Ngaøy 1 thaùng Möôøi 1991, Leningrad chính thöùc trôû laïi vôùi teân khôûi thuûy cuûa noù, Saint-Petersburg; chaám döùt cuoäc tranh luaän baét ñaàu cuøng vôùi thôøi kyø ñoåi môùi, glasnost. Nhöõng ngöôøi hoâ haøo chuyeän ñoåi teân, bò buoäc toäi coøn nuoái tieác cheá ñoä quaân chuû, vaø thieáu loøng yeâu nöôùc (St. Petersburg ñaõ ôû treân baûn ñoà haønh quaân cuûa caùc töôùng laõnh cuûa Hitler, ngöôøi muoán ñoåi teân thaønh phoá ngay khi chieám ñöôïc noù). A. Solzhenitsyn muoán thaønh phoá mang teân Svyato-Petrograd. Solomon Volkov, taùc giaû cuoán St. Petersburg: Moät Lòch Söû Vaên Hoùa (Antonina W. Bouis dòch, nhaø xb Free Press, 598 trang, 1997), cho raèng nhieät tình cuûa daân Nga ôû ñaây laø do söï quan troïng mang tính bieåu töôïng cuûa Petersburg, moät thaønh phoá gaén lieàn vôùi nhöõng thôøi kyø hoãn loaïn nhaát trong lòch söû Nga. Nhöõng ngöôøi quoác gia coi Petersburg laø moät toan tính AÂu chaâu hoùa, nhaèm caét nöôùc Nga ra khoûi nhöõng giaù trò truyeàn thoáng. Nhöõng ngöôøi chuû tröông töï do, phe nhoùm chính trò, coi ñaây laø bieåu töôïng quoác gia hoài phuïc, saün saøng tieán leân, ñuùng nhö mong öôùc cuûa nhöõng ngöôøi ñaõ xaây döïng thaønh phoá, "cöûa soå veà phía Taây", "caùnh cöûa ñoäc nhaát tôùi AÂu-chaâu". 
Ñoái vôùi vaên ngheä só, trí thöùc thôøi kyø tieàn-caùch maïng, Petersburg phaûn aûnh nhöõng chia caét ñau thöông cuûa linh hoàn Nga. Vieäc ñaøo xôùi nhöõng maâu thuaãn naøy cuûa Dostoevsky trong Ghi Chuù Döôùi Haàm ñaõ aûnh höôûng saâu xa tôùi theá kyû chuùng ta trong vieäc giaûi thích noãi khoù khaên, boái roái cuûa con ngöôøi, bò voø xeù giöõa nhöõng giaù trò ñoái nghòch vaø phaûi ñoái ñaàu vôùi söï phi lyù, ôû moãi "böôùc ngoaët cuûa lòch söû". Döôùi cheá ñoä Xoâ-vieát, soá phaän cuûa thaønh phoá ñaõ laø nguoàn caûm höùng cho bieát bao ñeà taøi, nhöng chaúng maáy ñöôïc xuaát baûn, tröng baày hoaëc trình dieãn. Söï trôû laïi vôùi caùi teân cuûa noù coù theå seõ taïo nieàm höùng khôûi cho nhöõng coâng trình vaên hoïc nhaèm caûm thoâng, vaø chuyeån hoùa noãi kinh hoaøng gaây ra bôûi cheá ñoä ñoäc taøi  Stalin. 

Trong Chuyeän Ngheà, Nguyeãn Tuaân sau khi ca ngôïi nhöõng trang vieát cuûa Nguyeãn Huy Töôûng, trong Soáng Maõi Vôùi Thuû Ñoâ, oâng ñaõ phaøn naøn "chuùng ta coù quaù ít nhöõng trang saùch vieát veà Haø-noäi". Chuùng ta ôû ñaây phaûi ñöôïc hieåu, nhöõng nhaø vaên hieän thöïc xaõ hoäi chuû nghóa. Cuoäc chieán ñaáu cuûa thaønh phoá trong thôøi gian chieán tranh, trong moät traän ñaùnh ñöôïc coi nhö "Ñieän Bieân Phuû treân khoâng" coù theå laø nieàm töï haøo, khoâng phaûi cuûa rieâng nhöõng ngöôøi Haø-noäi, nhöng caùi caûnh "toâi nheùt ñieáu thuoác laù vaøo moàm teân giaëc laùi" maø Nguyeãn Tuaân taû trong Haø-noäi ta ñaùnh Myõ gioûi chæ coù theå ñöôïc "giaûi tröø" baèng nhöõng taâm traïng, thí duï nhö cuûa moät ngöôøi daân beân hoà Truùc Baïch, bao nhieâu naêm sau, khi oâm hoân teân giaëc laùi maø oâng ñaõ töøng nhaøo xuoáng hoà ñeå cöùu thoaùt: "Toâi khoâng hieåu taïi sao toâi laøm vaäy, luùc ñoù, vaø baây giôø, khi gaëp laïi oâng, toâi ñaõ hieåu ra roài".

