Chaúng maáy lieân quan nhöng hình aûnh nhaáp nhoâ muõ coái, noùn laù ôû chôï ngöôøi lao ñoäng cöù theo ñuoåi toâi moãi khi hình dung ra haøng haøng con roái goã baøy baùn ôû caùc quaày haøng thuû coâng myõ ngheä. Con naøo cuõng söôùt saùt nhö ñaõ qua nhieàu traän thuyû chieán treân saân khaáu roái nöôùc. Ngöôøi noâng daân ñaõ phaûi boû ruoäng ñoàng ñi kieám soáng lang baït nôi phoàn hoa ñoâ hoäi, caùc chuù Teãu nhaø ta phaûi nghieâm trang mæm cöôøi sau caùc tuû kính thì cuõng khoâng phaûi gì gheâ gôùm. Nhöng, neàn kinh teá thò tröôøng vaø caû caùi khaåu hieäu phaùt huy truyeàn thoáng, ñaäm ñaø baûn saéc vaên hoaù daân toäc... laøm cho toâi aùy naùy. Coù phaûi cöù loâi tuoät maáy con roái cuûa caùc Thuyû ñình nôi thoân queâ leân dieãn trong moät "cung ñieän" nguy nga nhö Nhaø haùt muùa roái Thaêng Long, chuû yeáu phuïc vuï khaùch du lòch ngoaïi quoác laø khuyeách tröông ñöôïc quoác hoàn quoác tuyù ? Laø linh hoàn cuûa ñoàng ruoäng Vieät Nam suoát bao theá kyû, laø bieåu töôïng chinh phuïc thieân tai cuûa cö daân troàng luùa nöôùc, ngheä thuaät ñoäc nhaát voâ nhò cuûa chuùng ta: "Muùa roái nöôùc" seõ chæ coøn laø caùi xaùc khoâng hoàn khi khoâng ñöôïc traû veà vôùi ñoàng ruoäng. Roái nöôùc laø ngheä thuaät daân gian, caùc dieãn vieân ñieàu khieån con roái, nhöõng ngheä nhaân laøm ra con roái ñeàu laø noâng daân vaø hoï göûi gaém vaøo ñoù bao mô öôùc, bao ñieàu giaûn dò ñeå laøm neân moät khoâng khí hoäi heø ñình ñaùm cuûa thoân queâ.
 Ra ñôøi töø trong kinh nghieäm ñoái phoù vôùi thieân nhieân hung döõ, daàn daø, caùc con roái nöôùc ñaõ hoäi tuï ñöôïc nhöõng tinh hoa nhaát cuûa ngheä thuaät daân gian Vieät Nam: Ngheä thuaät ñieâu khaéc daân gian; Ngheä thuaät sôn truyeàn thoáng; Ngheä thuaät saùng taùc caùc tích troø; Ngheä thuaät aâm nhaïc daân gian vaø ñaëc bieät, ôû ñaây xuaát hieän  vai troø cuûa kyõ thuaät daân gian. Moät con roái muoán cöûa ñoäng ñöôïc caàn phaûi ñieâu khaéc laøm nhieàu boä phaän rôøi, sau ñoù laép maùy roái. Maùy roái ôû ñaây coù hai daïng: maùy daây vaø maùy saøo. Taát caû caùc boä phaän maùy ñieàu khieån con roái ñeàu ñöôïc daáu kín döôùi maët nöôùc. Thaät laø "baûy noåi ba chìm vôùi nöôùc non..." Söï thoâ vuïng cöùng nhaéc cuûa caùc con roái goã ñöôïc dung hoaø moät caùch tuyeät vôøi vôùi maøn nöôùc meàm maïi, phaûn quang lung linh. Khaùc haún vôùi caùc ngheä thuaät saân khaáu truyeàn thoáng khaùc, ngöôøi ñieåu khieån roái thay vì töï theå hieän thaàn thaùi, taâm traïng cuûa mình phaûi theå hieän ñöôïc taát caû nhöõng ñieàu ñoù baèng neùt maët ñaõ coá ñònh cuûa con roái goã. Ñieàu ñoù cho thaáy, saùng taïo ngheä thuaät daân gian cuûa chuùng ta ñoøi hoûi moät trí töôûng töôïng tuyeät vôøi.
