Nhöõng ngaøy ôû Saøi Goøn (1965)

---

 Taëng Phaïm Naêng Caån

Nôi toâi laøm vieäc laø taàng laàu treân cuøng moät building, baát ñoäng saûn cuûa ngöôøi Phaùp; toâi laø chuyeân vieân kyõ thuaät lo söûa chöõa maùy moùc, troâng coi ñöôøng daây lieân laïc voâ tuyeán ñieän thoaïi, vieãn kyù, vieãn aûnh töø Saøi Goøn tôùi nhöõng thaønh phoá lôùn, thuû ñoâ caùc quoác gia treân theá giôùi. Do hoaøn caûnh ñòa dö, buoåi saùng toâi coù theå chaøo buoåi chieàu, “Good Evening”, vôùi moät ñoàng nghieäp ôû California; neáu raûnh rang, toâi coù theå hoûi thaêm hoaëc boâng ñuøa ñoâi caâu vôùi moät nöõ ñieän thoaïi vieân ôû Hongkong, hoaëc Tokyo… Buoåi chieàu, toâi coù theå bieát thôøi tieát moät Paris buoåi saùng; toâi hoûi thaêm nhöõng ñoàng nghieäp khoâng bao giôø gaëp maët, coù phaûi tuyeát baét ñaàu rôi, muøa ñoâng ôû nôi xa xoâi ñoù coù gì töông töï vôùi nhöõng ngaøy giaù laïnh cuûa mieàn queâ höông cuõ… Chieán tranh ngaên chaën quaù khöù moät queâ höông phaûi rôøi boû, ngaên chaën töông lai, vaø cuøng vôùi noù, taát caû nhöõng öôùc mô khieán chuùng toâi nhìn roõ noãi thaát voïng cuûa nhau, cuøng caùch thöùc maø töøng ñöùa löïa choïn ñeå bieåu loä noãi phieàn muoän cuûa mình… Laõng tìm caùch töï cöùu, taäp Yoga, aên côm gaïo löùc muoái meø, xa laùnh baïn beø, nhöõng böùc thö cuûa anh thöôøng taän cuøng baèng caâu, “Bao giôø thì hoaø böôøng?” Khoâng bao giôø anh duøng töø “hoaø bình”, nhö sôï haõi, gheâ tôûm… hoaø böôøng, hoaø böôøng, trong trí töôûng töôïng cuûa toâi, ngöôøi baïn nhöõng naêm trung hoïc trôû thaønh Rip Van Winkle, nhaân vaät cuûa Koestler, gaõ tuø nhaân khoán khoå suoát ngaøy laûm nhaûm khaåu hieäu gheâ gôùm nhaát thôøi ñaïi, “Bebout les Damneùs de la terre!”; “bebout” thay vì “debout”, “Vuøng leân hôõi nhöõng keû traàm luaân…” bieán thaønh “Tuøng leân, tuøng leân…”. Coøn Vöu ñoïc ñi ñoïc laïi moät cuoán saùch cuõ naùt baáy, khi toâi hoûi tìm gì, anh traû lôøi, “Les pages eùrotiques” (Nhöõng trang khieâu daâm). Töôøng töï taïo cho mình nhöõng côn khoaùi laïc, töôûng töôïng treân theá gian khoâng coøn ñaøn baø… Chuùng toâi khoâng cheát vì ñaõ choùt sinh ra, ñaõ choùt giaø, nhöng cheát vì cuoäc chieán khoâng phaûi do chuùng toâi gaây neân, vaø khoâng phaûi chuùng toâi muoán tieáp tuïc, “Toâi naêm nay hai möôi tuoåi vaø khoâng cho pheùp baát cöù moät ai ñöôïc noùi, ñoù laø tuoåi ñeïp nhaát trong ñôøi moät ngöôøi” (1).
