CAÙI MAØ CHÖA NOÙI BAÂY GIÔØ NOÙI CHÖA?

Buoåi saùng ngaøy 2 thaùng 5 naêm 1975, trong moät quaùn caø-pheâ ôû ñöôøng Gia Long ñoái dieän Toøa soaïn nhöït baùo Tieáng Chuoâng (Chuû nhieäm: Ñinh Vaên Khai), Hoaøi Ñieäp Töû vaø toâi ngoài cuøng maáy ngöôøi baïn, veû traàm ngaâm nhöng vaãn laéng tai nghe ngoùng tình hình. Moät ngöôøi baïn ngaäp ngöøng:

-Du Töû Leâ. Leâ töû...

Ngöôøi baïn khaùc gaät guø:

-Leâ Töû Du, ñoïc ngöôïc nghe cuõng ñöôïc!

Ngöôøi baïn kia laéc ñaàu:

-Khoâng phaûi ñoïc ngöôïc, maø... Leâ töû naïn ôû xa loä Bieân Hoøa, ngaøy 30 thaùng 4 - 75!

Chuùng toâi yeân laëng ngaäm nguøi. Khoâng chæ ngaäm nguøi rieâng cho Du Töû Leâ maø coøn cho nhöõng ngöôøi baïn khaùc ñaõ naèm xuoáng trong nhöõng ngaøy cuoái thaùng 4 - 75.

Hôn hai möôi naêm sau, toâi gaëp Du Töû Leâ ôû Hoa Kyø. Möøng anh vaãn bình bình yeân. Nhöng loøng khoâng khoûi cay ñaéng. Moät soá baïn maø toâi töôûng ñang ôû nöôùc ngoaøi thì ñaõ naèm laïi ñaâu ñoù doïc theo buïi bôø ñaát nöôùc!

Hôn moät laàn toâi töï hoûi moät caùch laån quaån, “Caùi maát vaãn coøn, caùi coøn ñaõ maát, caùi coøn vaãn coøn, caùi khoâng coøn cuõng chaúng coøn?”

vai ly, bieät! hay thôøi gian ly, bieät?

xaùc, hoàn ta? – khoù laém nheù, chia ñoâi!

em chaúng theå khoâng laø em ñaõ, seõ...

nhö toâi laø: toâi ñaõ, seõ toâi, toâi... (*)

Toâi ñoïc maáy caâu naày trong taäp “Qua Moâi Em: Toâi Thôû Bieát Bao Ñôøi!?”, taùc phaåm thöù 42 cuûa Du Töû Leâ. Vaø, thoát nhieân toâi nghó Leâ ñaõ saûng.

nhö toâi laø: toâi ñaõ, seõ toâi, toâi...

Leâ ôi, ñaõ laø gì? seõ laø gì? ñaõ, seõ toâi, toâi... Caäu saûng, toâi cuõng saûng. Moät ñôøi anh em mình cuõng coù luùc gaëp phaûi giaây phuùt saûng naøy, khi baát chôït nhaän ra caùi ñieàu phaûi tôùi ñaõ tôùi vaø caùi ñieàu töôûng khoâng theå tôùi laïi tôùi. Tuy nhieân saûng, nhöng khoâng quaøng. Chuùng ta coù theå saûng, nhöng khoâng theå saûng quaøng.  

Du Töû Leâ vaø toâi cuøng theá heä. Theá heä naày saép qua khoûi... Qua khoûi caùi gì, hôû Leâ? hôû Laâm Töôøng Duõ,  Nguyeãn Ngoïc Chaán CNN, Ngoïc Hoaøi Phöông, Ñinh Lang, Maïc Ly Höông, Truøm Ginh, Phöôïng Haûi?

