Baøi vieát cuûa PHAÏM BAÂN
Ngaøy xöa, toå tieân ta hoïc chöõ Haùn khoâng phaûi chæ ñeå thoâng vaên töï, töôøng huaán hoã, minh cuù ñaäu maø tröôùc heát laø ñeå hoïc caùi ñaïo laøm ngöôøi, hoïc luaân thöôøng ñaïo nghóa, nghóa laø chuù troïng hoïc theá naøo laø nhaân, leã, nghóa, trí vaø tín. Tröôùc hoïc leã, sau môùi hoïc vaên chöông (Tieân hoïc leã, haäu hoïc vaên). Thieân V, Minh Taâm Baûo Giaùm, "Chính Kyû" (Tu Thaân), Khoång Töû noùi:
Quaân töû baát troïng taéc baát uy, hoïc taéc baát coá. Chuû trung tín.
(Ngöôøi quaân töû khoâng thaän troïng (coi troïng, khoâng daùm khinh thöôøng, naëng, töï troïng) thì khoâng coù uy, hoïc thì khoâng vöõng vaøng. Phaûi chuyeân giöõ loøng thaät thaø vaø khoâng gian doái.)
Muoán hoïc vaên (töùc hoïc caùc saùch thuoäc haøng kinh ñieån nhö: Töù Thö, Nguõ Kinh, Coå Vaên, Truyeän, Chí, v.v...) thì ngöøôøi Vieät Nam phaûi hoïc qua moät soá saùch caên baûn vaø phoå thoâng; trong ñoù goàm coù saùch cuûa ngöôøi Vieät Nam vieát nhö: Nhaát Thieân Töï, Tam Thieân Töï, Nguõ Thieân Töï, Sô Hoïc Vaán Taân, AÁu Hoïc Nguõ Ngoân Thi vaø cuûa ngöôøi Trung quoác vieát nhö: Tam Töï Kinh, Thieân Töï Vaên, Hieáu Kinh, Minh Taâm Baûo Giaùm, Minh Ñaïo Gia Huaán, v.v… Bôûi vì chæ chuù troïng ñeán luaân thöôøng ñaïo nghóa neân noäi dung cuûa caùc saùch vöøa neâu khoâng theo phöông phaùp daïy töø deã ñeán khoù, töø thaáp leân cao, cuõng khoâng phaân bieät tuoåi taùc, trình ñoä suy tö maø cöù moãi chöõ, moãi baøi ñeàu laø moät baøi hoïc luaân lyù cho taát caû moïi ngöôøi.
Minh Taâm Baûo Giaùm laø cuoán saùch taäp hôïp caùc tö töôûng ñoäc ñaùo cuûa thaùnh hieàn. Coù raát nhieàu caâu ñöôïc ngöôøi Vieät Nam trích daãn vaø söû duïng trong ñôøi soáng haøng ngaøy, phoå bieán raát roäng raõi. Nhö nghóa cuûa töïa saùch ñaõ noùi roõ, saùch naøy laø taám göông quyù ñeå soi vaø giöõ loøng mình trong saùng. Saùch chính laø coâng cuï ñeå moïi ngöôøi noi theo, töï mình ñoái chieáu vaøo ñoù maø tu taâm, döôõng tính. Minh Taâm Baûo Giaùm ñaõ ñöôïc moät soá hoïc giaû Vieät Nam dòch ra tieáng Vieät, ñaëc bieät coù hoïc giaû Tröông Vónh Kyù ñaõ dòch vaø chuù giaûi raát chu ñaùo . (Minh Taâm Baûo Giaùm. Le preùcieux miroir du coeur, texte en caracteøres traduit et annoteù en Annamite par P. J. B. Tröông Vónh Kyù, Saigon, Imprimerie de l' Union Nguyeãn Vaên Cuûa, 1924).
Minh Taâm Baûo Giaùm phaûn aûnh caùch nhìn söï vaät vaø con ngöôøi cuûa heä thoáng Trieát lyù phöông Ñoâng. Moät soá baïn seõ nhaän thaáy caùch nhìn cuûa phöông Ñoâng raát khaùc phöông Taây, coù khi traùi ngöôïc laïi . Thí duï: phöông Taây laáy chuû nghóa caù nhaân (individualism), duy vaät chaát (materialism) vaø söï thaéng theá, tham lam, ñeø beïp ngöôøi khaùc laøm muïc tieâu cho söï thaønh coâng ôû ñôøi (Hoï hay noùi: You must try to get the most out of someone (or something) You must be a winner.); trong khi phöông Ñoâng laïi daïy khieâm nhöôøng, nhaãn nhòn, lôïi ích caù nhaân phaûi nhöôïng boä cho lôïi ích taäp theå, xaõ hoäi . Thieân VII, MTBG, Toàn Taâm (giöõ loøng mình), Khoång Töû noùi:
Thoâng minh dueâ, trí thuû chi dó nguï Coâng bò thieân haï thuû chi dó nhöôïng. Duõng löïc chaán theá thuû chi dó khieáp. Phuù höõu töù haûi thuû chi dó khieâm.
Nghóa:
Thoâng minh saâu saéc nhöng giöõ trí mình nhö ngu. Coâng truøm thieân haï nhöng cöù giöõ loøng nhöôøng nhòn. Söùc maïnh tuyeät luaân nhöng cöù giöõ mình nhö nhaùt. Tieàn röøng baïc bieån nhöng cöù giöõ neát khieâm cung.
Taát nhieân, hai heä thoáng khaùc nhau neân khoâng theå so saùnh ñöôïc beân naøo hôïp lyù hôn, beân naøo truùng, beân naøo sai, maø truùng thì truùng tôùi ñaâu vaø sai thì sai côõ naøo; cuõng gioáng nhö ngöôøi ta khoâng bao giôø so saùnh taùc duïng chöõa beänh cuûa muoái trong Ñoâng Y vôùi ñöôøng trong Taây Y vaäy.
