Trăng xóm lui đèn:

 

NGƯỜI GẶP HÔM QUA

QUA ĐỜI HÔM TRƯỚC

 

" Bài của PHƯƠNG TRIỀU

 

(Xin lỗi, tôi mượn Thơ của quý vị để nói chuyện nầy chuyện nọ.

Nếu tôi có nói trật điều gì, xin quý vị cứ cười, nhưng đừng giận.)

           

            NHỮNG MẤT MÁT

            Tiếng sáo thần Nguyễn Đình Nghĩa ngày 22, Nhạc sĩ Nguyễn Hiền ngày 23-12-2005. Hai nghệ sĩ lớn ra đi khi chỉ còn mấy ngày là hết năm 2005. Ngoài ra, trước đó, trong năm 2005, nhiều tên tuổi lớn trong giới Văn học Nghệ thuật và Truyền thông đã nằm xuống: Huyền Vũ, Ngô Mạnh Thu, Nguyễn Sỹ Tế, Phạm Huấn, Trần Thúc Vũ, Nhật Trường Trần Thiện Thanh, Huy Quang Vũ Đức Vinh...

            Năm 2006: Thanh Tâm Tuyền, Đỗ Ngọc Yến, Đào Mộng Nam, Xuân Lôi, Hoàng Anh Tuấn.

            Có thể nói rằng nhiều người thuộc thế hệ đàn anh và thế hệ chúng tôi có ít nhứt hai lần chết, trong khi họ xứng đáng được sống lâu. Đó là những người không ngừng dâng hiến tim óc và sức lực của mình cho quê hương đất nước đến hơi thở cuối cùng. Họ không những để lại những thương tiếc mà còn để lại những tấm gương sáng.

            Trái lại, rải rác đâu đó có người vẫn sống nhăn răng, sống mập sống già mà tâm hồn đã chết từ lâu.

Ở đây xứ lạ buồn ghê gớm

Có những người quen muốn lạ dần

Có những tâm hồn như lá cỏ

Chuyện còn chuyện mất cũng phân vân.

(Hoa Văn)

 

"Có những người quen muốn lạ dần". Không cứ ở xứ lạ, ngay tại miền Nam Việt Nam sau tháng Tư Đen 1975 đã nhan nhãn hiện tượng nầy. Không những "lạ dần" mà còn lạnh lùng "trở mặt", đôi khi lại là sự trở mặt của những bộ mặt tưởng là chí cốt thân thuộc thân tình. Thật ra cũng chẳng có chi lạ. Trong đời, ai cũng có hơn một lần được nhìn thấy những khuôn mặt thuộc loại bánh phồng bánh tráng hoặc những nhân dáng tắc kè thường xuyên thay màu đổi sắc.

Có người tặc lưỡi. Chuyện đời đổi trắng thay đen xưa có, nay cũng có, đâu cũng có, chẳng nên phí thì giờ trách móc, càm ràm.

Chúng ta thường tự ý rộng lượng với chính mình, sao không thể nào khoan dung kẻ khác? Thật ra tấm lòng người Việt Nam vốn nhân hậu và tâm hồn khoáng đạt, nói chung. Ai đi trách phiền những lá cỏ. Tuy nhiên trong xã hội loài người bất cứ ở đâu cũng có thể "Có những tâm hồn như lá cỏ". Đối với  "những tâm hồn như lá cỏ" thì nên trách hay nên buồn? Điều đáng nói là những lá cỏ đó đôi lúc đôi nơi lại xanh tốt lạ thường.

 

Héo hon trên những nụ cười

Có đâu mà lạ giữa trời quê hương

Những lòng ly tán nhiễu nhương

Những hiu hắt mộng, những vàng vọt mơ

 

Những mong những ước những chờ

Sẽ thơm quá khứ về bờ tương lai

Bao nhiêu năm một chuỗi dài

Sắc hương thôi cũng u hoài cỏ cây.