Bao nhieâu naêm nay moãi laàn ñöôïc baïn beø baùo tin moät baèng höõu naèm xuoáng, chuùng ta vaãn thöôøng hoûi nhau, “Tröôùc khi ñi, noù coù nhaén nhuû gì khoâng?” Chuùng ta ñôïi ngöôøi ra ñi nhaén nhuû caùi gì? Thaät ra chuùng ta khoâng ñôïi nhaén nhuû caùi gì khaùc hôn nhöõng ñieàu chuùng ta ñaõ nghe ñaõ thaáy vaø chính baûn thaân ñaõ traûi qua. Theá heä chuùng ta ñaõ traûi qua nhieàu thöù ñaùng nhôù, nhieàu ñeán noãi khoâng theå nhôù trong moät luùc. Thöông xoùt baïn beø cuõng laø moät caùch thöông xoùt baûn thaân mình, bôûi vì tình caûnh khoâng khaùc nhau vaø söï cay ñaéng cuõng khoâng maáy khaùc!

Chuùng ta thöôøng xuyeân gaëp nhau hoaëc thænh thoaûng gaëp nhau, nhöng cho tôùi khi vónh bieät vaãn caûm thaáy chöa noùi heát lôøi. Moät soá baïn beø ñaõ ra ñi, khoâng kòp noùi ñieàu gì, khoâng kòp gôûi moät lôøi chaøo huoáng hoà laø baøy toû moät quan nieäm nhaân sinh! Coøn laïi moät ñaùm chuùng ta! Chuùng ta may maén laø nhöõng ngöôøi caàm buùt hay baát haïnh laø nhöõng ngöôøi caàm buùt? Gioït möïc traûi daøi treân baûn thaûo vaãn coøn long lanh hoàn chöõ hay ñaõ tan nhoøe vì buïi möa phaán gioù?

Caùi maø chöa noùi baây giôø ñaõ noùi chöa? Coù theå Leâ ñaõ noùi roài, ôû ñaâu ñoù maø toâi voâ tình chöa nghe, chöa ñoïc ñöôïc.

Ngaøy Traàm Töû Thieâng ra ñi naêm 2000, toâi töø Minnesota veà ñöa tieãn. Trong phuùt giaây Traàm ñöôïc hoûa taùng, Traàn Ngoïc, Troïng Vieãn keùo toâi ñi choã khaùc, voäi vaøng baøy cuoäc röôïu tröôùc khi nöôùc maét laïi traøo ra. Nhöõng böõa röôïu keá tieáp, khoâng ai doïn ra hoaëc haâm noùng ñöôïc nuï cöôøi. Khoâng phaûi vì laïnh caúng maø chæ vì nuï cöôøi laâu laém ñaõ hieám hoi. Daàu sao trong noãi buoàn cuõng coù chuùt vui möøng. Möøng baïn ra ñi coøn coù ñöôïc nhöõng naém níu cuûa thaân tình beø baïn vaø ñoâng ñaûo nhöõng ngöôøi ñoå leä chung quanh! Khoâng haåm hiu nhö Minh Kyø, Thuïc Vuõ, Phaïm Vaên Sôn...

Minh Kyø naèm laïi Traïi An Döôõng Bieân Hoøa; Thuïc Vuõ taïi Ñeøo Ban, huyeän Phuø Yeân, Sôn La; Phaïm Vaên Sôn taïi Vónh Phuù.

möøng! em thaân / taâm ra ñi.

toát thoâi! kyû nieäm cuõng laø maùu, xöông.

möøng! nhö ngöôøi ñaõ leân ñöôøng,

toâi qua ñôøi vaãn voâ cuøng bieát ôn! (*)

Theá heä toâi sanh ra vaø tröôûng thaønh trong moät giai ñoaïn lòch söû nhieãu nhöông (Hoà Tröôøng An goïi laø mò thöôøng). Baïn beø toâi haàu heát khoâng ñöôïc yeân oån hoïc haønh vaø tröôûng thaønh moät caùch bình thöôøng. Maø ngöôïc xuoâi luaân laïc. Hình nhö soá phaän luaân laïc ñaõ ñeo ñaúng cho tôùi cuoái ñôøi chuùng toâi. Hoïc daêm ba chöõ roài kieám soáng. Kieám soáng ñöôïc roài hoïc tieáp. Hoaëc vöøa kieám soáng vöøa hoïc.

