Ba möôi
thaùng Tö, ñoïc laïi Mieâng
Linh Hoàn
cuûa Bieån
"Roài boãng baïo daïn
hôn, chò choaøng qua, sieát voøng tay
laïi."
"Anh cuõng ñöøng
nghó quaån quanh nöõa. Em khoâng giaäïn
anh ñaâu. Em cuõng... thöông anh laém!"
"... Xong roài anh aï... Vaâng,
luùc naêm giôø saùng, trong tay em..."
(Bieån, truyeän ngaén cuûa
Mieâng).
Moät taùc giaû ngöôøi
Myõ, treân tôø The New Yorker cho raèng,
trong thò tröôøng saùch, cuõng nhö
trong thò tröôøng phim, coù hai loaïi
aên khaùch (hits): saùch nguû (sleepers) vaø
saùch bom (blockbusters). Nhöõng taùc giaû
nhö John Grisham, Tom Clancy hay Danielle Steel vieát loaïi
blockbusters. Saùch cuûa hoï ñöôïc
quaûng caùo raàm roä, ngay töø khi
chöa in; vaø khi in ra, chæ trong vaøi ngaøy
laø ñöùng ñaàu baûng. Nhöng
chæ trong vaøi tuaàn leã laø töø
töø nguoäi daàn. Ñoäc giaû bieát
raát roõ veà moùn haøng hoï mua:
tieåu thuyeát Danielle Steel luoân luoân laø
tieåu thuyeát Danielle Steel. Sleepers, nhöõng
cuoán saùch nguû, soá löôïng
baùn ra khoâng laøm sao bieát ñöôïc,
bôûi vì noù cöù töø töø
ñeán vôùi baïn ñoïc, thöôøng
laø qua moät ngöôøi baïn giôùi
thieäu (Baïn ñaõ ñoïc Bieån cuûa
Mieâng chöa?, ñaïi khaùi vaäy). ÔÛ
Myõ, sleepers ñöôïc baùn ôû
nhöõng tieäm saùch ñoäc laäp,
nhöõng nôi maø khaùch haøng thöôøng
hoûi nhö vaày: (Môùi ñaây,
daïo naøy), coù cuoán naøo ñoïc
ñöôïc khoâng?
Caù nhaân ngöôøi
vieát laàn ñaàu laøm quen vôùi
Mieâng, qua truyeän Bieån, ñaêng treân
Theá Kyû 21. Ñoïc, chuù yù, nhöng
laïi ñeå ñoù, cho ñeán khi
moät baïn vaên hoûi: ñaõ ñoïc
truyeän ñoù chöa. Sau naøy anh baïn
nghó, chính anh môùi laø ngöôøi
laøm toâi chuù yù ñeán moät
taùc giaû coøn ñang nguû nhö Mieâng.
Ñaây laø moät kinh
nghieäm heát söùc caù nhaân, vaø
noù coøn lieân can tôùi moät caùi
toâi ñaùng gheùt, nhöng cuõng xin
ñöôïc vieát ra.
Thôøi gian ôû Traïi
Caám Thaùi Lan, ngöôøi vieát coù
töï dòch moät truyeän ngaén, Buïi,
vaø ñöa cho moät baø Myõ laøm
thieän nguyeän trong traïi. Sau khi ñoïc, söûa
cho ñuùng vaên phaïm, cuù phaùp,
baø göûi cho moät ngöôøi quen,
laøm coá vaán vaên chöông cho moät
taïp chí ôû Myõ. OÂng naøy
traû lôøi: truyeän ngaén khoâng haún
truyeän ngaén, maø laø moät thöù
"drama" (kòch). OÂng phaân tích giöõa
hai theå loaïi, roài yeâu caàu: toâi
caàn ít nhaát laø 20 truyeän ngaén
nhö theá naøy, neáu muoán laêng
xeâ taùc giaû. Moät truyeän ngaén maø
ñaït tôùi "drama" nhö treân, coù
khi chæ nhôø aên may, nhôø soáng
ôû Traïi Caám. Noù do Traïi Caám
vieát, chöa chaéc cuûa taùc giaû!
Khi ñoïc Bieån, coù
leõ toâi ñaõ coù cuøng moät
hoaøi nghi: mình caàn phaûi ñoïc
chöøng 20 truyeän ngaén nhö vaày.