(Duy Năng)

Đàn anh Hoa Văn viết,"Có những tâm hồn như lá cỏ". Đàn anh Duy Năng viết, "Những lòng ly tán nhiễu nhương". Nghe như hai tiếng thở dài ngao ngán. Bởi vậy ta hết sức đau lòng và thương tiếc mỗi khi những người đáng sống ra đi. Sự mất mát có thể sẽ được bù đắp phần nào. Nhưng có sự bù đắp nào có thể làm đầy lại sự mất mát trong lòng người? Đàn anh Duy Năng đã nằm xuống cách đây mấy năm. Những đàn anh khác còn ngồi, nhưng ngồi buồn.

 

            Trời rạng. Chuyến đi không hoãn được.

            Bài thơ tâm phát dẫu chưa xong,

            Xin vẫn cài hờ lên cửa tạ.

            (Tô Thùy Yên)

            Thưa anh, vẫn biết "Chuyến đi không hoãn được", nhưng ở tuổi anh, tuổi tôi nếu là người còn ở lại, thật khó lòng mà bước nhanh qua khỏi bịn rịn. Người đi có thể đi thanh thản, nhưng người ở lại có thể nào thản nhiên với bao nỗi niềm đè nặng tâm tư?

            Có bao nhiêu người đã gặp cảnh như Nhật Hồng Nguyễn Thanh Vân gặp lại người bạn học cũ cũng là người đồng hương Bạc Liêu Hoài Điệp Tử?

            Bàng hoàng tôi đứng trước hình anh,

            Xúc cảm làm thơ, kể chút tình.

            Mấy chục năm dài nay mới gặp,

            Mà ôi! anh chỉ có hồn linh!

            (Nhật Hồng Nguyễn Thanh Vân)

 

            Có bao giờ những người nào đó ở lớp tuổi anh em mình chợt nhận ra rằng chúng ta "không còn giờ nữa" để đừng tiêu phí thời gian trong cuộc tranh chấp hơn kém dai dẳng giữa những "cái tôi" kỳ cục không giống ai làm gai mắt và rầu lòng thiên hạ?

 

Khác nào đâu Dã Tràng xe bến đục

Sóng thời gian cuốn lấp bãi phù sa

Trắng tay rồi xuân sắc thuở hoan ca

Lúc nhìn lại hỡi ơi đà xế bóng.

(Hòa Thượng Thích Thắng Hoan)

            Những người cùng một thuở trước năm 1975, đến nay đều đã trên sáu, bảy, tám mươi tuổi. "Đà xế bóng". Trải qua cuộc biển dâu, những truân chuyên khổ ải, tù tội lưu đày, giờ còn được bao nhiêu người lành lặn? Tiếc thay, cả một thế hệ tràn đầy sức sống đã cùng gánh lấy một tai họa đau thương không do Trời giáng xuống mà do chính con người gây nên do sự cuồng tín thật vô lý.

 

°

 

             "MƯA LÀM ƯỚT MẮT NGƯỜI"

            Mùa Thu thường có mặt trong thi ca những thập niên 30, 40, 50, sau đó thì lai rai. Từ cuối thập niên 70 trở đi thì mưa xuất hiện thường xuyên trong thơ văn. Nhiều khi người ta tưởng chừng mưa là những giọt nước mắt của ông Trời bà Trời. Vậy mà có lúc có nơi, những giọt mưa không nhiều bằng những giọt nước mắt của con người.

            Giọt mưa và nỗi buồn Thanh Nam:

Nửa khuya nghe động tiếng mưa buồn

Mái lạnh hiên người giọt giọt tuôn

Chăn gối bỗng thơm mùi dĩ vãng

Dịu dàng mộng cũ ghé môi hôn.