Thieân XI, MTBG, Tænh Taâm, Vöông Tham Chính noùi:
Löu höõu dö baát taän chi coâng dó hoaøn taïo hoùa
Löu höõu dö baát taän chi loäc dó hoaøn trieàu ñình
Löu höõu dö baát taän chi taøi dó hoaøn baùch tính
Löu höõu dö baát taän chi phuùc dó hoaøn töû toân
Nghóa:
Giöõ laïi coâng lao coù dö ñeå traû laïi cho Trôøi Ñaát
Giöõ laïi loäc coù dö ñeå traû laïi cho trieàu ñình (quoác gia)
Giöõ laïi cuûa caûi coù dö ñeå traû laïi cho traêm hoï (xaõ hoäi)
Giöõ laïi phuùc ñöùc coù dö ñeå daønh cho con chaùu
Thieân VIII, MTBG, Giôùi Tính, saùch Caûnh Haïnh Luïc vieát:
Nhaân tính nhö thuûy. Thuûy nhaát khuynh taéc baát khaû phuïc. Tính nhaát tuùng taéc baát khaû phaûn. Cheá thuûy giaû taát dó ñeâ phoøng. Cheá tính giaû taát dó leã phaùp. Nhaãn nhaát thôøi chi khí, mieãn baùch nhaät chi öu. Ñaéc nhaãn thaû nhaãn, ñaéc giôùi thaû giôùi. Baát giôùi tieåu söï thaønh ñaïi. Nhaát thieát chö phieàn naõo giai toøng baát nhaãn sinh. Phaät ngöõ taïi voâ tranh. Nho thö quyù voâ tranh. Haûo ñieàu khoaùi hoaït loä, theá thöôïng thieåu nhaân haønh.
Nghóa:
Tính ngöôøi nhö nöôùc. Nöôùc moät khi ñoå thì khoâng hoát laïi ñöôïc Tính ngöôøi moät khi phoùng tuùng roà`i thì khoâng theå phaûn hoài laïi. Muoán ngaên nöôùc thì phaûi ñaép ñeâ ñeå phoøng. Muoán cheá ngöï tính thì phaûi söû duïng pheùp taéc. Nhòn khí giaän nhaát thôøi thì caû traêm ngaøy khoûi lo laéng. Nhòn ñöôïc cöù nhòn. Kieâng ñöôïc cöù kieâng. Khoâng kieâng thì chuyeän nhoû hoùa to. Taát caû phieàn naõo ñeàu do khoâng nhòn maø ra. Lôøi Phaät coát yeáu laø khoâng caõi coï. Saùch Nho quyù ôû choã khoâng tranh giaønh. Tuy nhieân, con ñöôøng sung söôùng aáy laïi ít ngöôøi ñi.
Minh Taâm Baûo Giaùm goàm coù 20 thieân, trong ñoù coù moät soá thieân ñaõ trôû neân loãi thôøi do neáp soáng, hoaøn caûnh sinh hoaït ngaøy nay khoâng gioáng nhö xöa. Moät soá thieân coù tính caùch trieát lyù raát saâu saéc veà vuõ truï, con ngöôøi maø ngaøy nay vaãn coøn laø ñeà taøi baøn luaän noùng boûng cho ngaønh Trieát. Cho duø taùn thaønh hay phaûn ñoái, suy roäng hay taùn heïp caùc caâu daïy baûo cuûa thaùnh hieàn, ngöôøi thaám nhuaàn ñaïo Nho vaãn luoân luoân khaéc ghi raèng:
Quaân töû höõu tam uùy: uùy thieân meänh, uùy ñaïi nhaân, uùy thaùnh nhaân chi ngoân. Tieåu nhaân baát tri thieân meänh nhi baát uùy daõ, hieäp ñaïi nhaân, vuõ thaùnh nhaân chi ngoân. (Khoång Töû, MTBG, Thieân VII: Toàn Taâm)
Nghóa:
Ngöôøi quaân töû coù ba ñieàu kieâng sôï: kieâng meänh Trôøi, kieâng ngöôøi treân, kieâng lôøi cuûa thaùnh nhaân. Keû tieåu nhaân khoâng bieát meänh Trôøi cho neân khoâng bieát sôï, lôøn maët ngöôøi treân, khinh thöôøng lôøi noùi cuûa thaùnh nhaân.
Ñieàu caàn löu yù khi ñoïc Minh Taâm Baûo Giaùm laø theå vaên bieàn ngaãu vaø quan nieäm veà ngöôøi quaân töû vaø keû tieåu nhaân. Bieàn nghóa goác laø hai con ngöïa ñoùng keøm vôùi nhau, chaïy song song vôùi nhau; ngaãu laø moät caëp. Vaên bieàn ngaãu laø moät theå vaên xuoâi, khoâng coù vaàn nhöng luoân luoân coù hai veá ñoái nhau . Coøn quan nieäm quaân töû vaø tieåu nhaân laø hai quan nieäm ñoäc ñaùo, coù tính chaát neàn taûng cho vaên hoùa phöông Ñoâng. Xaõ hoäi chia ra hai haïng ngöôøi: haïng quaân töû laø haïng ngöôøi ñuùng ñaén, göông maãu ñeå hoïc hoûi, noi theo; coøn haïng tieåu nhaân laø haïng ngöôøi ti tieän, ñaùng khinh.
Ñoïc kyõ Minh Taâm Baûo Giaùm thì töï khaéc bieát ñöôïc moät soá neùt caên baûn trong caùi ruoät vaø caùi ñaàu cuûa ngöôøi theo ñaïo Nho.
Thieân XVI, MTBG, Tuaân Leã, Maïnh Töû noùi:
Quaân töû chi sôû dó dò ö nhaân giaû dó kyø toàn taâm daõ. Quaân töû dó nhaân toàn taâm, dó leã toàn taâm. Nhaân giaû aùi nhaân, höõu leã giaû kính nhaân. AÙi nhaân giaû nhaân haèng aùi chò Kính nhaân giaû nhaân haèng kính chi.
Nghóa:
Ngöôøi quaân töû khaùc ngöôøi ôû choã giöõ taâm. Ngöôøi quaân töû laáy loøng thöông ngöôøi ñeå giöõ taâm, laáy leã ñeå giöõ taâm. Ngöôøi coù Nhaân töùc ngöôøi coù loøng yeâu ngöôøi, ngöôøi coù Leã töùc ngöôøi bieát kính ngöôøi. Yeâu ngöôøi thì ñöôïc ngöôøi yeâu, kính ngöôøi thì ñöôïc ngöôøi kính laïi.