Chuùng toâi khoâng coù chieác chìa khoùa vaøng ñeå môû cöûa vaøo cuoäc ñôøi. Nhöng söï giaùo duïc cuûa gia ñình vaø hoïc ñöôøng khoâng cho pheùp chuùng toâi laøm ñaïo taëc, khoâng cho pheùp chuùng toâi caïy cöûa, leo raøo ñeå xoâng vaøo cuoäc ñôøi. Nhöng cuoäc ñôøi nhö côn loác ñaõ thuùc tôùi cuoán chuùng toâi vaøo cuoäc!

Tröôùc maét, cuoäc ñôøi khoâng theânh thang roäng môû, thaäm chí coù luùc ñaõ khoâng coù choã döùng, choã ngoài, choã nghæ ngôi. Cuoäc ñôøi chæ coù moät con ñöôøng daøi taêm taép ñeå chuùng toâi chaïy vieät daõ, nhieàu khi ñaõ thôû ra khoùi.

Treân doøng ñôøi nhö vaäy, Leâ ñaõ vaøo cuoäc, hôn theá nöõa ñaõ vaøo traän. Binh löûa lan traøn khieán ñoâi khi mình cuõng ngöûi ñöôïc muøi kheùt cuûa da thòt chính mình!

Thô Du Töû Leâ coù nhieàu baøi coù chuû töø ôû ngoâi thöù nhöùt. Toâi. Nhöng caùi toâi cuûa Leâ khoâng ñeán ñoãi ñaùng gheùt. Ñaây laø caùi toâi phong traàn toäi nghieäp, caùi toâi chòu ôn nghóa sinh thaønh, nhieàu ôn nghóa vaø tình nghóa cuûa baèng höõu vaø ngöôøi baïn ñôøi.

Qua taäp “Qua Moâi Em: Toâi Thôû Bieát Bao Ñôøi!?”, Leâ noùi Leâ seõ ñi vaø seõ trôû laïi. Ñi ñaâu vaø trôû laïi ñaâu? Caùi toâi tieåu ngaõ roài seõ tan bieán vaøo ñaïi ngaõ, hay, caùi toâi khoâng theå tan bieán? Toâi vaãn maõi maõi laø toâi, laø toâi laên loùc, daõi daàu vaø trô troïi moät mình eân? Toâi khoâng phaûi laø moät vieân keïo tan vaøo nöôùc ngoït maø laø moät hoät muoái khoâng tan vaøo nöôùc maën?

Ngoïc Hoaøi Phöông ñaõ heïn seõ trôû laïi:

Ta coøn trôû laïi theá gian

Ñeã se nhöõng sôïi daây ñaøn chöa yeân.

Du Töû Leâ cuõng heïn seõ trôû laïi:

toâi soáng laïi töø maét chim phaù chaáp.

xanh / sôïi möa / khaâu vaù veát thöông, töôi.

vai boà taùt gaùnh nieàm vui thí, phaùt...

haït sa-di caån, naïm bieát ôn ngöôøi.

toâi soáng laïi töø trang kinh thaùng saùu;

(vaø,) doøng thô truyeàn nhieãm toäi: em / toâi /!?!! (*)

 
Du Töû Leâ, kheänh khaïng

Khoâng bieát töø luùc naøo toâi chuù yù tôùi caùi daùng kheänh khaïng cuûa Leâ. Toâi coù nhieàu ngöôøi baïn, moãi ngöôøi moät daùng neùt, moãi ngöôøi moät taùnh tình. Coù ngöôøi luùc naøo cuõng laêng xaêng, ra veû “taát baät, ña ñoan phaùt haønh” (!). Coù ngöôøi chaäm raõi caø reà caø reà, laâu laâu môùi raën ra ñöôïc moät nuï cöôøi. Nhöng caû ngöôøi laêng xaêng laãn ngöôøi chaäm raõi ñeàu khoâng laøm gì caû! Tieáng “laøm” ôû ñaây toâi muoán noùi laø laøm ra tieàn baïc, laøm neân danh phaän, chôù chuyeän laøm baùo, vieát vaên laøm thô laø chuyeän haø raàm, maáy chuïc naêm chaúng neân côm chaùo gì. Coù tieáng nhöng khoâng coù mieáng vaø maát voâ soá thì giôø cho nhöõng chuyeän taøo lao! Möôøi naêm tröôùc ñaõ vaäy, hai möôi naêm sau cuõng vaäy. Gaëp roài töôûng nhö môùi gaëp. Gaëp roài töôûng nhö chöa gaëp. Nhöng anh baïn coù caùi daùng kheänh khaïng thì sao? Anh ta cuõng laøm. Laøm nhieàu thô. Laøm 42 taäp thô. Coù luùc ñaõ ra khoûi thô ñi laøm baùo, roài boû baùo trôû laïi vôùi thô, baây giôø ôû laïi vónh vieãn vôùi thô.