 Quaân roái laø ñôn vò ngheä thuaät quan troïng nhaát trong troø roái nöôùc. Khoâng coù con roái thì khoâng theå coù troø roái. Con roái laïi ñöôïc cheá taïo töø moät loaïi goã ñaëc bieät laø goã Sung. Goã Sung ñöôïc caét khuùc, chia tyû leä ñeå coù theå goït ñeõo moät con roái theo daïng khoái. Khi coøn töôi goã sung raát nhieàu nhöïa, raát meàm ñeå goït ñeõo, chaïm khaéc. Ngöôøi ngheä nhaân sau khi ñeõo con roái thoâ phaûi phôi daàn haøng maáy thaùng trôøi cho khuùc goã khoâ daàn, cöùng daàn laïi. Khi khoâ roài, goã trôû neân xoáp, nheï coù theå noåi treân maët nöôùc moät caùch deã daøng(cuõng chính vì ñaëc ñieåm naøy maø caùc chieán binh xöa thöôøng hay duøng goã Sung ñeå laøm Moäc khi ra chieán traän). Baáy giôø ngöôøi ngheä nhaân môùi hoaøn thaønh noát coâng ñoaïn chaïm khaéc tinh vi ra neùt maët cuûa con roái. Coâng ñoaïn naøy goïi laø laøm tinh. Rieâng quaù trình sôn pheát baèng sôn ta cuõng maét daêm baûy laàn vaø chôø ñôïi cho sôn aên chaéc vaøo goã. Sau ñoù, ngöôøi ta môùi trang ñieåm maét muõi, veõ aùo quaàn  cho caùc con roái. Vì phaûi ngaâm döôùi nöôùc khi bieåu dieãn neân caùc con roái hay bò muïc, bò söôùt saùt. ôû caùc phöôøng roái thoân queâ, sau khi dieãn troø xong, caùc cuï laïi gaùc con roái leân xaø nhaø hay caát treân cao, ñeán dòp laïi dôõ xuoáng söûa sang ñeå bieåu dieãn. Chính vì vaäy maø caùc con roái khoâng theå gìn giöõ ñôøi naøy qua ñôøi khaùc ñöôïc. Con roái coå nhaát cuõng öôùc chöøng chæ vaøi chuïc naêm. 
 Maëc duø töø theá kyû XII, ñaõ coù bia veà ngheà roái ôû Chuøa Ñoïi, Haø Nam nhöng treân thöïc teá, roái nöôùc chöa vöôït quaù ñöôïc soâng Lam, ngheä An. Laø tinh tuyù cuûa ñoàng baèng vaø trung du Baéc boä nhöng ñeán maõi naêm 1984, roái nöôùc môùi chính thöùc ñöôïc nhaø nöôùc coâng nhaän nhö moät ngaønh ngheä thuaät. Theá nhöng coâng nhaän laø moät chuyeän, tìm hieåu nghieâm tuùc veà ngheä thuaät muùa roái nöôùc laïi laø moät chuyeän khaùc! Ngay caû coá boä tröôûng Hoaøng Minh Giaùm ngaøy tröôùc khi xem muùa roái nöôùc xong cuõng coøn baên khoaên: "Khoâng bieát coù caùch naøo caûi tieán khoâng chöù, cöù côûi truoàng loäi nöôùc theá naøy thì ... " Taát nhieân laø vì baên khoaên neân moïi ngöôøi ñeàu hôïp löïc saùng taùc nhöõng vôû roái coù anh boä ñoäi, coù chò daân quaân...nhöng theá laø roái ñaõ cheát moät laàn.