Thieân VII, MTBG, Toàn Taâm (giöõ loøng mình), Phaïm Trung Tuyeân vieát:
Nhaân tuy chí ngu, traùch nhaân taéc minh. Tuy höõu thoâng minh thöù kyû taéc hoân. Ñaõn thöôøng dó traùch nhaân chi taâm traùch kyû. Thöù kyû chi taâm thöù nhaân, baát hoaïn baát ñaùo thaùnh hieàn ñòa vò daõ.
Nghóa:
Keû naøo duø voâ cuøng doát naùt nhöng khi traùch ngöôøi thì laïi raát saùng suoát. Keû naøo duø thoâng minh nhöng dung thöù loãi cuûa chính mình thì laïi trôû neân u toái. Neân luoân luoân luoân duøng caùi taâm traùch ngöôøi ñeå traùch mình vaø taâm dung thöù loãi cuûa chính mình ñeå dung thöù ngöôøi. Vaäy thì khoâng lo gì ñeå ñaït ñeán baäc thaùnh.
Döïa vaøo suy nghó vaø phaùn xeùt rieâng, toâi choïn loïc vaø trích ra döôùi ñaây moät ít thieân vaø caâu maø toâi thieát nghó raèng vaãn coøn ñaùng suy gaãm. Neáu thaáy caàn, toâi seõ vieát theâm phaàn chuù giaûi. Leõ taát nhieân, toâi chæ coá gaéng giôùi thieäu Minh Taâm Baûo Giaùm trong chöøng möïc hieåu bieát noâng caïn cuûa mình maø thoâi, coøn vieäc hieåu, hoïc vaø aùp duïng nhö theá naøo thì baù nhaân, baù tính, cöù tuøy theo khaû naêng gaïn ñuïc, khôi trong cuûa töøng ngöôøi maø caûm nhaän; toâi chaúng daùm laïm baøn.
THIEÂN I : KEÁ THIEÄN (noi theo vieäc thieän)
Ñaïo Nho chuû tröông con ngöôøi sinh ra ban ñaàu voán thieän (nhaân chi sô tính baûn thieän), nhöng sau ñoù vì va chaïm vôùi ñôøi soáng vaät duïc neân thay ñoåi maø laøm ñieàu aùc. Thuyeát tính thieän cuûa Thaày Maïnh ñöôïc xem laø thuyeát chính thoáng cuûa ñaïo Nho:
"Caùo Töû vieát: Tính du thoan thuûy daõ. Quyeát chö Ñoâng phöông, taéc Ñoâng löu; quyeát chö Taây phöông, taéc Taây löuï Nhaân tính chi voâ phaân ö thieän, baát thieän daõ, du thuûy chi voâ phaân ö Ñoâng, Taây daõ.
Maïnh Töû vieát: Thuûy tính voâ phaân ö Ñoâng, Taây, voâ phaân ö thöôïng, haï hoà? Nhaân tính chi thieän daõ, du thuûy chi töïu haï daõ; nhaân voâ höõu baát thieän, thuûy voâ höõu baát haï. Kim phuø thuûy, baùc nhi döôïc chi khaû söû quaù taùng; kích nhi haønh chi khaû söû taïi sôn; thò khôûi thuûy chi tính taæ Kyø theá, taéc nhieân daõ. Nhaân chi khaû söû vi baát thieän, kyø tính dieäc du thò daõ".
Nghóa:
"Thaày Caùo noùi: Tính ngöôøi ta cuõng nhö nöôùc chaûy quanh vaäy. Khôi sang phöông Ñoâng thì chaûy phöông Ñoâng; khôi sang phöông Taây thì chaûy phöông Taây. Tính ngöôøi khoâng phaân bieät thieän vôùi baát thieän, cuõng nhö nöôùc khoâng phaân bieät phöông Ñoâng vôùi phöông Taây vaäy.
Thaày Maïnh noùi: Nöôùc ñaønh laø khoâng phaân bieät phöông Ñoâng phöông Taây, nhöng laïi khoâng phaân bieät choã cao choã thaáp ñaáy öû Tính ngöôøi ta voán thieän, cuõng nhö nöôùc voán chaûy choã thaáp; tính ngöôøi ta khoâng coù ngöôøi naøo laø chaúng thieän, nöôùc khoâng coù nöôùc naøo laø chaúng chaûy choã thaáp. Nay nöôùc kia ñaäp maø cho baén leân, coù theå khieán voït qua traùn; ngaên maø cho ñi ngöôïc, coù theå khieán traøn ñeán nuùi; aáy haù phaûi caùi nguyeân tính cuûa nöôùc theá ñaâu, vì caùi theá noù bò ñaäp, bò ngaên thì noù môùi theá vaäy; ngöôøi ta maø bò khieán laøm ñieàu baát thieän laø vì caùi tính noù bò vaät duïc che laáp cuõng nhö nöôùc bò ngöôøi ñaäp hay ngaên caûn ñi vaäy."
(Maïnh Töû, Thieân Caùo Töû thöôïng, Chöông 11 do Nguyeãn Höõu Tieán vaø Nguyeãn Ñoân Phuïc dòch trong "Maïnh Töû quoác vaên giaûi thích", Editions du Trung Baéc Taân Vaên, Hanoi, 1932.)
Phaàn trích thieân Keá Thieän :
Khoång Töû noùi:
Vi thieän giaû thieân baùo chi dó phuùc.
Vi baát thieän giaû thieân baùo chi dó hoïa.
(Laøm ñieàu thieän thì Trôøi ban cho phuùc.
Laøm ñieàu aùc thì Trôøi giaùng hoïa cho.)
Töø Thaàn OÂng noùi:
Tích thieän phuøng thieän, tích aùc phuøng aùc.
Töû teá tö löông thieân ñòa baát thaùc.
(Chöùa laønh gaëp laønh, chöùa aùc gaëp aùc.
Ñaén ño suy nghó kyõ löôõng thì Trôøi Ñaát khoâng laàm laãn ñaâu.)
(Chuù thích: tích: chöùa, gom goùp laïi
tö: 4 neùt, boä Taâm: suy nghó, töông tö
thaùc: laàm laãn, boä Kim, 8 neùt)
Trang Töû noùi:
Nhaát nhaät baát nieäm thieän, chö aùc giai töï khôûi
(Moät ngaøy khoâng nghó ñeán ñieàu laønh thì caùc ñieàu aùc ñeàu töï noåi daäy.)
