| KYÙ ÖÙC
VEÀ CUÏ PHAN-BOÄI-CHAÂU Coá GS Nguyeãn-Thieäu-Laâu. (Baøi ñöôïc vieát naêm1964, trích trong Quoác-söû Taïp Luïc). Caùch ñaây, thaám thoaùt ñaõ hai möôi naêm roài, toâi coù ôû Hueá, nhaø ôû treân doác Beán-ngöï, gaàn nhaø Cuï Phan-Boäi-Chaâu. Toâi ñaõ ñöôïc Cuï cho haàu chuyeän nhieàu laàn. Tröôùc ñaây, möôøi maáy naêm, toâi coù dòp vaøo Hueá, coù leân vieáng moä Cuï ñaët ngay trong vöôøn nhaø Cuï ôû tröôùc. Baây giôø, nhôù tôùi Cuï, toâi cheùp ra ñaây moät vaøi kyù öùc. * * * Hoài ñoù, (naêm 1939) toâi giaûng hoïc ôû tröôøng Khaûi-Ñònh, giaûng veà moân Söû-kyù vaø ñòa-lyù. Voán ngöôõng moä Cuï Phan-Boäi-Chaâu ñaõ laâu, nhöng khoâng bieát laøm theá naøo ñöôïc Cuï cho tieáp kieán, toâi beøn nhôø moät phuï huynh hoïc-sinh noùi tröôùc, xem Cuï coù cho toâi ñöôïc gaëp Cuï khoâng. Cuï traû lôøi töông töï nhö sau naøy: "Caùc oâng taây hoïc baây giôø, khoù noùi chuyeän vôùi caùc oâng aáy laém. Vaû laïi, toâi giaø roài, laåm caåm, lôõ coù caâu gì laàm, khoâng nhöõng ngöôøi ta seõ cöôøi maø laïi coøn coù theå mang vaï ñeán mình". Vò ñoù khaån khoaûn maõi Cuï môùi öng thuaän cho toâi ñeán haàu vaøo moät bhuoåi saùng hoâm Chuùa-nhaät. Leân khoûi doác Beán-ngöï, ñeán choã ñaát baèng, qua Ngaõ ba chuøa Töø-Ñaøm, ôû beân tay traùi, ngay caïnh ñöôøng, laø nhaø cuûa Cuï. Moät caùi coång tre con, ôû giöõa moät haøng raøo caây xanh, moät caùi saân ñaát, ôû giöõa coù troàng maáy caây caûnh lô thô, roài ñeán moät caùi nhaø tranh ba gian hai chaùi. Tröôùc khi toâi leân treân heø thì thaáy moät thanh nieân ñoä hai muôi laêm tuoåi, chaân di ñaát, quaàn naâu, aùo caùnh traéng, ôû cöûa beân, trong nhaø ñi ra. - Thöa, oâng laïi gaëp Cuï toâi ? - Thöa vaâng. - Môøi oâng vaøo chôi, Cuï toâi coù nhaø. Qua cöûa, toâi thaáy ôû gian giöõa, treân moät boä vaùn thaáp, coù traûi moät caùi chieáu ñaõ cuõ, ngoài töïa löng vaøo baøn thôø goã moäc, treân coù moät boä thôø goã moäc, giöõa chieáu ñaët tích nöôùc, ñóa cheùn, ngoïn ñeøn hoa-kyø vaø caùi ñieáu caày: Ñoù laø Cuï Phan. Cuï maëc caùi quaàn naâu ñaõ cuõ, caùi aùo caùnh kieåu Hueá, coù nuùt caøi döôùi naùch. Cuï ngoài, nhöng toâi nhaän thaáy Cuï, thaân hình vaïm vôõ, traùn hoùi thaät cao, boä raâu daøi, ñoâi maét saùng quaéc... Toâi vaùi chaøo Cuï. Cuï vaãn ngoài, nhöng ngaång ñaàu veà ñaèng tröôùc, mieäng noùi "chaøo oâng", vaø tay chæ choã cho toâi ngoài treân chieáu. - Thöa Cuï, con khoâng giaùm thaát leã. Roài toâi tìm moät chieác gheá ñaåu, ñem laïi ngoài neù moät beân goùc boä vaùn. Ngöôøi thanh nieân luùc naãy roùt nöôùc môøi toâi. Cuï rít moät ñieáu thuoác