 Neáu nhö Xaåm chæ soáng ñöôïc ôû ñôøi soáng "ñaàu ñöôøng xoù chôï" thì roái cuõng chæ soáng ñöôïc ôû ao laøng, noùi chuyeän daân daõ...Naêm 1996, laàn ñaàu tieân coù moät ñoaøn caùc ngheä nhaân cuûa hai Phöôøng roái lôùn nhaát Vieät Nam toaøn caùc boâ laõo sang Paris bieåu dieãn. Ngheä thuaät muùa roái nöôùc Vieät nam nhö moät quaû noå gaây chaán ñoäng saân khaáu chaâu aâu vì söï ñoäc ñaùo, laï laãm. Baùo chí nöôùc ngoaøi buøng leân moät côn soát roái nöôùc. Caùc chuyeân gia tôùi taáp xin sang nghieân cöùu, hoïc hoûi, caùc ñoaøn roái ñöôïc môøi ñi bieåu dieãn nöôùc ngoaøi...boãng choác, roái nöôùc trôû thaønh moät söù giaû ngheä thuaät ñoäc ñaùo nhaát cuûa Vieät Nam treân tröôøng quoác teá. Caùc cuï giaø nhaø ta thaáy  maáy con roãi cuõ saép muïc maø ñöôïc traû giaù ñeán haøng traêm ñoâ la thì thaùo caû maùy, chaët caû saøo, caû daây ñeå baùn. Thuøng ñaïo cuï khi veà nöôùc ñaày chaët maùy khaâu, vaûi voùc. Moät pheùp tính ñôn giaûn: moät con roái nhö theá ôû nhaø chæ baèng maáy meùt vaûi! Keát quaû laø haøng vaøi ba naêm sau môùi thu thaäp, cheá taïo laïi döôïc nhöõng maãu roãi coå truyeàn cuûa daân toäc. Chuyeän caùc ngheä nhaân, roài caû dieãn vieân chuyeân nghieäp baùn roái coøn xaûy ra nhieàu laàn sau naøy, nhöng cuõng may laø luùc ñoù ngöôøi ta ñaõ caát giöõ ñöôïc maãu roái. Nhaø haùt Muùa roái Trung öông, roái nhieàu ñoaøn roái khaùc baét ñaàu thaønh laäp. Nhìn thaáy cô hoäi xuaát ngoaïi, khaû naêng phaùt trieån ñoái ngoaïi cuûa roái, hoï ñaõ khoâng ñeå lôõ. Roái ñaõ cheát laàn thöù hai khi baây giôø chæ coøn laïi 18 troø tieâu bieåu cuûa caùc phöôøng roái ñöôïc tinh loïc trong moät chöông trình bieåu dieãn phuïc vuï khaùch du lòch.  
Khoâng coøn ai nghó ñeán chuyeän phaùt trieån, taùi taïo laïi roái ôû thoân queâ nöõa, roái nöôùc laâm vaøo caûnh "Bao naêm vaãn baáy nhieâu troø". Theá heä con chaùu thì meâ ti vi hôn laø ñi xem roái. Ngheà laøm con roái cuõng ñaõ mai moät. Hieän nay, duy nhaát chæ coøn moät toáp thôï  laøm roái ôû xoùm Raïch, Haø Nam laø thænh thoaûng coøn mang caùc con roái thoâ leân Haø noäi cho caùc ñoaøn roái. Caùc phöôøng roái khaùc cuõng khoâng töï laøm con roái maø ñi mua laïi ñeå dieãn phuïc vuï khaùch du lòch nöôùc ngoaøi cao höùng muoán veà taän ñoàng ruoäng thöôûng thöùc. Hoaëc giaû thænh thoaûng coù phöôøng, coù hoäi muøa xuaân...Roái nöôùc laïi ñang cheát theâm moät laàn nöõa. Ai, neáu nhö khoâng phaûi chính ngöôøi Vieät Nam chuùng ta tìm ra caùch hoài sinh cho roái nöôùc? Môùi  ñaây nhaát ngöôøi ta coù ñöa bieåu töôïng chuù Teãu cuûa muùa roái nöôùc ñeå löïa choïn linh vaät cho Seagame 22. Ñieàu ñoù laø moät an uûi nheï nhaøng gioáng nhö nhöõng chuù Teãu ñang mæm cöôøi ngaây ngoâ sau tuû kính cuûa caùc quaày haøng thuû coâng myõ ngheä doïc caùc phoá coå saàm uaát cuûa Haø noäi. Nhöõng chuù Teãu khoâng phaûi laøm baèng goã sung neân thaû xuoáng nöôùc chaéc chaén seõ chìm nghæm!
 
Phan Huyeàn Thö (Haø Noäi)
(Jemnifer Tran giôùi thieäu).