Laõo Töû noùi:
Thieän nhaân, baát thieän nhaân chi sö . Baát thieän nhaân, thieän nhaân chi tö. Nhu thaéng cöông, nhöôïc thaéng cöôøng, coá thieät nhu thöôøng toàn, xæ cöông taéc chieát.
(Ngöôøi laønh laø thaày cuûa keû döõ. Ngöôøi döõ laø nguoàn choã nhôø caäy cuûa ngöôøi thieän. Meàm thaéng cöùng, yeáu thaéng maïnh, do ñoù löôõi coøn hoaøi coøn raêng cöùng thì gaõy.)
(Chuù thích: tö: 6 neùt, boä Boái (con soø: ngaøy xöa duøng voû soø laøm tieàn neân caùi gì lieân quan ñeán tieàn , cuûa caûi thì hay duøng boä naøy): cuûa caûi, voán lieáng (tö baûn), tö chaát, choã nhôø caäy (tö caùch cao quyù)
Laõo Töû noùi:
Quaân töû vi thieän nhöôïc thuûy, uûng chi khaû dó taïi sôn, kích chi khaû dó quaù taûng, naêng phöông naêng vieân uûy khuùc tuøy hình. Coá quaân töû naêng nhu nhi baát nhöôïc, naêng cöôøng nhi baát cöông, nhö thuûy chi tính daõ. Thieân haï nhu nhöôïc maïc quaù ö thuûî Thò dó nhu nhöôïc thaéng cöông cöôøng."
(Ngöôøi quaân töû laøm ñieàu laønh gioáng nhö nöôùc vaäy, ngaên laïi thì coù theå giöõ nöôùc ôû trong nuùi, khuaáy ñoäng nöôùc leân thì coù theå vaêng quaù traùn, tuøy theo hình daùng maø nöôùc coù theå thaønh hình vuoâng hay hình troøn. Vì vaäy, ngöôøi quaân töû coù theå meàm maø khoâng yeáu, maïnh maø khoâng cöùng, gioáng nhö baûn chaát cuûa nöôùc vaäî Trong coõi trôøi ñaát khoâng coù gì vöôït troäi hôn nöôùc ñöôïc. Bôûi vaäy cho neân meàm yeáu thaéng cöùng maïnh.)
Voâ danh:
Bình sinh haønh thieän thieân gia phuùc,
Nhöôïc thò ngu ngoan thuï hoïa öông.
Thieän aùc ñaùo ñaàu chung höõu baùo,
Cao phi vieãn taåu daõ nan taøng.
(Moät ñôøi laøm laønh thì Trôøi ban phuùc,
Neáu nhö ngu ngoác, ngang böôùng thì chòu tai vaï.
Thieän aùc cuoái cuøng ñeàu coù baùo öùng,
Bay cao chaïy xa roài cuõng khoù troán thoaùt ñöôïc.)
Khi nhaân thò hoïa, nhieâu nhaân thò phuùc.
Thieân voõng khoâi khoâi, baùo öùng thaäm toác.
(Khinh mieät ngöôøi laø hoïa, bao dung ngöôøi laø phuùc.
Löôùi Trôøi loàng loäng nhöng baùo öùng raát nhanh.)
Thieäu Khang Tieát noùi:
Thöôïng phaåm chi nhaân, baát giaùo nhi thieän. Trung phaåm chi nhaân, giaùo nhi haäu thieän. Haï phaåm chi nhaân, giaùo dieäc baát thieän. Baát giaùo nhi thieän, phi thaùnh nhi haø? Giaùo nhi haäu thieän, phi hieàn nhi haø? Giaùo dieäc baát thieän, phi ngu nhi haø?
Thò tri: Thieän daõ giaû, caùt chi vò daõ. Baát thieän daõ giaû, hung chi vò daõ. Caùt daõ giaû muïc baát quan phi leã chi saéc, nhó baát thính phi leã chi thanh, khaåu baát ñaïo phi leã chi ngoân, tuùc baát tieãn phi leã chi ñòa, nhaân phi nghóa baát giao, vaät phi nghóa baát thuû. Thaân hieàn nhö töïu chi lan, tò aùc nhö uùy xaø haït. Hung daõ giaû ngöõ ngoân quyû quyeät, ñoäng chæ aâm hieåm, haùo lôïi taäp phi, tham daâm laïc hoïa, taät löông thieän nhö thuø khích, phaïm hình hieán nhö aåm thöïc. Tieåu taéc vaãn thaân dieät tính, ñaïi taéc phuùc toâng tuyeät töï.
Truyeän höõu chi vieát: Caùt nhaân vi thieän, duy nhaät baát tuùc. Hung nhaân vi baát thieän dieäc duy nhaät baát tuùc. Nhöõ ñaúng duïc vi caùt nhaân hoà? Duïc vi hung nhaân hoà?
Nghóa:
Ngöôøi baäc treân, khoâng daïy vaãn thieän. Ngöôøi baäc giöõa, daïy roài môùi thieän. Ngöôøi baäc döôùi, coù daïy cuõng khoâng thieän. Khoâng daïy vaãn thieän, chaúng phaûi baäc thaùnh sao? Daïy roài môùi thieän, chaúng phaûi ngöôøi hieàn sao? Daïy roài cuõng khoâng thieän, chaúng phaûi laø ngöôøi ngu sao?
AÁy môùi bieát: Thieän chính laø ñieàu laønh. Khoâng thieän chính laø ñieàu döõ. Laønh coù nghóa laø maét khoâng nhìn maøu saéc hoaëc hình aûnh khoâng ñuùng leã, tai khoâng nghe nhöõng tieáng khoâng ñuùng leã, mieäng khoâng noùi nhöõng lôøi khoâng ñuùng leã, chaân khoâng ñi treân ñaát khoâng ñuùng leã, ngöôøi phi nghóa thì khoâng keát laøm baïn, vaät phi nghóa thì khoâng giöõ. Keát thaân vôùi ngöôøi hieàn nhö ñöôïc mang hoa lan vaø coû thôm, traùnh keû aùc nhö sôï raén vaø boø caïp. Döõ coù nghóa laø lôøi noùi doái traù vaø gian xaûo, vieäc laøm thì ñen toái vaø saâu ñoäc, ham lôïi thaønh thoùi baäy baï, tham daâm gaây hoïa, ganh gheùt ngöôøi laønh nhö haän thuø, phaïm phaùp nhö côm böõa. Nhoû thì maïng vong, maát tính, lôùn thì maát doøng, tuyeät gioáng.