Chieán tranh, ñoù khoâng phaûi thöù khoå ñau maø coù khi con ngöôøi phaûi taïo ra nhö moät caùi côù ñeå ñöông ñaàu, ñeå tìm kieám moät thöù haïnh phuùc bieát ñaâu ôû phía sau, ôû phía beân kia nieàm khoå ñau. Chieán tranh ñoù laø moät thöù khoå ñau ñöôïc nhaân leân khoâng bieát bao nhieâu laàn, khoâng xaây döïng maø laø huûy dieät, ngaên coû moïc, huyû nhöõng lôøi noùi yeâu thöông, haïnh phuùc, nhöõng tình töï… Mai noùi baèng moät gioïng ñeàu ñeàu, “Anh Tam vaãn toû veû gheùt chieác muõ saét naëng neà. Ngöôøi oám nhom, maét caän thò, anh maëc aùo thung, ñoäi chieác muõ saét ñöùng tröôùc göông ngaém nghía, moät laùt sau anh quay nhìn Mai, noùi ñuøa, “Cheát nhö theá naøy khoâng oån, naëng quaù… khoâng phaûi yù nghóa cuûa caùi cheát, maø laø caùi cheát trôû thaønh moät ñoà vaät naëng neà…”, hoâm ñoù anh daãn maáy ngöôøi lính ñi tuaàn tra quanh vuøng ñoùng quaân, moät ngöôøi lính giaãm phaûi mìn… Mai laät töøng taám vaûi traéng phuû maët nhöõng xaùc cheát nhöng khoâng theå nhaän ra moät trong nhöõng töû thi ñoù, laø anh Tam cuûa Mai ngaøy xöa. Thaàn Cheát nhö chôi troø ñoá tìm vôùi Mai, vaø ñaõ xoùa heát nhöõng daáu veát quen thuoäc, nhö muoán ñaùnh löøa, hoaëc muoán che giaáu Mai moät yù nghóa naøo ñoù, hoaëc moät lôøi daën doø cuûa ngöôøi ñaõ cheát… Phaûi töôûng töôïng xaùc cheát giaù laïnh kia, laø ngöôøi thaân thöông ngaøy xöa, phaûi töôûng töôïng khoaûng troáng kia laø caùi mieäng vaãn töôi cöôøi, khoaûng saâu hoaém cao hôn chuùt nöõa laø ñoâi maét long lanh nhìn Mai tuaàn tröôùc… Phaûi hieåu raèng cheát laø nhö theá ñoù, vaø ñôøi soáng luùc naøy phaûi keát thuùc nhö vaäy, khoâng coù caùch naøo khaùc. Anh Thuï, ngöôøi con trai ñoäc nhaát cuûa baùc Mai, anh Tam vaø Mai laø baïn töø hoài nhoû, caû hai ngöôøi con trai ñeàu luoân luoân chieàu chuoäng saên soùc Mai, ñöùa con gaùi oám yeáu, gaày coøm, vöøa caát tieáng khoùc chaøo ñôøi, meï ñau naëng, phaûi taäp soáng baèng nöôùc côm, suoát ñôøi khoâng bieát muøi söõa meï, thay vaøo ñoù laø muøi vò caên beänh phong thaáp quaùi aùc, moãi laàn thôøi tieát thay ñoåi, hai chaân teâ cöùng khoâng laøm sao caát böôùc… Anh Thuï ñi lính, anh Tam baét chöôùc, anh Thuï cheát tröôùc ñoä moät naêm, anh Taâm theo luoân, hai naám moà, caùi haøng tröôùc, caùi haøng sau, cuøng moät haøng doïc… Ngaøy Mai ñaäu Tuù Taøi, anh Tam ñöôïc tin lieàn baûo Mai, “Anh seõ taëng Mai moät moùn quaø thaät ñaëc bieät”, moùn quaø ñaëc bieät cuûa anh Tam laø chieác nhaãn… Laàn ñaàu tieân anh laøm Mai sôï. Mai yeâu anh Tam nhöng khoâng hieåu tình yeâu laø gì. Mai, ñöùa con gaùi bieát yù nghóa cuûa caùi cheát tröôùc khi bieát yù nghóa cuûa söï soáng, bieát moïi ngöôøi ñeàu phaûi cheát tröôùc khi bieát moïi ngöôøi coù theå soáng, coù theå yeâu thöông nhau. Mai coù ngöôøi yeâu tröôùc khi coù tình yeâu. Baây giôø, nhöõng laàn ñoïc tieåu thuyeát, ñi coi chieáu boùng, thaáy ngöôøi ta yeâu nhau, ngöôøi ta tình töï, vuoát ve, hoân nhau… Mai chöa heà coù dieãm phuùc höôûng chuùng, chöa heà coù tình yeâu ñoù. Mai coù moät tình yeâu khaùc, moät ngöôøi yeâu khaùc.