laøo roài thôû khoùi leân traàn nhaø: Toâi khoâng queân ñöôïc böùc tranh tuyeät ñeïp laø boä maët phöông phi, caùi traùn cao, boä raâu daøi vaø baïc phô cuûa Cuï, loä daàn ra... Trong ñaùm khoùi traéng... Roài Cuï hoûi toâi veà vieäc daïy hoïc ra laøm sao, hoïc troø coù ñoâng khoâng, coù chòu hoïc khoâng, vaân vaân... Xong toâi vaán an Cuï. trong maáy caâu Cuï traû lôøi, toâi coøn nhôù caâu: "OÂng troâng, toâi chöa cheát." Caâu chuyeän chaúng coù gì ñaëc bieät, nhöng cuõng keùo daøi ñeán nöûa giôø. Toâi thaáy caùc treû em, ñoä möôøi ñeán möôøi laêm tuoåi, chaân ñi ñaát, ñaàu huùi troïc, aùo caùnh, caép maáy quyeån vôû giaáy baûn, toáp hai, toáp ba qua coång ñi vaøo. - AÁy, maáy caäu hoïc troø toâi. - Thöa, Cuï daïy hoïc ? - Coù chöù ! daïy cho vui. vaû laïi, toâi bieát daêm ba chöõ, baûo laïi cho luõ treû... Toâi muoán ôû laïi xem Cuï daïy hoïc, nhöng laïi sôï ñoät ngoät quaù, neân toâi xin cuï cho pheùp ñöôïc veà. Cuï daën raèng: " Ñaõ bieát toâi, thænh thoaûng oâng sang chôi beân toâi cho vui." Toâi chaép tay vaùi Cuï xin veà. Cuï vaãn ngoài yeân, töïa vaøo baøn thôø, rít moät hôi thuoác laøo thaät daøi; roài vöøa thôû khoùi, vöøa gaät ñaàu. Sau cuoäc gaëp Cuï laàn ñaàu tieân, toâi thöôøng cöù daêm ngaøy laïi haàu chuyeän Cuï. Cuï coi toâi cuõng nhö con chaùu trong nhaø. Buoåi chieàu, thöôøng laø veà muøa haï, töø boán naêm giôø cho ñeán toái, Cuï ngoài uoáng ruôïu moät mình. Maâm ruôïu thöôøng chæ coù moät vaøi bìa ñaäu phuï, quaû kheá, quaû ôùt, thænh thoaûng vaøi ba mieáng thòt. Nhieàu khi toâi sang, gaëp luùc Cuï ñang uoáng röôïu, Cuï cho ngoài vaøo haàu vaø thaät laø nhöõng dòp raát may maén cho toâi, ñeå Cuï keå nhöõng maûnh ñôøi boân ba chìm noåi cuûa moät nhaø caùch maïng, trong khoaûng ba möôi naêm hoaït ñoäng, luùc thaêng, luùc traàm... Toâi nghe Cuï chæ thaáy taâm hoàn toâi daàn daàn thu thaäp ñöôïc yù-nghóa quoác-gia, daân- toäc; phaûi gian lao môùi coù theå daønh ñöôïc ñoäc-laäp cho quoác-gia vaø giaûi-phoùng ñöôïc daân toäc. Nhöng toâi raát tieác laø ñaõ khoâng ghi ñöôïc nhöõng taøi lieäu Cuï cho veà Hoaøng-Hoa-Thaùm, veà ñôøi caùch maïng cuûa Cuï ôû Trung-Hoa, ôû Nhaät-Baûn, veà phong traøo Ñoâng-Kinh Nghóa-thuïc, veà caùc vuï baïo ñoäng ôû Haø-noäi. * * * Moät hoâm Cuï ñang nhaém röôïu vôùi maáy quaû mô xanh chaám vôùi muoái, Cuï hoûi toâi töïa nhö sau naøy: " Trong Tam-Quoác coù ñoaïn noùi veà Taøo-Thaùo uoáng röôïu noùng vôùi mô xanh maø baøn luaän vôùi Löu-Bò. YÙ oâng veà quan nieäm cuûa Taøo-Thaùo nhö theá naøo ? " Toâi khoâng bieát traû lôøi ra sao. Cuï Phan tieáp: " Taøo-Thaùo