(Theo toâi, coøn raát nhieàu
ngöôøi ñaõ boû qua Bieån: laïi
chuyeän vöôït bieån! Chæ noäi caùi
teân truyeän, ñaõ cho thaáy, ñaây
laø moät giaác nguû daøi, sau khi ñaõ
quaù meät moûi.)
Vaøo naêm 1992, moät ngöôøi
ñaøn baø coù thôøi ñaõ
töøng laø moät nöõ ngheä só
trình dieãn teân laø Rebecca Wells xuaát
baûn moät cuoán tieåu thuyeát, Little Altars
Everywhere, taïi moät nhaø saùch nhoû, nay
ñaõ deïp tieäm, taïi Seattle. Wells thì
voâ danh, nhaø saùch thì khoâng coù
tieàn ñeå quaûng caùo. Tuy nhieân,
baø coù moät ngöôøi baïn, traûi
qua leã Taï Ôn vôùi moät ngöôøi
baïn, laø ngöôøi saûn xuaát
(producer), cuûa chöông trình "All Things Considered"
thuoäc ñaøi phaùt thanh "National Public Radio".
OÂng naøy ñoïc cuoán saùch, vaø
chuyeån qua cho Linda Wertheimer, chuû nhaân moät
chöông trình TV. Linda khoaùi cuoán saùch
quaù, theá laø baø ñöa Wells leân
ñaøi. Moät thính giaû ôû Blytheville,
Arkansas nghe cuoäc phoûng vaán keå treân.
OÂng naøy laïi coù baø vôï teân
laø Mary Gay Shipley, chuû moät tieäm saùch
trong thaønh phoá. OÂng choàng mua saùch
taëng vôï. Mary Gay quaù meâ noù. Theá
laø Wells tænh nguû, cöù leân daàn,
vaø trôû thaønh moät taùc giaû
coù saùch baùn chaïy nhaát.
Nhaø vaên ngöôøi
Nhaät Kawabata, Nobel vaên chöông 1968, trong baøi
môû ñaàu taäp truyeän "Nhöõng
truyeän ngaén ôû trong loøng baøn
tay", vieát: Nhöõng ngöôøi vieát,
khi treû thöôøng laøm thô. Toâi,
thay vì laøm thô, vieát nhöõng truyeän
trong loøng baøn tay.... Tinh thaàn thi ca nhöõng
ngaøy treû thô cuûa toâi soáng maõi
ôû trong chuùng".
Bieån, cuûa Mieâng cuõng
thuoäc loaïi truyeän loøng tay. Ñoïc,
toâi nghó, ngoaøi tinh thaàn thi ca ra, coøn
coù nhöõng gioït nöôùc cam loà
nhoû xuoáng cho caû moät theá heä:
moät ngöôøi ñaøn baø khoùc
thöông moät ngöôøi ñaøn
oâng maát trí naèm trong beänh vieän
vaø trong nhöõng giôø phuùt cuoái
cuøng, ngöôøi ñaøn oâng laàm
vò nöõ boà taùt vôùi ngöôøi
vôï ñaõ cheát, cuøng vôùi
con caùi, trong laàn vöôït bieån.
Laàm laãn, coù leõ
khoâng phaûi nhö vaäy. Hoaëc ñaây
laø giaù trò bieåu kieán cuûa truyeän.
Trong cuoán Chöõ vaø Vaät, Michel Foucault
cho raèng ngöôøi ñieân, hay Keû
Khaùc (l'Autre), laø moät ngöôøi nhìn
taát caû söï vaät ñeàu gioáng
nhau, khaùc vôùi ngöôøi bình
thöôøng, hay Keû Vaãn Theá (le Meâme).
Cuõng trong cuoán saùch, oâng cho raèng
töï töû laø phaùn ñoaùn
saùng suoát cuoái cuøng cuûa moät
con ngöôøi bình thöôøng.
Neáu chuùng ta chaáp nhaän
haønh ñoäng vöôït bieån nhö
laø phaùn ñoaùn saùng suoát sau
cuøng, nhö vaäy ngöôøi ñaøn
oâng soáng soùt trong khi vôï con cheát
heát, ñaõ thöïc söï tin raèng
ngöôøi ñaøn baø ñang nhoû
leä laø vôï cuûa oâng. Cuõng
töông töï nhö vaäy - vaø ñaây
laø yù nghóa ñích thöïc cuûa
truyeän ngaén theo toâi - "söï thöïc"
xuaát hieän, khi ngöôøi ñaøn
baø goïi ñieän thoaïi cho choàng: "...