Mai thoâi laøm vieäc. Nhöõng doøng chöõ cuoái cuøng naøng vieát cho toâi tröôùc khi töø bieät, laø treân maåu giaáy ghi ñieän ñaøm maïch Saøi Goøn – Hoa Kyø: moät ngöôøi lính Myõ ñang noùi chuyeän vôùi ngöôøi yeâu: “I love you” – “Don’t say anything. Let’s me think good about you before leaving” (Ñöøng noùi gì heát. Ñeå Mai nghó toát veà anh tröôùc khi töø bieät). Tieáng noùi ngöôøi lính ñaày nhöõng leä, ngöôøi yeâu cuûa anh ñang noùi nhöõng lôøi vónh bieät…
*** 
Nieân hoïc cuoái cuûa Lan Höông ôû baäc trung hoïc baét ñaàu baèng nhöõng buoåi saùng sôùm giaù laïnh xoâ ñaåy trí nhôù toâi tìm laïi Haø Noäi, toâi thöùc giaác sôùm, thaân theå reùt run, baøng hoaøng töôûng nhö ñang run raåy trong moät buoåi saùng naøo ñoù trong Haø Noäi, töôûng nhö chieán tranh ñaõ heát. Nhöõng ñòa danh nhö Haø Noäi, Vieät Trì, Sôn Taây, Ba Vì, Yeân Baùi, Ñoàn Vaøng… chaúng gaây ôû nôi Mai moät xuùc ñoäng nhoû nhaët, nhöng ñaõ trôû thaønh moät phaàn cuûa thaân theå toâi, vaø tieát trôøi giaù laïnh ñaõ ñoát chaùy neùn höông laøm taát caû soáng daäy. Nhöõng buoåi hoïc trong röøng, treân nhöõng caên nhaø saøn mieàn thöôïng du Baéc Vieät, xen laãn tieáng thaày giaùo giaûng baøi coù tieáng chim keâu kyø laï, tieáng ngöôøi huù goïi nhau vang aâm khaép thung luõng, ngaøy naøo taûn cö rôøi xoùm laøng mieàn queâ noäi ngoaïi ven soâng Hoàng, ñi saâu maõi vaøo vuøng nuùi Taûn Vieân Ba Vì, ñi boä suoát ñeâm, moät chieác chieáu gaáp ñoâi choaøng qua vai laøm aám ngöïc, ñöùa treû vöøa ñi vöøa nguû gaät, moät laàn ñi qua moät khu röøng thoâng, tieáng thoâng reo, vaø coøn reo maõi cho tôùi baây giôø. Nhöõng buoåi chieàu moät mình lang thang treân nhöõng ngoïn ñoài vuøng Phuù Thoï, nhöõng khoùm sim moïc hoãn ñoän treân nhöõng ngoïn ñoài chaäp chuøng chaïy daøi maõi phía xa, laãn daàn vaøo boùng chieàu ñaõ xaãm, (baây giôø, ñoâi laàn tình côø ñoïc caâu, “qua nhöõng ñoài hoa sim, maàu tím hoa sim tím caû nhöõng chieàu hoang bieàn bieät”, toaøn thaân bò dó vaõng aáu thôøi chieám ñoaït, run ñeán noåi gai oác…). Nhöõng buoåi saùng thô thaån trong röøng laàn theo moät tieáng chim laï, hoaëc loay hoay doø theo moät veát nöùt tìm gioø maêng döôùi maët ñaát… nhöõng naêm taûn cö trôû thaønh nhöõng naêm du lòch mieàn nuùi ñoài thöôïng du Baéc Vieät. Nhöõng gieáng nöôùc do nhöõng vieân ñaù saép xeáp, buoåi saùng hôi nöôùc boác leân nghi nguùt, nhuùng tay saâu, hôi aám theo baøn tay thaám vaøo heát ngöôøi. Muøa heø chôït tôùi, nhöõng doøng suoái trong vaét, nöôùc laïnh buoát, nhöõng vieân soûi döôùi doøng suoái long lanh nhö nhöõng vieân ngoïc, ñaøn gaø röøng maàu saéc röïc rôõ bay taùn loaïn khi thaáy boùng ngöôøi, söôøn nuùi phía tröôùc söông muø che phuû traéng xoaù, laáy hai tay ñeå leân mieäng laøm loa, caát tieáng huù, aâm thanh vang reàn, ñaäp ñi ñaäp laïi, moät hoài laâu söï yeân tónh môùi trôû laïi, tuoåi thô cuûa toâi khoâng coù gì ñaùng phaøn naøn…