Saùch Truyeän noùi: ngöôøi toát suoát ngaøy laøm ñieàu laønh chöa thaáy ñuû. Ngöôøi döõ suoát ngaøy laøm ñieàu hung aùc cuõng chöa thaáy ñuû. Caùc anh muoán laøm ngöôøi toát chaêng? Hay muoán laøm ngöôøi döõ?
THIEÂN II : THIEÂN LYÙ (Leõ Trôøi)
Theo ñaïo Nho, nguoàn goác cuûa vuõ tru laø moät caùi lyù ñoäc nhaát, tuyeät ñoái, bao truøm, roäng lôùn voâ cuøng, goïi laø lyù thaùi cöïc. Lyù naøy sinh ra hai khí aâm vaø döông, roài hai khí aâm döông bieán hoùa sinh ra muoân loaøi, muoân vaät. Trong yù nghóa bao truøm khaép theá gian thì lyù aáy goïi laø Thieân, trong yù nghóa chuû teå muoân loaøi, muoân vaät thì lyù aáy goïi laø Ñeá hoaëc Thieân Ñeá. Lyù thaùi cöïc sieâu vieät voâ cuøng, khoâng sao bieát ñöôïc caùi tónh theå maø chæ bieát ñöôïc caùi ñoäng theå do lyù theå hieän ra ngoaøi maø thoâi. Ñaïo Nho xeùt caùi ñoäng theå cuûa lyù ñeå xaây döïng toâng chæ, laáy thieân lyù laøm cô baûn, nhaän coù Trôøi laøm chuû teå, chuû tröông con ngöôøi phaûi soáng theo meänh Trôøi.
Tuy khoâng taùn thaønh caùch vieát lòch söû Vieät Nam cuûa hoïc giaû Traàn Troïng Kim (1882 - 1953), nhöng toâi neå troïng caùc khaûo cöùu cuûa oâng veà ñaïo Nho. Trong cuoán Nho Giaùo, Lôøi phaùt ñoan, hoïc giaû Traàn Troïng Kim vieát:
"Khoång Töû ngaém caûnh töôïng cuûa taïo hoùa maø xeùt vieäc coå kim, ñaït ñöôïc leõ bieán hoùa cuûa trôøi ñaát. Ngaøi muoán ngöôøi ta theo caùi leõ aáy maø haønh ñoäng, khieán cho nhaân söï vaø thieân lyù cuøng thích hôïp vôùi nhau theo ñaïo thaùi hoøa trong vuõ truï. Ngaøi tin raèng ngöôøi ta sinh ra ñaõ baåm thuï caùi lyù khí cuûa trôøi ñaát, taát laø cuøng vôùi trôøi ñaát coù theå töông caûm töông öùng vôùi nhau ñöôïc. Söï töông caûm töông öùng aáy luùc naøo cuõng coù, nhöng khi ta ñeå loøng tö duïc maïnh leân, roài chæ duøng lyù trí maø tính toaùn nhöõng ñieàu hôn thieät cuûa mình thì caùi tinh thaàn roái loaïn ñi, caùi tröïc giaùc thaønh ra aùm muoäi, daãu coù caûm coù öùng, ta cuõng khoâng bieát ñöôïc. Nhöng neáu ta bieát neùn tö duïc xuoáng, giöõ cho luùc naøo cuõng coù thaùi ñoä ñieàu hoøa, caùi bình haønh hoaøn toaøn, thì caùi tröïc giaùc thaønh ra maãn nhueä, troâng caùi gì thaáy ngay ñöôïc ñeán phaàn raát saâu xa, u uaån.
Giöõ ñöôïc thaùi ñoä ñieàu hoøa vaø caùi bình haønh hoaøn toaøn, töùc laø giöõ ñöôïc caùi trung. Cöù ôû trong caùi trung aáy maø hoaït ñoäng maø löu haønh theo thieân lyù, roài cöù ñoân ñoác tình caûm cho thaät haäu thì taát laø ñeán baäc nhaân. Ngöôøi naøo tu döôõng ñeán baäc nhaân thì tinh thaàn raát hoaït ñoäng, xem xeùt ñieàu gì cuõng bieát roõ thaät hö, vaø söï haønh vi bao giôø cuõng hôïp vôùi ñaïo thaùi hoøa cuûa trôøi ñaát. Ñaõ nhaân maø laïi thaønh laø baäc thaùnh. Thaønh laø chaân thöïc, ñuùng nhö caùi lyù töï nhieân cuûa trôøi ñaát. Ngöôøi chí thaønh töùc laø ngöôøi ñaõ khieán mình trôû neân thuaàn tuùy nhö nguyeân tính cuûa Trôøi phuù cho, thì töï khaéc bieát ñöôïc heát caùi tính cuûa muoân vaät, vaø coù theå giuùp söï hoùa duïc cuûa trôøi ñaát maø saùnh ngang vôùi trôøi ñaát. Bôûi theá cho neân môùi goïi laø thaùnh. Toâng chæ ñaïo Khoång ruùt laïi chæ coù theá maø thoâi. Coøn nhöõng ñieàu hieáu nghóa leã trí trung tín ñeàu bôûi ñoù maø ra caû.
Cöù nhö yù kieán cuûa Khoång Töû thì vaïn vaät ôû trong vuõ truï cöù bieán hoùa theo leõ ñieàu hoøa vaø leõ töông ñoái maø löu haønh maõi maõi thì ôû ñôøi coù vieäc gì laø vieäc nhaát ñònh ñöôïc. Vaäy ta cöù neân tuøy thôøi maø haønh ñoäng, mieãn laø luùc naøo cuõng giöõ laáy thaùi ñoä ñieàu hoøa, caùi bình haønh hoaøn toaøn thì söï haønh vi cuûa ta bao giôø cuõng ñöôïc trung chính. Laøm vieäc gì cuõng giöõ cho trung bình, vöøa phaûi, khoâng thaùi quaù, khoâng baát caäp, aáy laø theo caùi ñaïo trung dung raát phaûi raát haî Khoång Töû ñem caùi toâng chæ aáy maø laäp thaønh moät caùi ñaïo nhaân sinh trieát hoïc töùc laø caùi ñaïo luaân lyù raát eâm aùi, raát hoøa nhaõ, ñuû laøm cho ngöôøi ta coù caùi veû thö thaùi vui thuù, khoâng coù nhöõng ñieàu lo sôï buoàn baõ."