Xong roài anh aï... trong tay em".
Camus coù truyeän ngaén "Ngöôøi
ñaøn baø ngoaïi tình", caâu chuyeän
veà moät ngöôøi ñaøn baø,
ñeâm ñeâm, sau khi laøm xong heát
boån phaän cuûa ngöôøi vôï,
trong cuoäc löõ cuûa caû hai vôï
choàng, ñaõ len leùn thoaùt ra ngoaøi,
ñeå ngaém trôøi ngaém sao... Ñaây
laø moät ñeà taøi lôùn cuûa
doøng vaên chöông hieän sinh, theo toâi,
thoaùt thai töø truyeän ngaén "Before the
Law", cuûa Kafka.
Ñaây laø caâu chuyeän
moät ngöôøi nhaø queâ ra tænh,
tôùi tröôùc "Phaùp Luaät", tính
voâ coi cho bieát, nhöng bò ngöôøi
lính gaùc caûn laïi. "Anh voâ ñöôïc
maø, nhöng ñôïi chuùt xíu nöõa
ñi". Chôø hoaøi chôû huûy,
chuùt xíu nöõa ñi hoaù ra laø
caû moät cuoäc ñôøi. Tröôùc
khi cheát, anh nhaø queâ pheàu phaøo
hoûi, taïi sao chæ coù moät mình anh
tính voâ chôi, coi cho bieát; ngöôøi
lính gaùc noùi: cöûa naøy chæ
môû ra cho anh, toâi ñöùng ñaây,
cuõng chæ vì anh; nhöng baây giôø
anh ñaâu caàn tôùi nöõa, vaø
toâi cuõng xong boån phaän ôû ñaây.
Noùi xong anh boû ñi.
Trong truyeän ngaén Evelyne cuûa
James Joyce, trong taäp "Nhöõng ngöôøi
daân thaønh phoá Dublin", ngöôøi
lính cuûa Kafka xuaát hieän qua anh chaøng
thuyû thuû taàu vieãn döông. Moät
ngöôøi yeâu thöông, vaø coù
ñuû ñieàu kieän ñeå ñöa
coâ gaùi Evelyne tôùi moät cuoäc soáng
khaùc toát ñeïp hôn; nhöng tôùi
giôø phuùt choùt, coâ gaùi quyeát
ñònh "ôû laïi".
Truyeän ngaén Bieån, cuûa
Mieâng, baèng nhöõng tình caûm ñoä
löôïng thoaùt thai töø tinh thaàn
Phaät giaùo, theo toâi, ñaõ ñöa
ra moät ñeà nghò choùt cho vaán
naïn ngöôøi ñaøn baø ngoaïi
tình. Baèng haønh ñoäng "trong tay em",
ngöôøi ñaøn baø ñaõ
vöôït quaù "Luaät Phaùp", oâm
caû hai cuoäc ñôøi, beân trong vaø
beân ngoaøi caùnh cöûa (löu ñaày
vaø queâ nhaø?), nhaäp laøm moät.
Trong baøi Töïa cho taäp
truyeän ñaàu tay, môùi xuaát baûn
cuûa Mieâng, Nguyeãn Nam Traân vieát: "Toâi
coù caûm töôûng nhaân vaät cuûa
Mieâng phaàn lôùn mang moät veát
thöông chöa laønh, hay chöa bieát bao
giôø leân seïo"... " (Taùc phaåm)
ghi laïi bao noãi thaêng traàm cuûa nhöõng
ñôøi ngöôøi trong ñoù
coù baïn, coù toâi. Chuùng mình
vaãn laø nhöõng keû soáng soùt
cuûa moät thôøi maùu löûa, vaø
vaãn coøn laø nhaân chöùng cuûa
moät thôøi hoãn mang, ñeán nay moãi
ngaøy vaãn coøn nhö ñi treân daây
xieác ñeå giöõ moät theá quaân
bình cho taàm hoàn".
Theo toâi, kinh nghieäm cuûa
Mieâng - nhö trong Bieån, hoaëc Nhaân Chöùng
- khoâng coù baïn coù toâi ôû
trong ñoù. Toâi muoán noùi nam giôùi.
