Cuùc hoa taùn

Phaïm Vaên Baân, CTKD7

Lôøi töïa:

        Vui vôùi coû  caây hoa laù laø moät thuù vui tao nhaõ ôû ñôøi.
        Luïc trong xaáp taøi lieäu tieáng Haùn, thaáy moät aùng vaên xöa, khoâng bieát taùc giaû, toâi xin dòch vaø chuù giaûi  ñeå  quyù baïn thöôûng thöùc. 

Phaàn aâm Haùn Vieät:

               Cuùc hoa taùn
Cuùc chi sôû dó khaû aùi giaû dó
sinh ö Thu quyù chi thôøi daõ kyø
khai daõ giaûo baùch hoa vi trì kyø
thôøi thieân khí dó haøn ly laïc phong
theâ nhi thöû hoa nhöng haân haân höôùng
vinh höõu ñoäc laäp baát yû chi thaùi
Vaõn Thuhöông saéc thöû vi toái giai
Thò coá mai dó Ñoâng nhi trö kyø
kính tieát lan dó Xuaân nhi thoå kyø
u höông haø dó Haï nhi tieâu kyø
tònh thöïc cuùc dieäc dó Thu nhi thö
kyø laõnh dieãm nghi hoà Ñaøo Uyeân Minh
chi aùi cuùc da.õ

Phaàn nghóa:

               Lôøi xöng tuïng hoa cuùc
       Hoa cuùc sôû dó ñöôïc yeâu quyù laø vì sinh vaøo muøa Thu .  Noù troå hoa muoän maøng so vôùi traêm hoa khaùc.  Vaøo khoaûng aáy, khí trôøi laïnh leõo, hoa rôi laù ruïng, gioù buoát theâ löông nhöng hoa cuùc vaãn luoân xinh töôi môn môûn, tö thaùi ñoäc laäp nhö khoâng leä thuoäc vaøo ai . Keå veà höông saéc vaøo luùc taøn Thu thì hoa cuùc xinh ñeïp nhaát.
       Theá cho neân, hoa mai laáy muøa Ñoâng maø toû baøy yù chí cöùng coûi, hoa lan laáy muøa Xuaân maø toûa ngaùt höông traàm, hoa sen nhaân muøa Haï maø neâu cao thanh saïch, hoa cuùc cuõng nhaân muøa Thu maø phoâ neùt ñeïp laïnh luøng.  Thaûo naøo Ñaøo Uyeân Minh yeâu hoa cuùc cuõng phaûi .

Phaàn chuù thích:

1) Taùn: 12 neùt, boä Boái (con soø, vaät trang ñieåm), coù ba nghóa chính:
      *phuï hoïa cho vieäc naøo ñoù : taùn thaønh, taùn trôï
      *chæ daãn laøm leã: taùn leã
      *moät theå vaên xöng tuïng, ca ngôïi ngöôøi naøo hoaëc vaät naøo ñoù: vaên taùn, taùn tuïng, taùn thöôûng.
2) Thu quyù:
      a)Thu: 4 neùt, boä Hoøa (luùa): muøa gaët haùi luùa chín (höõu thu).  Coøn coù nghóa khaùc laø muøa Thu, baét ñaàu töø thaùng 8 ñeán thaùng 1 (theo döông lòch); hoaëc töø thaùng 7 ñeán thaùng 9 (theo aâm lòch).  Muøa Thu thì vaïn vaät ñieâu linh, khí trôøi buoàn thaûm (thu khí).  Cuõng coù nghóa laø naêm: thieân thu: ngaøn naêm.
      b)Quyù: 5 neùt, boä Töû (con) coù ba nghóa:
      *muøa, cöù ba thaùng laø moät quyù, boán muøa goïi laø töù quyù
      *nhoû: quyù ñeä
      *sau cuøng, roát heát.  Ngöôøi sanh ra tröôùc goïi laø maïnh, sanh vaøo khoaûng giöõa goïi laø troïng, sanh sau heát goïi laø quyù . Ba chöõ naøy coù khi duøng ñeå ñaët teân loùt cho con, thí duï: Traàn Maïnh Taøi, Traàn Troïng Ñöùc, Traàn Quyù Nam (ñöùa con trai uùt hoï Traàn).  Ba thaùng cuûa moät cuõng theo thöù töï ñoù maø goïi .  Thí duï: thaùng ñaàu cuûa muøa Thu goïi laø Maïnh Thu, thaùng giöõa goïi Troïng Thu vaø thaùng choùt goïi Quyù Thu .  Ñaûo laïi laø Thu Quyù thì coù theå hieåu laø muøa Thu maø cuõng coù theå hieåu laø cuoái muøa Thu cuõng ñöôïc.
3) Ly: 11 neùt, boä Chuy (moät loaïi chim): lìa tan, neáu coøn ôû gaàn thì goïi laø ly, neáu ôû xa thì goïi laø bieät.  Coøn coù nghóa laø haøng raøo ñan baèng tre.
4) Laïc: 9 neùt, boä Thaûo (coû) Coù raát nhieàu nghóa nhöng nghóa trong baøi laø rôi ruïng (laïc tuyeát, laïc vuõ)
5) vaõn Thu:
      Vaõn: 6 neùt, boä Nhaät (maët trôøi), coù ba nghóa:
      *buoåi chieàu, cuoái naêm (vaõn nieân), tuoåi giaø (tueá vaõn)
      *chaäm, sau
      *tieáng xöng khieâm nhöôøng cuûa keû sanh sau, tieán sau (vaõn sinh)
6) haø: 7 neùt, boä Thaûo (coû): hoa sen (ñoàng nghóa vôùi chöõ "lieân"), caây baïc haø .
7) Ñaøo Uyeân Minh: töùc Ñaøo Tieàm, soáng vaøo thôøi Nam Baéc trieàu (ñôøi nhaø Taán, tôùi nhaø Toáng (420 -447).  Oâng laø ngöôøi coù phaåm caùch cao quyù, noåi tieáng öa thích hoa cuùc.  Theá söï luùc baáy giôø nhieãu nhöông, ñoài baïi neân oâng töø quan, lui veà vöôøn ruoäng, giöõ laáy tieát saïch giaù trong.  Taùc phaåm: Ñaøo Uyeân Minh thi vaên taäp, Baøi vaên töï teá mình.