Phaàn trích thieân Thieân Lyù :
Maïnh Töû noùi:
Thuaän thieân giaû toàn, nghòch thieân giaû vong.
(Thuaän theo Trôøi thì coøn, nghòch Trôøi thì maát.)
Gia Caùt Khoång Minh noùi:
Möu söï taïi nhaân, thaønh söï taïi thieân. Nhaân nguyeän nhö thöû, thieân lyù vò nhieân, vò nhieân.
(Möu vieäc ôû ngöôøi nhöng thaønh hay khoâng laø ôû Trôøi . Ngöôøi muoán nhö theá, leõ Trôøi chöa theá thì laø chöa theá.
Saùch Tích Hieàn:
Nhöôïc nhaân taùc baát thieän ñaéc hieån danh giaû,
Nhaân baát haïi thieân taát tru chi.
Chuûng qua ñaéc qua, chuûng ñaäu ñaéc ñaäu.
Thieân voõng khoâi khoâi, sô nhi baát laäu.
Thaâm canh thieån chuûng, thöôïng höõu thieân tai.
Lôïi kyû toån nhaân, khôûi voâ quaû baùo.
Nghóa:
Neáu nhö ngöôøi laøm aùc maø ñöôïc raïng danh,
Ngöôøi khoâng haïi hoï thì Trôøi taát phaûi dieät hoï.
Troàng döa ñöôïc döa, troàng ñaäu ñöôïc ñaäu.
Löôùi trôøi loàng loäng, tuy thöa maø khoù loït,
Caøy saâu cuoác baåm, troàng caây (caïn), vaãn coøn bò thieân tai.
Lôïi cho mình maø haïi cho ngöôøi, haù khoâng bò quaû baùo chaêng?
Phaøm soáng ôû ñôøi thì ai cuõng coù baïn: coù ngöôøi coù nhieàu baïn, coù ngöôøi coù ít baïn; roài trong nhoùm baïn laïi coù nhieàu loaïi: baïn noái khoá,baïn ñôøi, baïn traêm naêm, baïn vaøng, baïn thaân, baïn hoïc, baïn ... xaõ giao, baïn "boán phöông", baïn ñaõi boâi, baïn nhaäu, baïn "beøo giaït, maây troâi", baïn"ñaù caù, laên döa" nhöng noùi chung, khoâng theå goïi laø soáng neáu khoâng coù baïn.
Trong kyø caém traïi vöøa qua, do anh Toâ Minh Toaøn toå chöùc, coù moät anh CTKD4 noùi vôùi toâi moät yù thaät chí lyù, caøng nghó caøng ngaám. YÙ ñoù laáy trong Minh Taâm Baûo Giaùm, Thieân XVIII, "Ngoân ngöõ":
Töûu phuøng tri kyû thieân boâi thieåu
Thoaïi baát cô ñaàu baùn cuù ña!
(Uoáng röôïu maø gaëp ngöôøi hieåu mình thì moät ngaøn cheùn vaãn laø ít
Noùi chuyeän maø khoâng aên yù vôùi nhau thì nöûa caâu cuõng laø nhieàu!)
Ca ngôïi tình baïn thì xöa nay chöa coù caâu chuyeän naøo hay cho baèng tieáng ñaøn tri aâm cuûa Baù Nha vaø Töû Kyø: khi Töû Kyø maát, Baù Nha ñaäp vôõ ñaøn, theà khoâng bao giôø ñaøn nöõa vì thieáu baïn tri aâm. (xin heïn luùc khaùc seõ vieát chu ñaùo hôn veà hai ngöôøi naøy)
Coù baïn laø ñieàu ñöông nhieân trong ñôøi soáng cuûa moïi ngöôøi. AÛnh höôûng khaù quan troïng cuûa baïn ñoái vôùi moãi ngöôøi chuùng ta laø ñieàu khoâng neân coi thöôøng vì vaäy, "choïn baïn maø chôi” hoaëc ”gaàn möïc thì ñen, gaàn ñeøn thì saùng" laø ñieàu caàn löu yù.
Thieân XI: Tænh Taâm (xeùt loøng mình - tænh: boä Muïc: con maét), Minh Taâm Baûo Giaùm, Thö Kinh vieát:
Thuûy ñeå ngö, thieân bieân nhaïn. Cao khaû xaï heà, ñeâ khaû ñieáu.
Duy höõu nhaân taâm chæ xích gian. Chæ xích nhaân taâm baát khaû lieäu.ï Thieân khaû ñaïc, ñòa khaû löôïng. Duy höõu nhaân taâm baát khaû phoøng.
Hoïa hoå hoïa bì nan hoïa coát
Tri nhaân tri dieän baát tri taâm
Ñoái maët döõ ngöõ, taâm caùch thieân san!
Nghóa:
Caù ôû ñaùy nöôùc, chim nhaïn ôû ven trôøi. Bay cao coù theå baén, laën saâu coù theå caâu.
Loøng ngöôøi chæ coù gang taác ngaén nguûi thoâi. Loøng ngöôøi ngaén nhö gang taác nhöng khoâng theå lieäu chöøng ñöôïc. Trôøi coù theå ño, ñaát coù theå löôøng. Chæ coù loøng ngöôøi laø khoâng theå ñeà phoøng ñöôïc.
Veõ coïp, veõ da nhöng khoù veõ xöông ñöôïc
Bieát ngöôøi, bieát maët nhöng khoâng theå bieát loøng ngöôøi ñoù ñöôïc.
Gaëp nhau, noùi chuyeän maø loøng thì xa caùch ngaøn truøng!
