Thöù Saùu, ngaøy 8 thaùng 3 naêm 1996, vaøo luùc 5 giôø chieàu, buoåi töôûng nieäm thi só Joseph Brodsky (thaùng Naêm 24, 1940 - thaùng Gieâng 28, 1996), Nobel vaên chöông 1987, taïi nhaø thôø St. John the Divine, New York, coù leõ ñaõ ñuùng nhö yù nguyeän cuûa oâng. Thay vì cuoäc soáng vò kyû, nhöõng ngöôøi baïn cuûa oâng ñaõ nhaéc nhôû nhau veà nhöõng chu toaøn, the achievements, ngoân ngöõ - the language - cuûa ngöôøi quaù coá:

Death will come and will find a body

whose silent peace will reflect death's approach

like any woman's face

(Cheát seõ tôùi vaø seõ thaáy moät xaùc thaân

maø söï bình an laëng leõ seõ phaûn chieáu caùi cheát tôùi gaàn

nhö göông maët cuûa moät ngöôøi ñaøn baø naøo ñoù).

Tuy soáng löu vong gaàn nhö suoát ñôøi, oâng ñöôïc coi laø nhaø thô vó ñaïi cuûa caû nöûa theá kyû, vaø chæ caàu mong oâng soáng theâm 4 naêm nöõa laø "theá kyû cuûa chuùng ta" coù ñöôïc söï taän cuøng veïn toaøn. OÂng rôøi Nga-xoâ ñaõ hai chuïc naêm, caùi cheát cuûa oâng khieán cho caên nhaø Nga baây giôø môùi thöïc söï troáng roãng.

OÂng sang Myõ, nhaäp tòch Myõ, yeâu nöôùc Myõ, laøm thô, vieát khaûo luaän baèng tieáng Anh. Nhöng nöôùc Nga laø moät xöù ñaùo ñeå (Chaéc ñaùo ñeå cuõng chaúng thua gì queâ höông cuûa mi...): Anh caøng raãy ra, noù caøng baùm chaët laáy anh cho tôùi hôi thôû choùt.

-Bao giôø oâng veà?.

-Coù theå, toâi khoâng bieát. Coù leõ. Nhöng naêm nay thì khoâng. Toâi neân veà. Toâi seõ khoâng veà. Ñaâu coù ai caàn toâi ôû ñoù.

-Ñöøng noùi baäy, hoï seõ khoâng ñeå oâng moät mình ñaâu. Hoï seõ coâng keânh oâng treân ñöôøng phoá... tôùi taän Moscow... Tôùi Petersburg... OÂng seõ cöôõi ngöïa traéng, neáu oâng muoán.

-Ñoù laø ñieàu khieán toâi khoâng muoán veà. Toâi ñaâu caàn ai  ôû ñoù.

Theo Tatyana Tolstaya, nhaø vaên nöõ ngöôøi Nga hieän ñang giaûng daïy moân vaên chöông Nga vaø vieát vaên, creative writing, taïi Skidmore College, thoaït ñaàu, oâng raát muoán veà, ít nhaát cuõng nhö vaäy. OÂng ñaõ töøng noåi giaän veà nhöõng lôøi traùch cöù. "Hoï khoâng cho pheùp toâi veà döï ñaùm tang oâng giaø. Baø giaø cheát khoâng coù toâi ôû beân. Toâi hoûi xin nhöng hoï töø choái". Cho duø vaäy, lyù do, theo Tolstaya, laø oâng khoâng theå veà. OÂng sôï quaù khöù, kyû nieäm, hoài nhôù, nhöõng ngoâi moä bò ñaøo bôùi. Sôï söï yeáu ñuoái cuûa oâng. Sôï huûy dieät nhöõng gì oâng ñaõ laøm ñöôïc, vôùi quaù khöù cuûa oâng, trong thi ca cuûa oâng. OÂng sôï maát noù nhö Orpheus ñaõ töøng vónh vieãn maát Eurydice, khi ngoaùi coå nhìn laïi.