(Thanh Nam)

"Mái lạnh hiên người giọt giọt tuôn". Đọc câu thơ nầy tôi cứ nghĩ có đôi mắt của Thanh Nam ở đâu đó. Và, trong những "giọt giọt tuôn" có những giọt mưa từ đôi mắt Thanh Nam. Tôi nhớ đôi mắt của Thanh Nam hơi lộ, rất sáng và thường nhìn thẳng, kể cả những lúc anh ngồi run đùi bên ly rượu với bằng hữu.

 

            Mưa làm "ướt mắt người"của Trần Kiêu Bạt:

            Chậm một chút sông ơi! Đừng làm chia ly đêm

            Chờ rựng sáng cho đêm dài thêm nữa

            Bên kia bờ gió chưa im tiếng gió

            Bờ bên đây mưa đã ướt mắt người.

            (Trần Kiêu Bạt)

và "mưa xuống để buồn bay lên"của Trần Lộc:

            Mưa làm rưng rưng mắt người

            Mưa lung linh biếc cái-buồn-trong-tôi

            Nỗi buồn rất-thân-thiết-tôi

            Ô hay, mưa xuống để buồn bay lên...

            (Trần Lộc)

và:

            Một chút mưa cho lòng đặc quánh

            Ngại gì trên nóc phố tàn phai

            Lòng đau bỗng chốc như vừa tạnh

            Còn tiếng buồn cam phận đó thôi.

            (Trần Thúc Vũ)

            "Lòng đau bỗng chốc như vừa tạnh". Tạnh gì? Tạnh mưa ngoài trời hay tạnh mưa trong lòng? Tôi đã không còn dịp gặp cố thi sĩ Trần Thúc Vũ để nghe câu trả lời. Nhưng tôi nghĩ, nếu có gặp và đặt câu hỏi, chắc anh cũng không trả lời, bởi vì thơ thường dành cho những người đồng cảm, không nhất thiết phải biện giải. Và, người ta thường không đặt những câu hỏi với thi sĩ. Có lẽ vì vậy mà những người làm thơ thường cô đơn và thường lẻ loi bên cạnh những phô trương ầm ỉ của cuộc đời.

            Mưa tuôn ra từ đôi mắt hay mưa làm ướt mắt người đều là những hình ảnh khiến lòng ta chùng xuống. Từ bao nhiêu thập kỷ, từ bao nhiêu năm nay lòng người dân Việt có bao giờ nguôi được những chuyện mất còn. Giọt nước mắt không là một biểu hiện yếu hèn mà là một biểu tượng của tình người. Mong rằng những ai đó đừng vội lên mặt dạy đời, cho rằng những người nhắc hoài những chuyện buồn, những đau thương trong quá khứ là những kẻ chỉ biết "nguyền rủa bóng tối" mà không biết "thắp một ngọn đèn".

            Thưa anh, thưa chị! Thật ra anh chị dạy điều đó cũng có phần đúng, nhưng anh chị cũng nên nhìn lại chính mình. Có lẽ nào anh chị thường thẳng thừng phê bình người khác mà chính anh chị chẳng hề nhúc nhích động đậy và chẳng bao giờ xúc động trước nỗi đau chung của dân tộc.

            Thời nào và ở đâu cũng có loại người nhởn nhơ đứng ngoài những công việc chung, phê bình chỉ trích lung tung, chê đè người nầy, háy nguýt người kia, đâm thọt người nọ vậy mà khi được ân cần mời ghé vai vào công việc thì đương sự lại dẫy đong đỏng và lắc đầu nguầy nguậy, "Không được! Không được! Tôi bận lắm! Tôi bận lắm!".

            Thử đọc mấy câu của Song Nhị:

Người về ngọn tóc nhòa sương

Nhẩm kinh vô tự mà lường trước sau

Mẹ nằm xóa vết hằn đau

Vuốt từng trang sử nát nhàu tang thương.

(Song Nhị)

với hai đoạn thơ của Hải Bằng và Hoài Điệp Tử, để thấy một khía cạnh nào đó của kiếp tha hương:

Phút giây dan díu cùng trăng gió

Thở khói sương, cánh phổi rã rời

Từng bước lang thang hè phố vắng

Đêm lạc loài đếm ánh sao rơi.