Neáu ai muoán bieát quan ñieåm cuûa ngöôøi xöa veà baïn thì xin môøi ñoïc caùc caâu trích töø Thieân XIX: Giao Höõu (Keát Baïn), Minh Taâm Baûo Giaùm nhö döôùi ñaây.
1. Khoång Töû noùi:
Döõ thieän nhaân cö nhö nhaäp chi lan chi thaát, cöûu nhi baát vaên kyø höông, töùc döõ chi hoùa hó. Döõ baát thieän nhaân cö nhö nhaäp baøo ngö chi töù, cöûu nhi baát vaên kyø xuù, dieäc döõ chi hoùa hó.
Ñan chi sôû taøng giaû xích. Taát chi sôû taøng giaû haéc. Thò dó quaân töû taát thaän kyø sôû döõ xöû.
Nghóa:
Gaàn guõi ngöôøi thieän thì nhö vaøo nhaø coù coû thôm vaø hoa lan, ôû laâu trong nhaø neân khoâng thaáy thôm bôûi vì mình cuõng ñaõ hoùa thôm roài. Gaàn guõi ngöôøi aùc thì nhö vaøo cöûa haøng caù öôn, ôû laâu trong ñoù neân khoâng thaáy hoâi thoái bôûi vì mình cuõng ñaõ hoùa tanh roài.
Son voán ñaõ coù saün maøu ñoû. Sôn voán ñaõ coù saün maøu ñen. Vì vaäy ngöôøi quaân töû phaûi thaän troïng trong giao du, thaân caän.
2. Gia ngöõ vieát :
Döõ haûo nhaân xöû nhö vuï loä trung haønh, tuy baát thaáp y thôøi thôøi tö nhuaän.
Döõ voâ thöùc giaû xöû nhö xí trung toïa, tuy baát oâ y thôøi thôøi vaên xuù.
Döõ aùc nhaân xöû nhö ñao kieám trung laäp, tuy baát thöông nhaân thôøi thôøi kinh khuûng
Nghóa:
Chôi vôùi ngöôøi toát nhö ñi trong söông muø, tuy aùo khoâng öôùt nhöng luùc naøo cuõng töôi maùt.
Chôi vôùi ngöôøi khoâng bieát phaûi quaáy nhö ngoài trong caàu tieâu, tuy aùo khoâng dô nhöng luùc naøo cuõng nghe thaáy hoâi thoái.
Chôi vôùi ngöôøi aùc nhö ñöùng trong röøng ñao kieám, tuy thaân ngöôøi chöa bò thöông nhöng luùc naøo cuõng sôï haõi.
3. Thaùi Coâng noùi :
Caän chaâu giaû xích, caän maëc giaû haéc
Caän hieàn giaû minh, caän taøi giaû trí
Caän trí giaû minh, caän ngu giaû aùm
Caän nònh giaû sieåm, caän thaâu giaû taëc
Nghóa:
Gaàn son thì ñoû, gaàn möïc thì ñen
Gaàn ngöôøi hieàn thì saùng, gaàn ngöôøi gioûi thì khoân ngoan
Gaàn ngöôøi hieåu bieát thì saùng, gaàn ngöôøi ngu thì toái taêm
Gaàn ngöôøi nònh thì bôï ñôõ, gaàn ngöôøi aên caép thì thaønh keû troäm cöôùp
4. Keâ Khang noùi :
Hung hieåm chi nhaân, kính nhi vieãn chi
Hieàn ñöùc chi nhaân, thaân nhi caän chi
Bæ dó aùc lai, ngaõ dó thieän öùng
Bæ dó khuùc lai, ngaõ dó tröïc öùng
Khôûi höõu oaùn chi tai ?
Nghóa:
Ñoái vôùi ngöôøi hung aùc vaø hieåm ñoäc thì bieát sôï maø traùnh xa ngöôøi ñoù.
Ñoái vôùi ngöôøi hieàn ñöùc thì thaân maät maø gaàn guõi
Keû naøo döõ vôùi mình thì mình laáy thieän ñaùp laïi
Keû naøo löôn leïo vôùi mình thì mình laáy ngay thaúng ñaùp laïi
Nhö vaäy laøm sao coù oaùn thuø ñöôïc?
5. Maïnh Töû noùi :
Traùch thieän, baèng höõu chi ñaïo daõ
(Ñoøi hoûi baïn phaûi toát chính laø caùi ñaïo baïn beø vaäî)
6. Toáng Hoaèng noùi :
Töûu thöïc huynh ñeä thieân caù höõu
Caáp naïn chi thôøi nhaát caù voâ
Baát keát töû hoa höu yeáu chuûng
Voâ nghóa chi baèng thieát maïc giao
Quaân töû chi giao ñaïm nhöôïc thuûy
Tieåu nhaân chi giao ñieàm nhö maät
Nghóa:
Banï beø luùc aên nhaäu thì nhieàu voâ soá
Khi bò naïn caàn gaáp thì khoâng coù ma naøo
Caây maø khoâng keát hoa thì ñöøng neân troàng
Baïn beø maø khoâng bieát phaûi quaáy thì khoâng nhaát thieát phaûi giao du
Ngöôøi quaân töû giao tình nhaït nhö nöôùc laïnh (vì thaønh thöïc)
Keû tieåu nhaân giao tình ngoït nhö maät. (ñeå duï doã, löøa gaït)
Phaàn chuù thích nhaân vaät:
1) Khoång Töû: teân Khaâu, hieäu Troïng Ni, ngöôøi nöôùc Loã, chuû tröông duøng loøng nhaân ñeå cai trò xaõ hoäi. Ngaøi coù coâng lôùn trong vieäc san ñònh caùc tö töôûng cuûa thaùnh hieàn vaø laäp thaønh heä thoáng ñeå truyeàn baù neân ñöôïc toân xöng laø oâng toå cuûa ñaïo Nho vaø oâng thaày cuûa muoân ñôøi (vaïn theá sö bieåu)
2) Caûnh Haïnh Luïc: saùch vieát veà nhöõng tính neát (haïnh) raát toát ñeïp (caûnh); laáy yù töø Kinh Thi: Thaùi sôn ngöôõng chæ. Caûnh haïnh haønh chæ (Ngöûa troâng nuùi Thaùò Laøm theo haïnh deïp)- Kinh Thi laø moät trong Nguõ Kinh cuûa ñaïo Nho, cheùp caùc caâu ca dao cuûa Trung quoác thôøi thöôïng coå, phaûn aûnh tính tình, phong tuïc vaø chính trò thôøi ñoù.