Moãi laàn töø Nga trôû veà, haønh trang cuûa Tolstaya chaät cöùng nhöõng baûn thaûo cuûa nhöõng thi só, vaên só treû. "Cuõng khoâng naëng gì laém ñaâu. Xin trao taän tay thi só. Noùi oâng ta ñoïc. Toâi chæ caàn oâng ta ñoïc". OÂng ñaõ ñoïc, ñaõ nhôù vaø ñaõ noùi, thô cuûa hoï toát... Vaø ca ngôïi ñieàu may maén. Vaø nhöõng nhaø thô treû cuûa chuùng ta ñaõ haát haát caùi ñaàu, ra veû: "Thöïc söï, chæ coù hai nhaø thô thöù thieät taïi Nga, Brodsky vaø chính toâi". OÂng taïo neân moät caûm töôûng giaû, oâng laø moät thöù ‘Boá giaø vaên ngheä’. Nhöng chæ moät soá ít oûi thi só treû ñaõ töøng nghe oâng reân ræ:  Sau caùi thöù naøy, toâi bieát anh ta vaãn tieáp tuïc vieát, nhöng laøm sao anh ta tieáp tuïc soáng!

OÂng khoâng tôùi vôùi nöôùc Nga, nhöng nöôùc Nga ñeán vôùi oâng. Nhaø thô Nga kyø cuïc khoâng muoán baùm reã vaøo ñaát Nga.

Kyø cuïc thaät, bôûi vì ñaõ töø  laâu, theá heä laïc loaøi ñöôïc Hemingway moâ taû trong Maët Trôøi Vaãn Moïc, The Sun Also Rises vaãn luoân luoân laø moät aùm aûnh ñoái vôùi nhöõng keû bò böùng ra khoûi ñaát. Neáu khoâng trôû neân ñieân ñieân, khuøng khuøng thì cuõng bò thöông taät, (baát löïc nhö nhaân vaät chính trong Maët Trôøi Vaãn Moïc), bò beänh kín (La Mort dans l'AÂme: Cheát trong Taâm hoàn), vaø chæ laø nhöõng keû thaát baïi. Ñaùm Coäng saûn trong nöôùc chaúng vaãn thöôøng deø bæu moät neàn vaên chöông haûi ngoaïi?

Nhöng Brodsky laø moät ngoaïi leä. Nöôùc Nga ñaõ ñeán vôùi oâng. Thô oâng ñöôïc xuaát baûn, ñaêng taûi treân haàu heát caùc baùo chí taïi Nga. Trong moät cuoäc thaêm doø dö luaän taïi ñöôøng phoá Moscow: "OÂng coù mong öôùc, hy voïng gì lieân quan ñeán cuoäc baàu cöû?", moät ngöôøi thôï moäc ñaõ traû lôøi: "Toâi chæ mong soáng moät cuoäc ñôøi rieâng tö. Nhö Joseph Brodsky".

-Ai chæ ñònh anh laø thi só?

Ñaùm Coäng saûn  Lieân-xoâ ñaõ töøng heùt vaøo maët oâng nhö vaäy taïi phieân toøa. Hoï chaúng theøm ñeå yù ñeán nhöõng taøi lieäu, giaáy tôø chöùng minh töøng ñoàng kopech oâng coù ñöôïc qua vieäc saùng taùc, dòch thuaät thi ca.

-Toâi nghó coù leõ oâng Trôøi.

Ñöôïc thoâi. Vaø tuø ñaày, löu vong.

Neither country nor churchyard will I choose

I'll come to Vasilevsky Island to die

(Xöù sôû laøm chi, phaàn moä laøm gì

Ta seõ tôùi ñaûo kia ñeå cheát)

In the dark I won't find your deep blue facade

I'll fall on the asphalt between the crossed lines.

(Trong ñeâm toái thaáy ñaâu, göông maët em thaêm thaúm xanh, xöa

Ta guïc xuoáng nhöïa ñöôøng ñen, giöõa nhöõng laèn ñan cheùo).