***
Haø Noäi nhöõng naêm ñaàu baäc trung hoïc. Hình boùng moät ñöùa beù vöøa ñi vöøa cuùi nhaët nhöõng traùi saáu vaøng ruïng raûi raùc treân ñöôøng töø nhaø ñeán tröôøng. Moät baø coâ laáy choàng ngoaïi quoác. Ñöùa chaùu buoåi saùng ñi hoïc sôùm, baø coâ loù ñaàu ra ngoaøi khung cöûa soå treân taàng laàu, vo troøn tôø giaáy baïc neùm xuoáng cuøng caâu daën doø thöôøng leä, “Tan hoïc veà ñuùng giôø, khoâng ñöôïc la caø doïc ñöôøng, nhôù coi chöøng xe coä, khoâng ñöôïc ra bôø soâng taém…”. Caøng veà giaø nuï cöôøi cuûa baø coâ caøng theâm ñaèm thaém. Ñaát nöôùc chia ñoâi, baø theo choàng veà Phaùp, vaø oâm chaët ñöùa chaùu vaøo loøng, maét ñaãm leä, “Baây giôø chaùu phaûi veà queâ vôùi hoï haøng nhaø mình, caùc chuù caùc baùc ñeàu theo khaùng chieán, chaùu seõ khoâng phaûi khoå…”. Ñöùa nhoû rôøi Haø Noäi, xaùch chieác va li nhoû veà tôùi gaàn laøng, ñöùng cuoái bôø ñeâ, nhìn veà phía coù hai caây cau cao vuùt, nhìn thaät laâu, khi ñeâm xuoáng xoùa nhoøa caûnh vaät, baát giaùc caát tieáng huù, aâm thanh ñaäp xuoáng maët soâng, phuï theâm tieáng soùng voã vaøo bôø ñeâ laøm uø tai, roài doäi ñi thaät xa, ñoù laø nhöõng lôøi töø bieät cuoái cuøng.
Haø Noäi. Nhöõng buoåi saùng muøa ñoâng ñöùng co ro ôû moät goùc ñöôøng, mieäng môû troøn, nhìn moät caùch thích thuù laøn hôi noùng töø trong ngöôøi toûa ra nhö nhöõng ñôït khoùi troøn, roài trôû thaønh traéng xoùa. Nhöõng buoåi toái leùn baø coâ ñi xem phim, moät laàn trôû veà muoän, bò maáy ñöùa treû ñaùnh giaày loät heát tieàn baïc. Moät laàn bò Taây say röôïu röôït ñuoåi, tieáng la heùt cuûa gaõ ngoaïi nhaân phaûng phaát ñieàu chi thaät theâ löông, ngaäm nguøi. Tieáng khoùc nöùc nôû cuûa moät coâ gaùi ñi chôï baùn rau muoáng sôùm, bò Taây hieáp ôû moät ngoõ heûm, buoåi saùng ñi hoïc nhìn thaáy moät thaân hình ruõ röôïi, moät doøng nöôùc nhôøn laãn maùu chaûy doïc theo oáng quaàn, hai tay quôø quaïng tìm caùch che boä ngöïc, chieác aùo naâu bò xeù toaïc. Tieáng reân ræ cuûa moät ngöôøi ñaøn oâng aên maëc khaùc thöôøng bò truùng ñaïn ôû buïng, naèm quaèn quaïi giöõa ñöôøng phoá, ñöùa beù baät khoùc nöùc nôû, khoâng phaûi sôï haõi, khoâng phaûi… thænh thoaûng trong giaác mô, noù gaëp laïi ngöôøi ñaøn oâng ñaõ cheát, caû hai ñeàu khoâng theå queân con phoá cuõ… 