Nhaân vaät cuûa Mieâng laïi caøng khoâng
phaûi nhöõng keû soáng soùt sau moät
cuoäc chieán. Kinh nghieäm cuûa baø laø
veà ngöôøi ñaøn baø ngoaïi
tình, veà chuyeän Vöôït Caïn, veà
chuyeän oâm laáy ngöôøi ñaøn
oâng maát trí, thay vì ngöôøi
tình (ngöôøi ñaøn oâng Vieät
Nam löu vong, moät vò baùc só thaønh
ñaït nôi xöù ngöôøi), nhö
trong Nhaân Chöùng:
"Meï tính ñeán ñeå
noùi laø muoán giöõ laïi vôùi
tonton tình baïn eâm ñeïp. Vaø cuõng
ñeå baùo cho tonton bieát laø meï
coù baàu vôùi tonton."
Nhaân vaät chính trong
truyeän sau ñoù ñaõ töï töû,
khi khaùm phaù ra nhaân caùch cuûa ngöôøi
tình. Nhaân Chöùng cuõng laøm chuùng
ta lieân töôûng tôùi ngöôøi
ñaøn baø ñoäc nhaát toû maét,
khoâng teân, trong theá giôùi "Muø
Loøa" cuûa Jose Saramago, nhaø vaên Boà
Ñaøo Nha, Nobel vaên chöông 1998. Raèng
muø loøa ôû ñaây laø moät
beänh lyù hoïc veà löông taâm,
hôn laø moät khuyeát taät cuûa maét,
hoaëc cuûa kính ñeo maét. Khoâng
phaûi chuùng ta trôû neân muø, maø
laø chuùng ta muø, nhöõng ngöôøi
muø coù theå nhìn nhöng khoâng nhìn
(I don't think we did go blind, I think we are blind, I think we are blind,
blind but seeing, blind people who can see but do not see). Töông
töï, "gì gì coù vaàn "öông"
theo sau maø chaû laø em" (Bieån) gôïi
nhôù nhöõng nhaân vaät khoâng
teân cuûa Jose Saramago. Ñaây laø vieãn
aûnh u toái cuûa taùc giaû veà noãi
coâ ñôn cuûa con ngöôøi hieän
ñaïi.
ÔÛ cuoái Muø Loøa,
moät vaøi ngöôøi laïi nhìn ñöôïc,
vaø moät ngöôøi trong soá hoï
ñöa ra nhaän xeùt: kinh nghieäm daäy
chuùng ta moät ñieàu raèng, chaúng
heà coù ngöôøi muø, chæ coù
söï muø loøa.
Söï thöïc, noùi Mieâng
khoâng phaûi laø moät keû soáng soùt
sau cuoäc chieán, laø chæ muoán taùch
bieät haún baø ra khoûi caùi doøng
vaên chöông haûi ngoaïi voán vaãn
cay ñaéng vì moät Mieàn Nam thaát
traän, (coù caû ngöôøi vieát,
leõ dó nhieân!). Trong moät baøi phoûng
vaán ñaêng treân taïp chí The Paris
Review, khi ñöôïc hoûi nhöõng
aûnh höôûng maïnh meõ nhaát vaøo
coâng vieäc, taàm nhìn (vision), chuyeän
vieát laùch cuûa oâng, G. Steiner ñaõ
traû lôøi: "Ñoù laø caùi
loø Frankfurt (school). Walter Benjamin, neáu coøn
soáng, chaéc chaén laø ngöôøi
vieát cuoán "Sau Hoãn Mang" (After Babel, taùc
phaåm cuûa G. Steiner) thöïc söï vó
ñaïi. Toâi luoân luoân bò aùm
aûnh raèng cuoán saùch ñuùng ra
phaûi laø cuûa oâng, vaø noù seõ
tuyeät vôøi bieát bao."
Ñoïc Bieån, toâi cuõng
bò aùm aûnh bôûi moät cuoán
Sau Hoãn Mang nhö theá. Nhö theå bao nhieâu
gioït nöôùc maét cuûa ngöôøi
ñaøn baø ngoaïi tình nhoû xuoáng,
laø ñeå khoùc than cho moät taùc
phaåm vó ñaïi:
Giaû söû, nhöõng
ngöôøi ñaõ cheát vaãn coøn
soáng, cuoäc phieâu löu treân bieån
caû chæ laø nhöõng chuyeán ngao du,
chaúng heà coù haûi taëc, haõm hieáp,
nhuïc nhaõ, cay ñaéng...
Raèng sau ñoù, taát
caû moïi ngöôøi Vieät Nam löu vong
laïi ñöôïc trôû veà nhaø,
trong vinh quang, trong haïnh phuùc...
Nguyeãn Quoác Truï |