3) Maïnh Töû: teân Kha, ngöôøi nöôùc Traâu, hoïc troø cuûa chaùu Khoång Töû (Töû Tö). Thaày Maïnh coù taøi huøng bieän, chuû tröông Vöông ñaïo, tính con ngöôøi sinh ra voán thieän. Thaày laø nhaân vaät cöï phaùch cuûa ñaïo Nho, ñöôïc toân xöng laø AÙ Thaùnh.
4) Gia Caùt Vuõ Haàu: töùc Khoång Minh Gia Caùt Löôïng, quaân sö cho nöôùc Thuïc thôøi Tam quoác.
5) Thieäu Khang Tieát (1011 - 1017 ?) töùc Thieäu Ung, ngöôøi ñôøi Toáng, töï laø Nghieâu Phu, hieäu Khang Tieát vaø An Laïc tieân sinh. OÂng laø ngöôøi ñöùc hoïc roäng, khoâng öa danh lôïi, thuoäc tröôøng phaùi Traàn Ñoaøn, raát gioûi veà kinh Dòch, vieát caùc saùch Hoaøng Cöïc Kinh Theá, Tieân Thieân Ñoà.
6) Töû Haï: hoï Boác, teân Thöông, ngöôøi thôøi Xuaân Thu, hoïc troø cuûa Khoång Töû, coù taøi aên noùi vaø ñöôïc lieät vaøo soá 72 ngöôøi hieàn.
7) Lieät Töû: töùc Lieät Ngöï Khaáu, ngöôøi nöôùc Trònh, trieát gia thôøi Chieán quoác (khoaûng theá kyû IV tröôùc Taây lòch), thuoäc Ñaïo giaï Saùch Lieät Töû laø do caùc hoïc troø cheùp laïi, coù 8 thieân.
8) Taêng Töû: töùc Taêng Saâm, hoïc troø cuûa Khoång Töû. Taêng Saâm raát coù hieáu, laáy hieáu laøm goác cho moïi ñöùc tính khaùc. OÂng laø moät trong 72 ngöôøi hieàn, cuøng caùc hoïc troø khaùc soaïn boä Luaän Ngöõ vaø Hieáu Kinh.
9) Thaùi Coâng: töùc Löõ Thöông,phoø vua Chu Vuõ Khöông dieät AÂn Truï, ñöôïc phong laøm TeàHaàu, ñôøi sau toân xöng laøm Thaùi Coâng Voïng.
10) Tính Lyù Thö: saùch trieát hoïc noåi tieáng cuûa ñaïo Nho thôøi Toáng, ghi laïi hoïc vaán cuûa Trình Töû, Chu Töû, phoå bieán roäng raõi trong giôùi Nho hoïc. Ngoaøi ra coøn coù boä Tính Lyù ñaïi toaøn goàm 70 quyeån do nhoùm Hoà Quaûng ñôøi Minh vaâng theo saéc chæ cuûa nhaø vua soaïn ra, söu taàm lôøi cuûa 120 nhaø Toáng Nho phaân chia laøm 13 loaïi: Lyù khí, Quyû thaàn, Tính lyù, Ñaïo thoáng, Thaùnh hieàn, Chö Nho, Hoïc, Chö Töû, Lòch ñaïi, Quaân ñaïo, Trí ñaïo, Thi, Vaên.
11) Toá Thö: boä saùch moät quyeån ñeà laø Hoaøng Thaïch Coâng soaïn. Tröông Thöông Anh, teå töôùng ñôøi Toáng chuù thích. Töông truyeàn Tröông Töû Phoøng ñôøi Haùn ñöôïc Hoaøng Thaïch Coâng trao cho saùch naøy beân caàu Dó. Ñaïi yù cuûa saùch laø laáy Ñaïo, Ñöùc, Nhaân, Nghóa, Leã toùm thaâu laøm moät theå. Hoï Tröông chuù thích ñeàu duøng hoïc thuyeát cuûa Laõo Töû ñeå laøm lôøi huaán thích. Buùt phaùp töø ñaàu ñeán cuoái saùch moät khuoân nhö nhau neân ngöôøi ta ngôõ laø nguïy taùc cuûa Tröông Thöông Anh.
12) Ñaïi Hoïc: laø moät trong caùc saùch kinh ñieån cuûa ñaïo Nho,daïy ñaïo ngöôøi quaân töû, goàm hai phaàn: Kinh laø lôøi daïy cuûa Khoång Töû vaø Truyeän laø lôøi giaûng giaûi cuûa Taêng Töû.
13) Tuaân Töû: teân Huoáng, töï laø Khanh, ngöôøi nöôùc Trieäu thôøi Chieán quoác, sinh sau Maïnh Töû khoaûng 50 naêm, laø trieát gia cöï phaùch cuûa ñaïo Nho; laäp ra phaùi hình phaùp maø hoïc troø sau naøy laø Haøn Phi Töû vaø Lyù Töï Saùch cuûa oâng ñeå laïi laø boä Tuaân Töû goàm coù 32 thieân.
14) Trung Dung: laø moät thieân trong Leã Kyù, ghi laïi nhöõng lôøi taâm phaùp cuûa Khoång Töû, ñöôïc chaùu Ngaøi laø Töû Tö cheùp thaønh saùch.
15) Traàn Hi Di, töùc Traàn Ñoaøn, ngöôøi thôøi Toáng (theá kyû X), raát tinh thaâm Dòch Lyù, noåi tieáng khoa thuaät soá hoïc, thuoäc phaùi Ñaïo giaï
16) Keâ Khang (223-263) laø trieát gia, vaên só ñôøi nhaø Taán, moät trong Truùc laâm thaát hieàn (baûy ngöôøi hieàn trong röøng truùc), thuoäc phaùi Thanh Ñaøm, soáng theo ñaïo cuûa Laõo Töû vaø Trang Töû. Theo saùch Theá thuyeát taân ngöõ : Keâ Khang noåi tieáng, ñöôïc saùnh vôùi nuùi ngoïc, vôùi caây tuøng.
---oO0---