Nhöõng laèn ñan cheùo, the crossed lines, hay roõ hôn, bôø ranh Nga Myõ phaân bieät soá phaän hai maët cuûa moät keû aên ñaäu ôû nhôø.

-Naøy thi só, neáu oâng muoán veà khoâng ngöïa traéng maø cuõng chaúng caàn ñaùm ñoâng reo hoø, ngöôõng moä, taïi sao oâng khoâng veà theo kieåu giaáu maët?

-Giaáu maët?

Ñoät nhieân thi só heát töùc giaän, vaø cuõng boû loái noùi chuyeän khoâi haøi. OÂng chaêm chuù nghe.

-Thì cöù daùn leân moät boä raâu, moät haøng ria meùp, ñaïi khaùi nhö vaäy. Caàn nhaát, ñöøng noùi cho baát cöù moät ngöôøi naøo. Vaø roài oâng seõ daïo chôi giöõa phoá, giöõa ngöôøi, thaûnh thôi vaø chaúng ai nhaän ra oâng. Neáu thích thuù, oâng coù theå goïi ñieän thoaïi cho moät ngöôøi baïn töø moät traïm coâng coäng, nhö theå oâng töø Myõ goïi veà. Hoaëc goõ cöûa nhaø baïn: "Tôù ñaây naøy, nhôù caäu quaù!"

Giaáu maët, tuyeät vôøi thaät!

****

Joseph Huyønh Vaên laø moät thi só. Chuùng toâi quen nhau nhöõng ngaøy laøm Taäp san Vaên chöông. Coù Nguyeãn Töû Loäc, ñaõ cheát vì beänh taïi Saøi-goøn ít laâu sau 75. Phaïm Hoaùn, Phaïm Kieàu Tuøng, Nguyeãn Ñaït, Nguyeãn Töôøng Giang... Huyønh Vaên laø Thö kyù Toøa soaïn. Khoâng coù Phaïm Kieàu Tuøng, taäp san khoâng coù moät aán loaùt tuyeät haûo. Nguyeãn Ñoâng Ngaïc khi coøn soáng vaãn töï haøo veà cuoán Nhöõng Truyeän Ngaén Hay Nhaát Cuûa Queâ Höông Chuùng Ta (Hai Möôi Naêm Vaên Hoïc Mieàn Nam) do anh xuaát baûn, Phaïm Kieàu Tuøng, Phaïm Hoaùn lo in aán, trình baøy. Baïn laáy ñaàu moät caây kim chaám moät ñaàu trang. Daáu chaám ñoù seõ xuyeân suoát moïi ñaàu trang thöôøng cuûa cuoán saùch. Khoâng coù Nguyeãn Töôøng Giang thì khoâng ñaøo ñaâu ra tieàn vaø moái thieän caûm, ñoäc giaû, thaân höõu quaûng caùo daønh cho taäp san. Nhöõng baøi khaûo luaän cuûa Nguyeãn Töû Loäc vaø sôû hoïc cuûa anh chieát ra töø nhöõng doøng thaùc ngaàm cuûa nhaân loaïi - doøng vaên chöông Anglo-Saxon - laøm ngôõ ngaøng ñaùm chuùng toâi, nhöõng ñöùa chæ meâ ñoïc saùch Taây, moät caên beänh aáu tró nhaèm toû söï khoù chòu vì söï coù maët cuûa nhöõng quaân nhaân Hoa-kyø taïi Mieàn Nam.

Huyønh Vaên vôùi loái noùi mi mi tau tau laø chaát keo maø moät ngöôøi Thö kyù Toøa soaïn caàn ñeå keát hôïp anh em. Baây giôø nghó laïi chính thô anh môùi laø tinh thaàn Taäp San Vaên Chöông. Ñoù laø nôi xuaát hieän Caàm Döông Xanh, nhöõng baøi thô ñaàu maø coù leõ cuõng laø cuoái cuûa anh. Bôûi vì sau ñoù, anh khoâng ñaêng thô nöõa, tuy chaéc chaén vaãn laøm thô, hoaëc tìm thaáy thô treân nhöõng vaân goã, khi anh laøm ngheà thôï moäc, nhöõng ngaøy sau 75, thay cho ngheà baùn chaùo phoåi, nhöõng ngaøy tröôùc ñoù.

