BÀI XUÂN
Trăng xóm lui đèn:
ĐỜI QUA NHƯ THỂ HẾT XUÂN NGƯỜI
°Bài của PHƯƠNG
TRIỀU
(Xin lỗi, tôi mượn Thơ của quý vị để
nói chuyện nầy chuyện nọ.
Nếu tôi có nói trật điều gì, xin quý vị cứ
cười, nhưng đừng giận.)
XUÂN NGƯỜI
Điểm mặt hồn nhiên nét mộng cười
Đốm trăng huyền thoại gạt người chơi
Nai lưng mà vác từng cơ cực
Rồi tận tình vui tới hụt hơi!
Quán nhỏ bâng khuâng chiều thở bụi
Ngó người áo mỏng thịt da phơi
Chút chi gai góc trên tròn trịa
Như nỗi buồn dư giữa thắm tươi!
Gõ trống bày thêm trò thưởng phạt
Tiện tay vẽ lại kiểu môi cười
Có khi đau quá đời vô vọng
Mà vội vàng rao bán mặt người!
Đất cũ đêm hoang ùn gió bão
Cội mai nào hé nụ xanh tươi?
Miếng cơm vừa nuốt chưa qua cổ
Đã nghẹn lòng đau tận rã rời!
Đâu một lần Xuân không vội Tết
Đời qua như thể hết Xuân người!...
PHƯƠNG TRIỀU
TẾT NHỨT
Miền Trung và miền Bắc Việt
Tết nhứt. Tết còn
cao hơn nhứt. Do vậy đồng bào miền
Hơn thế nữa là sự phong lưu. Các bậc lão trượng ở xóm tôi thường nói rằng, "Chịu khó làm ăn, tiện
tặn để dành có thể giàu được. Làm người giàu dễ, nhưng
làm người phong lưu thì khó. Người có một ngàn chưa chắc phong lưu bằng
người có năm, mười đồng!".
Tôi nhập tâm câu đó theo sự suy diễn
của tôi nên "có đồng nào xào đồng nấy" và về sau áp dụng thêm câu "tiền lính
tính liền".
Ông ngoại tôi dạy cách sống thoải mái,
không nô lệ đồng tiền nhưng tôi khai triển quá lố lời giáo huấn của ông
ngoại. Nếu ông ngoại còn sống mà thấy tôi có bao nhiêu cũng... "thoải mái" hết để rồi "ngày ba bữa vỗ bụng rau bình bịch" như
cụ Nguyễn Công Trứ, chắc ông ngoại cũng buồn!
Tới chừng già cả lụm cụm mới nhận ra rằng mình đã làm khổ cha
mẹ vợ con biết bao nhiêu thì hối không còn kịp!
Trở lại chuyện Tết nhứt. Ngày Tết,
ngày Xuân đối với người Việt
Mùa xuân quạt gởi thơ đề
Bảo giùm ta, chúa Xuân hề!
còn không?
Hỡi ơi, một phút mơ mòng
Đã tan rồi, mấy phương lòng sầu lên!
(Vũ Hoàng Chương)
Thi sĩ Vũ Hoàng Chương không những nổi tiếng về thơ
tình mà những bài thơ cảm khái của ông cũng là những bài bất hủ. Nhiều người đã xúc động mãnh liệt khi đọc thơ ông.
Xin chào nhau giữa con đường
Mùa xuân phía trước miên trường phía
sau.
Xin chào nhau giữa mai sau
Mùa xuân phía trước phía sau miên
trường.
(Bùi Giáng)
"Mùa xuân phía trước miên trường phía
sau". Trần Tuấn Kiệt gọi thi sĩ Bùi Giáng là một triết
gia. Một người bạn khác nói, trên một khía cạnh nào đó,
Bùi Giáng còn là một chiêm tinh gia. Có thể thấy thấp
thoáng vận mạng dân tộc trong thơ của Bùi thi sĩ.
Và, Quốc
Chào em đôi mắt long lanh sáng
Tình vẫn đông phương đẹp ngút trời
Ta đếm nụ xuân trên sóng tóc
Xanh màu kỷ niệm chút duyên
thôi.
(Quốc
Ta đợi chờ ai, đã cuối đời
Mùa xuân không ấm, cũng không tươi
Nắng như ngừng lại trên đường dốc
Một chút sầu năm cũ sót
rơi.
(Cao Mỵ Nhân)
Nếu kể từ đầu thập niên 60, Cao Mỵ Nhân đã
có gần năm mươi năm làm thơ. Đọc bốn câu trên, tưởng chừng đã rõ, chị nói
về mùa xuân của nhân thế, không phải mùa xuân của bản thân, của tuổi tác. Nhưng đọc câu "Mùa xuân không ấm, cũng không tươi", tôi không nghĩ
chị ám chỉ riêng mùa xuân tha hương. Mùa xuân với trọn
vẹn ý nghĩa đích thực đã mất từ lâu. Cái gọi là Tết, là xuân trong những
thập niên gần đây tuy đơn thuần là tên gọi cũ, nhưng ý nghĩa đã
khác.