heïp hoøi laém. Ngöôøi anh huøng laø ngöôøi coù chí lôùn vaø coù loøng kieân nhaãn vaø coù taøi ñeå thöïc hieän chí ñoù. Nhöng thaønh hay baïi, khoâng do mình ñònh tröôùc ñöôïc. Neáu thaønh thôøi lòch-söû ghi teân. Neáu baïi thôøi laø voâ danh anh huøng. Bieát bao nhieâu voâ danh anh huøng..." - Thöa, chaéc Cuï ñaõ bieát nhieàu nhaø caùch maïng cuûa ta bò thaát baïi. - Taát caû caùc nhaøcaùch maïng laø anh huøng... Hai con maét mô maøng, Cuï ñaõ khoâng traû lôøi caâu hoûi cuûa toâi, chaéc Cuï ñaõ nghó tôùi caùc vò ñoàng chí cuûa Cuï. Roài, chaäm raõi Cuï tieáp: " Thaát baïi laø loãi taïi mình. Nhöng cuõng vì thôøi cô chöa ñeán... Vaû laïi, ngöôøi ta quaù khoân, daân ta quaù daïi. " Toâi hieåu Cuï aùm chæ "ngöôøi ta" laø ai. Cuï khoâng noùi theâm nöõa. Baây giôø (1964), sau hai möôi laêm naêm Cuï daïy, toâi nhaän thaáy laø ngöôøi ta, vì "quaù khoân" ñaõ thaát baïi nhuïc nhaõ, coøn daân ta, sau khi daïi, ñaõ trôû neân khoân (?). Nhöng söï khoân naøy ñaõ phaûi traû baèng bieát bao nhieâu theá heä vaø thöù nhöùt, môùi ñaây, bieát bao hy sinh söông maùu trong hôn möôøi naêm trôøi maø daân chuùng ñieâu linh, maø soá caùc vò anh huønh, nam nöõ ñaõ coù haøng trieäu voâ danh anh huøng. Ngöôøi ta "quaù khoân", nhöng caùi khoân naøy laø caùi tham voâ ñoä, thôøi tham maõi sao ñöôïc ?... * * * Nhö thöôøng leä, moät chieàu muøa haï, toâi sang haàu Cuï, thaáy Cuï ngoài ôû ngoaøi saân, treân moät caùi choõng. Cuï ñang ñoïc saùch. Toâi maïn hoûi saùch gì. Cuï baûo laø boä Xuaân-Thu. Roài Cuï giaûng cho toâi raát nhieàu veà Haùn-hoïc. Cuï ngoài töïa vaøo caùi goái goã, döôùi ñaát laø aám nöôùc vôùi moät caùi toâ. Cuï uoáng moät toâ ñaày, rít moät ñieáu thuoác laøo, trong caùi dieáu caày tre, roái Cuï baûo: " Toâi khoâng môøi oâng uoáng nöôùc vì laø nöôùc voái. Nhaø heát traø. Coù ngöôøi baø con ôû Haø-noäi vaøo cho ít laù voái khoâ vaø vaøi baùnh thuoác laøo Vóng-baûo ". Cuï noùi caâu ñoù raát töï nhieân vì tính Cuï töï nhieân laém. Baây giôø toâi môùi thaám thía. Ñöôïc Cuï giaûng cho yù nghóa kinh Xuaân-thu, nhöng Cuï khoâng cho uoáng nöôùc voái vì Cuï nghó raèng nöôùc voái laø thöù nöôùc uoáng cuûa ngöôøi ngheøo. Ngheøo nhö Cuï môùi thaät laø sang. Toâi nhaân dòp hoûi Cuï veà caùc saùch Cuï tröôùc taùc, veà boä NGUÏC TRUNG THÖ vaø boä AN-NAM VONG QUOÁC SÖÛ. Cuï traû lôøi vaø hai con maét saùng quaéc trôû neân mô maøng. " Toâi troùt ñaõ vieát hai boä saùch ñoù vì noù ghi teân toâi ñeå laïi... Nhöng oâng kieám maø xem, keå cuõng khoâng voâ ích...Cuõng khoù kieám laém vì maát heát roài... Vaû laïi caùc oâng