Coi vaäy maø caùi daùng kheänh khaïng cuûa Leâ khoâng phaûi laø söï chaäm luït do taâm traïng. Töø laâu, Leâ ñaõ moät mình caûm thaáy ñieàu gì ñoù, ñaõ noân nao khoâng döùt treân nhöõng doøng thô, caû treân nhöõng ñoaûn vaên, tuøy buùt.  Nhieàu thi só laøm thô moät thôøi gian roài ngöng. Coá tieáp tuïc chæ laø göôïng eùp vaø khoâng che ñaäy ñöôïc söï xuoáng söùc. Nhöng Leâ khoâng xuoáng söùc. Côn naéng trong Leâ chöa nhaït vaäy maø nhöõng côn möa, côn baõo trong Leâ chöa taïnh. Vaãn laø nhöõng côn möa daàm baõo doäi.

toâi ñi trong nghieäp, duyeân

thaáy ñôøi sao ngaén nguûi!

taâm nghìn reã thaâm caên.

trí saâu ñaày ngaõ maïn. (*)

A, ñaây roài!... ÔÛ choã naày phaûi khoâng? Caûm giaùc nhö thuû moân Raïng naêm naøo baét dính ñöôïc traùi banh ñaù taït! Tôùi ñaây, ta coù theå reo leân vì ñaõ khaùm phaù ñöôïc caùi gì trong Leâ? Toâi nghó laø chöa!

Vieát tôùi nhöõng doøng naày, toâi vaãn khoâng daùm noùi laø hieåu heát nhöõng baøi thô cuûa Leâ maø toâi ñaõ ñöôïc ñoïc. Nghó ñi nghó laïi nghó kyõ maø coi! Mình khoâng hieåu ñöôïc thô cuûa ngöôøi naøo ñoù maø voäi keát luaän raèng thô cuûa ngöôøi ñoù bí hieåm laø mình khoâng ñuùng. Mình khoâng theå töï phong laø ngöï söû vaên ñaøn ñeå pheâ phaùn moät khía caïnh vaên chöông maø mình chöa töøng thaáu hieåu. Ngôïi khen moät caùch aåu taû hoaëc cheâ ñeø vì aùc yù, caû hai caùch ñeàu khoâng ñuùng! Hoài coøn hoïc trung hoïc, coù laàn toâi nghe thaày toâi noùi, “Ñöøng coù uø uø caïc caïc maø noùi khoaùc laáy le!”.

Ñoïc thô Leâ hay thô cuûa nhöõng ngöôøi khaùc, ñoái vôùi toâi chæ laø moät caùi côù, moät söï gôïi höùng ñeå toâi ñöôïc dòp phaùt bieåu nhöõng suy nghó thoâ thieån cuûa mình hoaëc laø dòp baøy toû yù mình veà nhöõng chuyeän vui buoàn cuûa ñôøi soáng vaø cuûa baèng höõu, ñoàng nghieäp... Do vaäy, xin quyù vò thöù loãi khi ñoïc baøi vieát cuûa toâi veà thô laïi naëng chaát phoùng söï xaõ hoäi hôn laø moät baøi vieát veà vaên hoïc. Thuù thaät, toâi khoâng ñuû kieán thöùc veà vaên hoïc ñeå pheâ phaùn. Baát quaù chæ quen thoùi vieát taøo lao, moät caùch tieáu laâm dôû eït nhieàu khi cuõng khoâng ñuû söùc gaây moät traän cöôøi.