Mai, Mai, ñeå anh keå cho em nghe veà moät thaønh phoá maø anh vöøa bieát yeâu noù thì phaûi rôøi boû, moät quaõng ñôøi cuûa anh, baây giôø nhôù laïi thaáy ñaâu ñoù trong quaù khöù nhöõng traùi saáu vaøng vöông vaõi, tieáng laù vaøng xaøo xaïc, tieáng coøi möôøi giôø chaïy doïc theo con phoá Traøng Tieàn. Muøa Thu, maøu thu Haø Noäi, nhöõng laù caây vaøng uùa, haøng caây hai beân ñöôøng hình nhö cao theâm, thaønh phoá trang nghieâm vaø buoàn raàu nhö ñang traàm ngaâm suy nghó, buoåi saùng trong suoát khoâng vaån moät haït buïi, tieát trôøi laønh laïnh ngöôøi ta queân ñi, roài ñoät nhieân nhôù laïi, vaø chuùt giaù laïnh ñaõ len vaøo taâm hoàn; buoåi chieàu seõ baát chôït trôû veà, nhöõng con ñöôøng seõ im lìm vaø traàm laëng hôn nhö giaáu gieám moät tieáng thôû daøi; chuùng nhö bò boû queân, tröø moät hai caëp tình nhaân ñi laïi, hoaëc moät hai ñöùa nhoû tha thaån… Ñeå anh keå cho em nghe veà moät thaønh phoá muøa thu coù nhöõng haït möa nhoû nhö nhöõng haït buïi bay trong gioù, muøa heø vaøng naéng ñaõ qua ñi töø laâu cuøng nhöõng buoåi taém soâng, naèm treân caùt noùng boûng, nhìn thaúng vaøo maët trôøi.
Haø Noäi, thaønh phoá coù höông thôm vaø maët trôøi ve vuoát, thaønh phoá maø Caån noùi, ñöôïc döïng leân cho nhöõng nhôù nhung vaø mô töôûng cuûa moät thôøi treû daïi, “con ñöôøng Tröôøng Thi, hai haøng me beân ñöôøng vaøo khoaûng thaùng saùu, thaùng baåy nhö theá naøy, laù me baét ñaàu ruïng ñeå loä nhöõng nhaùnh caây nhoû, nhöõng ñöùa treû haùu aên ñaõ voâ yù töôûng laø nhöõng quaû me, vaø ngoù leân baèng caëp maét theøm thuoàng. Muøa heø vaøng naéng khoâng coøn, nhöng nhöõng ngaøy cuoái muøa noùng, ngöôøi daân Haø Noäi coù thoùi quen tröôùc khi nguû môû taát caû nhöõng caùnh cöûa soå ñeå ñoùn gioù maùt, ñoät nhieân trong ñeâm khuya, coù nhöõng côn gioù laï töø ñaâu chôït tôùi, thoåi thoác nhöõng chieác laù khoâ bay phaáp phôùi, vaø ngöôøi lôùn voäi vaøng trôû daäy ñoùng bôùt cöûa soå, “ñoù laø nhöõng daáu hieäu ñaàu tieân baùo hieäu muøa thu trôû veà.”
Muøa Thu, nhöõng ñöùa treû xaâu nhöõng ñoâi guoác, deùp vaøo moät maåu daây, roài moät tay caàm caëp, moät tay xaùch xaâu guoác deùp, chuùng ñi thaønh töøng ñaøn, tranh nhau cöôøi noùi, vung tay muùa chaân, khi ñi qua nhaø moät ñöùa trong boïn, boïn treû ñöùng töø phía ngoaøi, laêng xaâu guoác deùp, neùm chieác caëp thaät maïnh vaøo taän trong nhaø, roài sau ñoù thaûnh thôi, hôùn hôû chaïy theo beø baïn, muøa heø: nhöõng xe phun nöôùc chaïy chaàm chaäm, nhöõng tia nöôùc baén tung toeù leân maët ñöôøng noùng boûng, luõ treû chaïy theo sau ngöûa maët höùng; muøa laïnh: nhöõng ngöôøi caûnh binh maëc aùo daï tím, nhöõng ñöùa treû khoâng coøn daùm thaùo boû giaày deùp ra khoûi chaân, sôï nhöõng laàn voâ yù vaáp ngaõ, nhöõng ngoùn chaân seõ teâ ñieáng coù khi caû giôø ñoàng hoà. Hoaëc laø toâi phaûi queân, hoaëc baét buoäc phaûi nhôù: soáng töùc laø soáng trong noãi nhôù Haø Noäi. Chuùng toâi: nhöõng ñöùa treû rôøi boû Haø Noäi vaø trôû thaønh nhöõng con