thì hieåu theá naøo ñöôïc? ". Moät luùc sau, Cuï nhìn toâi noùi tieáp: " Khoâng phaûi toâi baûo caùc oâng laø doát ñaâu. Nhöng caùc oâng, duø muoán hoïc chöõ Nho cuõng khoâng coù thaày daïy. " - Thöa, Cuï vaãn daïy hoïc. - Coù chöù, nhöng toâi chæ daïy daêm ba chöõ cho luõ treû, ñeå sau naøy bieát khaán oâng baø, oâng vaûi. Coøn Haùn hoïc ñaõ taøn töø laâu roài... Sau naøy, caùc oâng Taây hoïc maø coù laøm neân troø, neân troáng gì laø taøi cuûa caùc oâng. Hoài ñoù nghe Cuï noùi, toâi chöa hieåu. Baây giôø toâi môùi hieåu, toâi thaáy buoàn tuûi voâ cuøng... Chuùng ta ñaõ laøm " neân troø, neân troáng " gì chöa ? * * * Ngaøy Cuï maát, toâi ôû Quaûng-Nam, cuøng ñi hoïc ñòa-lyù vôùi anh em hoïc sinh. Chuùng toâi ñi ba boán hoâm môùi veà, toâi khoâng nhôù vaøo dòp naøo. Cuï Phan-Boäi-Chaâu maát ngaøy hai möôi chín thaùng möôøi naêm 1940 (29 thaùng 10, 1940). Khi chuùng toâi veà Hueá, Cuï ñaõ ñöôïc an taùng ôû ngay trong vöôøn nhaø Cuï. Toâi coù laïi leã Cuï vaø gaëp hai ngöôøi con cuûa Cuï, Phan-nghi-Huynh vaø Phan-nghi-Ñeä coù keå laïi cho toâi laø Cuï chæ ñau coù moät vaøi ngaøy, roài maát moät caùch thaûn nhieân, nhö moät ngöôøi naèm nguû. Caùc con Cuï coù cho toâi bieát laø cuï ñeå laïi moät chuùc thö maø Cuï Huyønh-thuùc-Khaùng giöõ. Chuùc thö naøy ñaõ ñöôïc ñaêng ngay trong baùo Tieáng Daân ôû Hueá. Toâi coù laïi toøa baùo, xin yeát kieán Cuï Huyønh vaø xin cuï cho bieát moät vaøi ñoaïn bò kieåm duyeät. Cuï Huyønh baûo toâi: " Ñaây laø chuùc thö cuûa Cuï cho daân-toäc. Ngöôøi ta kieåm duyeät vaøi ñoaïn, oâng chöa neân bieát voäi. " Naêm 1946, khi Cuï Huyønh-thuùc-Khaùng töø Quaûng-Nam ra Haø-noäi, toâi coù dòp ñöôïc Cuï cho tieáp kieán vaø toâi cuõng ñaõ coù dòp ñöôïc gaàn Cuï. Coù moät laàn, toâi nhaéc laïi chuyeän xöa vaø xin Cuï cho bieát sô qua maáy ñoaïn bò kieåm duyeät. Cuï traû lôøi: - Bieát laøm gì ? Haønh ñoäng laø ñuû, theo göông Cuï. " Sau ñoù Cuï Huyønh maát vaøo naêm 1947, nghóa laø baåy naêm sau Cuï Phan. Chaéc ôû döôùi suoái vaøng, Cuï ñaõ keå cho Cuï Phan taát caû nhöõng söï gì xaåy ra treân ñaát nöôùc Vieät-Nam, töø ngaøy keû maát ngöôøi coøn...töø naêm 1940 ñeán naêm 1947. Moä Cuï Huyønh-thuùc-Khaùng ñaët treân nuùi Thieân-AÁn (Quaûng-Ngaõi). * * * Tang thöông bieán caûi, con ngöôøi troâi noåi nhö caùi beøo, caùi boït treân doøng nöôùc luõ, laém khi nghó tôùi ngöôøi xöa, toâi nghe vaêng vaúng beân tai caâu cuûa Cuï Phan : " Ngöôøi ta quaù khoân, daân ta quaù daïi " vaø caâu cuûa Cuï Huyønh : " Haønh ñoäng laø ñuû, theo göông cuûa Cuï "./ Nguyeãn-Thieäu-Laâu 1964- Saøigoøn. |