Coù theå toâi ñoïc thô Leâ maø khoâng noùi veà thô Leâ maø noùi veà chuyeän khaùc! Laâu nay toâi ñöôïc baïn beø roäng löôïng khoâng cheâ cöôøi caùi laåm caåm, caùi traät cuûa toâi, toâi raát caùm ôn neân coá gaéng vieát sao cho ít traät!

Toâi chuù yù thô Leâ vì ngöôøi ñaøn baø trong thô Leâ laø hình aûnh ñoäc ñaùo trong lòch söû thi ca. Ngöôøi ñaøn baø trong thô Leâ laø Thaùnh nöõ, laø aân nhaân, laø ñaïi hieäp, laø chuû nôï cho vay khoâng laáy laõi... Coøn Leâ maõi maõi laø Leâ yeáu ñuoái, vaáp ngaõ. Vaáp ngaõ treân suoái toùc, trieàn moâi. Treân haïnh phuùc cuûa thuù ñau thöông.

Leâ ñoù!...Leâ hieàn laønh nhöng taâm can böùc röùc döõ doäi. Leâ chaùy thòt chaùy da töï thieâu töï ñoát trong maét nhìn tình luïy. Leâ aên naên nhöng Leâ cuõng taùi phaïm. Leâ tieáp tay cuoäc ñôøi ñeå töï voø xeù mình. Taâm traïng Leâ khoâng baát an nhöng baát oån. Ôn em. Ôn em. Ôn em. Leâ noùi hoaøi vaø laøm thô hoaøi. Toâi nghó, ñöøng ai ñôïi ngaøy Leâ xuoáng söùc. Caùi ôn em naày noù naëng laém, noù saâu laém khieán Leâ caûm thaáy traû hoaøi khoâng heát. Vaø, Leâ coøn laøm thô hoaøi...

haïnh boà taùt, toâi xin ngöôøi moãi nieäm

nhaéc teân toâi (vaø, tình nöõa, toâi, rieâng.)

toâi seõ traû ôn em baèng... noãi nhôù

nhö chöa töøng bieát nhôù moät ai, hôn?!

taâm thuaàn khieát, toâi quy hoài Quaùn Theá

döôùi chaân ngöôøi toâi nieäm. nieäm:

-ôn em.. (*)

Trong caâu chuyeän vui, coù laàn coù ngöôøi baïn noùi raèng Du Töû Leâ coù buøa yeâu. Toâi cöôøi, maày noùi chôi! Baïn cuõng cöôøi, tao noùi thieät! Neø, maày ñoïc xem boán caâu naày coù phaûi laø buøa khoâng?

thaân töù ñaïi: caùch gì toâi cuõng cheát.

chæ taám- loøng-ñoâi-löùa ôû nhaân gian.

mai khoâng gaëp!? hoâm nay lôøi noùi cuoái:

-nghieäp ñoâi ta: thinh-laëng-buôùu-aân-tình. (*)

Taïm keát, toâi xin taëng Leâ baøi thô sau ñaây:

        KHOÂNG

          “Khoâng ngöôi.

          Khoâng ta.”

          Khoâng töø chöa coù thòt da.

          Khoâng töø chöa theå goïi laø theá nhaân.

          Ta thaät xa.

          Ngöôi thaät gaàn.

          Xa trong gang taác.

          Gaàn trong noãi nieàm.

          Coû naøo hoàn nguû laëng im,

          Maây naøo xanh ñöôïc caùnh chim cuoái trôøi ?

          Gioït ñôøi rôi.

          Gioït ngöôøi vôi.

          Gioït söông ngaäm coõi khoâng lôøi traéng meâ.

          Chöøng nhö vaây khoån töù beà,

          Trong nghieâng ngöûa ñoù coøn veà nguyeân ta ?

          (Thô Phöông Trieàu)

Texas, thaùng 2-2006

PHÖÔNG TRIEÀU

______