(Hải Bằng)

 

Người nối người làm thân lữ thứ

Đời tha hương cơn mộng dữ lưu đày

Em bây giờ buồn thả nhẹ đôi vai

Tôi gánh nặng thêm một vài nỗi nhớ.

(Hoài Điệp Tử)

và sự chân thành của Song Vinh:

tôi bơi theo nỗi buồn dài

dòng sông tìm kiếm miệt mài tôi bơi

hai mươi năm trốn cuộc chơi

hóa ra nguồn cội trong tôi ngược dòng.

            (Song Vinh)

            Nhưng dầu thế nào người ly hương vẫn một lòng hướng về quê hương:

Tháng bảy mưa dầm, buồn viễn xứ

Lăng lắc đường xa, chẳng nẻo về

Sống gởi thân nơi miền đất khách

Thác hồn ngơ ngẩn ngóng về quê.

(Nguyên Nhung)

và:

            quê đã nhìn tôi lúc tuổi xanh

            giờ xa biển thẳm, núi, sông, gành

            tôi vẫn mơ quê khi chiều xuống

            hẹn về sống giữa cánh đồng xanh.

            (Trọng Khang - Lan Châu)

 

            Hai đoạn thơ của Nguyên Nhung và Trọng Khang - Lan Châu khiến tôi nhớ câu kết trong nhạc phẩm "Vó Câu Muôn Dặm" của Văn Phụng:

            Đời ta sống thác vì cố hương...

°

 

"Rì rào bốn xứ ba phương, Kết chùm diễm lệ môi hường mở ra." Tới năm 1985, Bùi Giáng vẫn không mất sự lạc quan về tình người khi mường tượng chuyện "kết chùm diễm lệ". Dĩ nhiên đó là tình người trong sáng, không phải thứ tình chót lưỡi đầu môi nào mà khiến được "môi hường mở ra":

Đen huyền không phải đen thui

Thập thành công lực bùi ngùi trở cơn

Chỉn e gió lá dập dồn

Tùm lum tận thế vùi chôn sơ đầu

Tuy nhiên rất mực hương màu

Giai nhân ngọc diện hồng lâu thiên hường

Rì rào bốn xứ ba phương

Kết chùm diễm lệ môi hường mở ra.

(Bùi Giáng)

 

Tả một phong cảnh bất động khá dễ, nhưng tả một con người linh động rất khó. Có thể phần nào hiểu được những người cùng tâm trạng với mình. Nhưng thật khó khi tả những hình tượng mang lốt người để rồi chủ quan gán cho những hình tượng đó tâm trạng con người.

Nếu tôi có nông cạn trong sự diễn tả về những người tôi hiểu lầm, tôi xin lỗi.                               

 

PHƯƠNG TRIỀU

 

            LỐT NGƯỜI

 

            Những tượng những hình dựng đen giấc ngủ

            Con cá thia buồn đá trận phanh thây

            Mặt gian dối mang hình máu mủ

            Son phấn dạng hình gặp gỡ đâu đây!

 

            Đêm ghé lại bến hồn neo gió

            Nhìn cánh đồng khô thèm bữa ăn đầy

            Cơn đói dài từ cơn đói cũ

            Chân nối lạc loài lạc bước bủa vây!

 

            Nên ngẩng mặt như từng vô sự

            Thi thể cụt dần theo mỗi lất lây

            Miệng như ông lò ngậm nguyên tro lạnh

            Đời người chưa qua sao tới nỗi nầy?

 

            Giấc ngủ màu đen nhuộm linh hồn trắng

            Cuộc tiệc đất trời mang mặt nạ mây

            Chợ búa tưng bừng bán rao tâm địa

            Người đội lốt người trong trắng thơ ngây!

 

            Người gặp hôm qua qua đời hôm trước

            Kẻ sống còn còn sống như cây!...

 

            PHƯƠNG TRIỀU