“Moãi thôøi ñaïi, con ngöôøi töï choïn mình khi ñöùng tröôùc tha nhaân, tình yeâu, vaø caùi cheát.” (Sartre, Situations). Trong thô Nguyeãn Baéc Sôn, tha nhaân laø nhöõng ngöôøi ôû beân kia bôø ñòa nguïc, vaø chieán tranh chæ laø moät cuoäc rong chôi. Nguyeãn Ñöùc Sôn tìm thaáy Cöûa Thieàn ôû moät nôi khaùc, ôû Ñeâm Nguyeät Ñoäng chaúng haïn. Thanh Taâm Tuyeàn muoán truùt côn ñau cuûa thô vaøo thieân nhieân:

Muøa naøy gioù bieån thoåi ñieân leân luïc ñòa...

Coøn Huyønh Vaên, coù veû nhö anh chaúng maøng chi ñeán cuoäc chieán, hoaëc cuoäc chieán traùnh neù anh. Tinh thaàn maét baõo cuûa thieân nhieân thôøi tieát, hay tinh thaàn maét nghe, l'oeil qui eùcoute, cuûa Maurice Blanchot? 

OÂi khuùc Caàm Döông saàu quí phaùi

Ñaøn ai xanh ngaùt Trôøi Taây Phöông.

Thô anh laø moät ngaïc nhieân, hoài ñoù.

Vaø toâi vaãn coøn ngaïc nhieân, baây giôø, khi ñöôïc tin anh maát. (1)

Khi lieân töôûng ñeán caâu thô cuûa moät ngöôøi baïn:

Hoàn Ñoâng Phöông thaát laïc buoàn Phöông Taây

(thô TKA)

Toâi khoâng bieát coù phaûi Trôøi Taây Phöông cuûa anh laáy töø yù thô coå:

Voïng Myõ Nhaân heà, thieân nhaát phöông

(Coù theå möôïn yù nieäm "con ngöôøi hoaøn toaøn" (l'homme total), hay giaác ñaïi moäng cuûa Marx, laøm nhòp caàu lieân töôûng, ñeå thaáy raèng nhöõng Myõ Nhaân, Ñaáng Quaân Vöông, Thaùnh Chuùa... trong thi ca Ñoâng Phöông khoâng haún chæ laø nhöõng giaác moäng ñieân cuoàng cuûa thi só):

Voïng Myõ nhaân heà, thieân nhaát phöông

Voïng Myõ nhaân heà, vò lai

Ñoïc trong nöôùc, coù veû nhö Thô ñang treân ñöôøng ñi tìm moät Myõ nhaân cho caû ngoân ngöõ laãn cuoäc ñôøi.

Vaø Buoàn Phöông Taây, coù theå töø yù thô Quang Duõng:

Maét em dìu dòu buoàn Taây Phöông

(Taây Phöông trong thô Quang Duõng laø Taây Phöông Cöïc Laïc cuûa moät coõi Chuøa Thaày, Sôn Taây, vaø cuõng coøn laø veû ñeïp cuûa caùc coâ thieáu nöõ vuøng naøy).

Hay Taây Phöông laø coõi löu ñaày cuûa luõ chuùng toâi maø Joseph Huyønh Vaên ñaõ nhìn thaáy töø bao naêm tröôùc:

Khuya nöùc nôû nhöõng coõi loøng khoâng nguû

Ñôïi vì sao daäy sôùm tieãn ngöôøi ñi.

-Tau ñaây naøy. Nhôù mi quaù!

Nguyeãn Quoác Truï

(1) Joseph Huyønh Vaên Hieán maát ngaøy 20/2/1995 taïi Saøi Goøn.