Chị Cao Mỵ Nhân! "Nắng như ngừng lại trên
đường dốc". Lâu nay tôi vẫn nghĩ thơ của chị quả thật không đơn giản.
Có khi phải nghĩ lung lắm mà chưa chắc mình đã đoán ra
được. Chị nói cái dốc nào? Dốc lên hay dốc
xuống? Thường thì người ta nói dốc lên, nhưng chỗ dốc xuống
thì gọi là gì? Cũng không thể nói rằng đứng ở chỗ dốc xuống thì gọi là
xuống dốc! Chúng ta có thể đứng ở chỗ dốc nhưng không hẳn xuống dốc! Nghĩ như vậy có trúng phần nào không, chị Cao Mỵ
Nhân?
Lại còn cái dốc đứng mà nắng buổi trưa không thể chiếu tới
được!
đó, đây, xuân cũng vầng mây
lụa
vẫn nụ mai vàng thoáng nét
xưa
ngày tháng hình như không có
thật?
nên ta hờ hững phút giao
thừa!
(Đỗ Bình)
Nếu buồn bất quá là buồn như Đỗ
Bình. "ngày tháng hình như không có thật". Tôi xin mạn phép tạm bỏ cái dấu hỏi sau câu thơ trên của Đỗ Bình để
thử xác định một điều. Anh nói anh "hờ hững phút giao
thừa". Nhưng tôi nghĩ anh nói ra điều đó thì anh không
có chút nào hờ hững. Đây là sự mâu thuẫn hay biểu hiện một nghị lực? Đó
là nghị lực, thưa anh! Cám ơn anh Đỗ Bình đã nói dùm một tâm trạng chung. Chúng ta đã mất mùa xuân lâu
quá. Nếu ta đã thực sự quên một cái gì thì ta đã không
nói tới cái đó. Nếu quên được người yêu cũ thì làm sao
viết được thơ tình nhớ, nhạc tình sầu và não nuột ầu ơ "ví dầu tình bậu muốn
thôi"? Do vậy cứ đến ngày Tết, ngày Xuân là ta gặp lại nỗi buồn. Nhưng hai tiếng "hờ hững" có vẻ như một sự tự dày vò bức rức.
Việc mất mát mùa xuân trọn vẹn phần nào cũng có trách nhiệm của anh em mình, anh
Đỗ Bình ơi!...
Rồi chén nước, bình hương ngày Tết đó,
Ai nguyện cầu, ai thắp nén nhang thơm?
Ôi nấm đất đìu hiu cùng cây cỏ,
Xót xa nào... còn có xót xa
hơn?
(Nhật Hồng Nguyễn Thanh Vân)
Nhật Hồng Nguyễn Thanh Vân bao ngày cầm
quân nơi biên ải, đã bao năm "chào xuân chiến trường" (nhạc Nhật Ngân), đã bao
lần nhìn thấy những nấm mồ của những người trai đền xong nợ nước vĩnh viễn nằm
lại nơi bìa rừng góc núi. Nhưng "nấm đất đìu hiu cùng
cây cỏ" mà anh nói trong đoạn thơ trên là của bạn tù ở vùng thượng du Bắc Việt
sau tháng 4-75.
Xuân Mậu Ngọ 1978, tại trại tù Long Giao, nhà báo Vũ Uyên
Giang làm những câu thơ sau đây sau khi chia tay với
nhà văn Dương Hùng Cường tức nhà báo Dê Húc Càn:
Cũng đón xuân sang giữa ngục tù
Chẳng trà, chẳng bánh, chẳng hạt dưa
Uống ly nước lạnh thay men rượu
Rồi cũng rền vang mẩu chuyện
xưa.
(Vũ Uyên Giang)
Nói về mùa xuân, không quên những giọt mưa xuân làm mơn mởn thêm những chồi non lộc mới, nhưng Túy Hà lại thở
dài:
Hạt mưa xuân
Không mát da thiếu nữ
Mà chỉ làm đẫm lệ những riêng tư
(Túy Hà)
và:
thao thức mười năm tưởng đã
phai
tóc em huyền hoặc với ngàn
mai
hương xuân còn nụ xuân mờ
ảo
góc biển sầu tư vẫn miệt
mài
(Mạc Phương Đình)
Khi em đón mùa xuân
Ta cúi đầu chấp nhận
Mùa đông giấu tuổi buồn
Dưới đáy hồn khô cạn.