beänh, moãi laàn thôøi tieát thay ñoåi, trôû neân laïnh, hoaëc nhöõng ñeâm ñi chôi veà muoän trong moät Saøi Goøn ñaõ thuoäc veà chuùng toâi, luùc baáy giôø gioù nhieàu, nhöõng hôi thuoác nhoû nhoi chaúng ñuû aám, theá laø tieáng laù caây xoân xao, khoâng gian, thôøi gian, caûnh vaät… taát caû bieán thaønh nhöõng sôïi daây troùi, keùo luõ chuùng toâi trôû laïi Haø Noäi, chuùng toâi trôû thaønh nhöõng keû moäng du, ñeâm ñeâm trôû daäy ñi ñi laïi laïi trong Haø Noäi…
Möôøi moät naêm ñaõ qua, nhöõng ñöùa treû ñaõ lôùn, chieán tranh tieáp tuïc vaø ngaøy caøng khuûng khieáp, gheâ rôïn, coù nhöõng ñöùa treû ñaõ cheát (ñaõ trôû veà Haø Noäi). Trong taäp Notes cuûa Tuaán, xen laãn nhöõng ghi chuù veà Sartre vaø Heidegger, Caån tình côø ñoïc thaáy caâu: Haø Noäi, pole positif de la douleur (Haø Noäi: cöïc döông cuûa noãi ñau): Laõng soáng ñôøi khoå haïnh, taäp khoâng yeâu khoâng gheùt ñôøi soáng, thaät vaäy khoâng, haû Laõng: Ta laø keû ñaõ ñaït…? Coù phaûi maøy ñaõ ñaït, vaø nhìn baïn beø baèng caëp maét bao dung, hieàn töø pha chuùt thöông haïi. Nhöõng ñöùa baïn luùc naøo laøm ra veû saép söûa ra ñi, saép söûa leân ñöôøng, löng coøng xuoáng vì gaùnh naëng lòch söû, lòch söû: nôi choán töï nhieân cuûa söï hung baïo (lieu naturel de la violence). Vöu laøm thô, toâi coøn nhôù ñöôïc hai caâu: Xin laáy maùu laøm daàu soi saùng/Cho con chaùu mình soi toû maët nhau. Vöu, keû phoùng ñaõng… coøn toâi keû mô öôùc vieát moät cuoán saùch noái lieàn hai thaønh phoá Haø Noäi vaø Saøi Goøn… 
Mai, Mai… ñeå anh keå cho em nghe veà moät thaønh phoá thænh thoaûng buoåi saùng coù söông muø…
Mai thoâi laøm vieäc. Khi chuùng toâi chia tay nhau taïi caàu thang, trong khi chôø thang maùy, ñoät nhieân naøng noùi: “Toâi sôï, toâi sôï laém”, naøng noùi caâu ñoù baèng tieáng Phaùp. Toâi môû cöûa thang maùy cho naøng vaø boãng chôït nhôù caâu toâi hoûi vò baùc só ngöôøi Phaùp chöõa trò cho toâi, khi coøn naèm trong nhaø thöông Grall: Nhö vaäy laø chieán tranh ñaõ chaám döùt ñoái vôùi toâi? (Est-ce que la guerre est finie pour moi?).
Toâi chôø ñôïi khi ra khoûi nhaø thöông, khi ñöùng ôû tröôùc coång nhaø thöông nhìn ra ngoaøi ñôøi vaø chieán tranh ñaõ heát.
Nguyeãn Quoác Truï.

Ghi chuù: Naêm 1965, sau khi quaân ñoäi Myõ ñoå boä xuoáng baõi bieån Ñaø Naüng, bieät ñoäng thaønh cho noå hai traùi mìn claymore taïi nhaø haøng noåi Myõ Caûnh, ôû bôø soâng Saøi Goøn. Theo tin töùc baùo chí hoài ñoù, con soá cheát vaø bò thöông laø treân hai traêm ngöôøi, trong ñoù coù taùc giaû truyeän ngaén treân ñaây. 
Truyeän ñöôïc vieát taïi nhaø thöông Grall, Saøi Goøn trong khi chôø ñôïi, hoaëc soáng hoaëc cheát. 
Nay ñaêng laïi, nhö moät kyû nieäm nhöõng ngaøy ôû Saøi Goøn.

(1) Paul Nizan.