhaát, beù nhoû nhaát trong töøng giaây töøng phuùt”.

Ba taùc phaåm gioáng nhö ba chaân cuûa moät caùi ñænh, hoã trôï chöù khoâng maâu thuaãn nhau, ñem laïi moät söï quaân bình cho con ngöôøi, moät moùn aên toång hôïp vôùi moät chuùt thoang thoaûng Phaät giaùo, moät chuùt ñaäm ñaø Thieân Chuùa giaùo, moät chuùt tieát ñieäu Khoång giaùo trong toâ nöôùc duøng Laõo giaùo. Nhöõng nguyeân taéc ñoù quyeän chaët vôùi nhau maø duø Ñoâng hay Taây, Phaät hay Chuùa, Khoång hay Laõo cuõng ñeàu coù theå coi laø cuûa mình.

Coù leõ ñoù cuõng laø moät trong nhöõng chuû ñích cuûa Nguyeãn Hieán Leâ muoán cho thanh nieân -- theá heä chuùng toâi caùch ñaây 40 naêm -- giöõ gìn ñöôïc caùi eâm aû cuûa taâm hoàn trong nhòp soáng tranh ñua, nhieàu baát traéc nhöng cuõng khoâng vì söï voâ ñònh cuûa töông lai maø boû qua nhöõng noã löïc vöôn leân. Nhöõng nguyeân taéc aáy toâi vaãn tìm thaáy trong moïi tình huoáng, vaø hình nhö luùc naøo cuõng baøng baïc trong moãi hôi thôû, trong töøng saùt na.

1/2003