(Lưu Thái Dzo)
°
NHỮNG MÙA XUÂN THA HƯƠNG
Tôi vốn có thói quen nói Tết chung
với Xuân. Mùa Xuân - đặc biệt là những ngày Tết, dầu ngày Mùng Một âm lịch không
đúng vào mùa Xuân - là niềm vui trọn vẹn có được chỉ khi nào diễn ra trong khung
cảnh bình yên đoàn tụ, trong ngôi nhà ấm cúng quen thuộc, không có những bất
trắc đe dọa chung quanh. Nếu thiếu một trong những yếu tố đó
thì mùa xuân thật là vô nghĩa và tạo thêm những quặn thắt trong lòng. Xin
mời quí vị đọc một hơi năm đoạn thơ liên tiếp sau đây:
Nỗi gì xui nhớ quê
hương?
Nắng hương cau, nắng một phương đợi chờ
Nỗi gì đọng chết hồn
thơ?
Nêu cao bến vắng - con đò khói tuôn
Nơi đây sao Tết nhạt buồn
Nâng niu ảo giác - soi gương thấy
già.
(Huy Trâm)
và:
Có phải mùa xuân sắp sửa về
Hay là giá lạnh lúc đêm khuya
Hay là em chọn sai màu áo
Để nắng thu vàng giữa lối
đi.
(Nguyên Sa)
Không đợi không chờ xuân vẫn đến
Xuân vàng tâm sự cũng vàng theo
Ngồi đây mà xót đời mưa bụi
Gió hắt hiu qua lối cỏ
chiều.
(Hoa Văn)
Sáng nay chợt nhớ Sài-gòn
Giựt mình mới biết mùa xuân đã về
Mênh mang một mảnh tình quê
Dặm ngàn non nước đường về mù xa
(Yên Lang)
Cuộc sống nơi đây quá vội vàng
Nhiều khi quên mất cả xuân sang
Đón xuân không pháo giao thừa nổ
Lặng lẽ chào xuân thật bẽ
bàng.
(Thanh Khâm)
Nếu bỏ tiếng "và" thì năm đoạn thơ trên có thể nối nhau thành
một bài thơ diễn ý một nỗi buồn: mùa xuân ly xứ! Từ nỗi buồn đó, mỗi người nhớ
về quê hương theo từng hoài niệm:
Mẹ ơi, kỷ niệm về theo gió
Con lại thương về Tết ấu thơ
Lá chuối xanh khoanh dòn nếp trắng
Giao thừa hương khói quyện trang thờ
Bánh tét thơm thơm mùi nếp mới
Thơm hơi tay mẹ đẹp nuông chiều
Con về đòi bánh như hồi nhỏ
Làm nũng xin tiền... Mẹ kính yêu!
(Phan Yến Linh)
Các cụ thường gọi "nàng xuân" (đâu có ai
gọi "chàng xuân" bao giờ). Có lẽ vì vậy mà nàng xuân vẫn thường thấp
thoáng trong những dòng hoài niệm:
tóc buồn rơi xuống
vai
em còn không, tháng
chạp?
mắt buồn rơi xuống
tôi
rưng rưng ngày gió,
lớn
(Du Tử Lê)
Có lẽ cùng là phụ nữ nên chị Song Thi đã thẳng thắn đặt những
câu hỏi cay đắng với "nàng xuân":
Bài thơ Xuân em viết có
ai?
Có nhắc Cô xưa, có nhớ Thầy
Có bóng Mẹ hiền thao thức đợi
Có cha già chưa thoát kẽm
gai?
(Song Thi)
Chị Song Thi vốn là một nhà báo lão thành nên ý thơ của
chị có khác. Bài thơ giống như một bài tường thuật của
một cuộc phỏng vấn, nhưng những câu hỏi của nhà báo, rất tiếc không có câu trả
lời. Sự thâm thúy của chị là ở đây. Câu trả lời thấp thoáng trong từng câu hỏi. Tuy nhiên nếu ta hấp tấp cho rằng tác giả lập lại những câu hỏi đã
được hỏi nhiều lần thì chính ta là một người vô tình. Bởi vì câu trả lời càng về sau càng cay đắng. Và, nàng xuân
mơn mởn năm nào bây giờ đã trở thành nàng xuân tuổi
tác. Tuy nhiên không phải tuổi tác làm cho nàng xuân héo hắt
mà chính những dập vùi đã làm tơi tả nhan sắc không chỉ của nàng xuân mà cả mùa
xuân.
Mùa xuân nhủ nhau cùng tránh những chuyện buồn, nhưng
liệu chúng ta có nén được tiếng thở dài như Hoàng Anh
Tuấn?
Đi vào dĩ vãng một mùa xuân
Gởi cánh thư này về cố quốc
Y nguyên tâm sự của Huyền Trần.
(Hoàng Anh Tuấn)
PHƯƠNG TRIỀU