Theo moät nghóa naøo ñoù, Petersburg gioáng nhö nhöõng thaønh phoá lôùn khaùc. Xuyeân qua lòch söû vaên hoùa Taây-phöông, thaønh phoá ñöùng söøng söõng, nhö ñeå chöùng thöïc noãi hoang mang cuûa con ngöôøi, veà moái lieân heä giöõa noù vaø caùi theá giôùi do noù taïo döïng neân: Babylon, Babel, Rome, Sodom, New Jerusalem ñaõ ñem ñeán cho trí töôûng töôïng cuûa nhöõng ngöôøi Thieân chuùa giaùo, nhöõng hình aûnh veà quyeàn löïc vaø söï ung thoái, sa ñoïa, thieân ñaøng vaø ñòa nguïc. Söï huûy dieät cuûa nhöõng thaønh phoá thöôøng laøm cho con ngöôøi khieáp ñaûm. 
Nhöng Paris cuûa Baudelaire, Prague cuûa Kafka... laø nhöõng thaønh phoá khoâng thöïc, nhöõng thaønh phoá cuûa trí töôûng, nhöõng chuyeån hoùa mang tính thaáu thò cuûa chuyeän thöôøng ngaøy. Traùi laïi, veû sieâu thöïc cuûa Petersburg ñaäp ngay vaøo maét du khaùch, nhö Haàu töôùc Custine: Moät caùi gì khoâng theå naøo dieãn taû troïn veïn baèng lôøi... Khu ñaát thaáp cuûa thaønh phoá vôùi nhöõng toøa nhaø chaïy doïc theo hai bôø soâng Neva hình nhö lô löûng giöõa trôøi vaø bieån, vaø du khaùch coù luùc ñaõ mong ñôïi nhìn thaáy noù nhaït nhoøa vaøo moät coõi troáng khoâng... Coù theå vaäy chaêng, ñaây laø thuû ñoâ cuûa moät Ñeá Quoác roäng lôùn, moät duùm ñaát chaáp chôùi treân maët nöôùc, nhö boït beøo bò cuoán theo côn luõ; nhöõng ñieåm ñen nhoû nhoi, loän xoän, thaät khoù maø nhaän ra giöõa maàu traéng cuûa trôøi vaø cuûa nöôùc? Hay ñaây chæ laø moät aûo töôûng thò giaùc? Ñoù laø nhöõng caûm nhaän cuûa oâng, vaøo moät trong nhöõng ñeâm traéng cuûa muøa heø phöông Baéc, naêm 1939, khi ñöùng tröôùc "söï bí maät khoâng theå hieåu ñöôïc": söï hieän höõu cuûa moät thaønh phoá nhö ñeå thaùch ñoá traät töï ñaïo ñöùc vaø vaät lyù cuûa söï vaät. YÙ nghóa bieåu töôïng cuûa moät thuû ñoâ nöôùc Nga taïi bôø coõi phía Taây ñaõ khieán cho Peter Ñaïi Ñeá choïn löïa moät trong nhöõng khung caûnh khoâng moät chuùt höùa heïn maø coøn laø moài ngon cuûa ngoaïi xaâm: OÂng ñaõ muoán thaønh phoá moïc leân töø vuøng ñaát hoang vu suõng nöôùc tröôùc maët oâng, nhö thaønh quaû cuûa moät coá gaéng nhaèm bieán ñoåi xöù sôû thaønh moät quoác gia hieän ñaïi, AÂu hoùa. Trong moät tuùp leàu ôû mieäng Vònh Phaàn-lan, laø yù nguyeän cuûa moät con ngöôøi choáng laïi söùc maïnh cuûa thieân nhieân, kinh nghieäm lòch söû, vaø nhöõng hoaøi voïng cuûa caû moät quoác gia. Thaønh phoá ñaõ ñöôïc döïng leân khoâng phaûi vì daân chuùng maø laø ñeå choáng laïi hoï. Neáu Moscow laø bieåu töôïng cuûa truyeàn thoáng quoác gia, toân giaùo, thuû ñoâ maø ngöôøi daân Nga haèng gaén boù, Petersburg voán ñöôïc ngöôøi daân Nga nhìn nhö moät Phaûn-Ky toâ, Antichrist. Noãi noân noùng hoaøn thaønh (thaønh phoá ñaõ ñöôïc coi laø taân thuû ñoâ cuûa Nga, 14 naêm sau khi ngoâi nhaø thöù nhaát ñöôïc xaây döïng, vaøo naêm 1703), ñaõ laáy ñi khoâng bieát bao nhieâu maïng con ngöôøi. Haøng chuïc ngaøn coâng nhaân cheát vì ñoùi, beänh vaø kieät söùc trong nhöõng coâng vieäc laøm neàn, ñoùng moùng, nhaèm choáng laïi nöôùc, treân ñoù, thaønh phoá ñaõ moïc leân.
Ñöôïc thieát keá bôûi nhöõng kieán truùc sö Taây-phöông, (moät trong soá hoï bò Nga hoaøng ra leänh ñaùnh cheát), thaønh phoá ngaøy moät ñeïp theâm cuøng nhöõng trieàu ñaïi keá tieáp. Kieán truùc sö YÙ, Rastrelli, ñaõ ñem ñeán cho noù daùng daáp Baroque, vaø sau ñoù, döôùi thôøi nöõ hoaøng Catherine, laø nhöõng coâng vieân, heä thoáng keânh ñaøo vôùi nhöõng toøa nhaø mang veû ñeïp Taân-coå ñieån. Custine vieát, thaønh phoá ñaõ ñoùn chaøo oâng baèng daùng daáp cao sang, ñöôøng beä, vaø ñaây laø moät trong nhöõng kyø quan cuûa theá giôùi. Nhöng du khaùch chæ caàn ñi heát ñaïi loä Nevsky, noái lieàn trung taâm thaønh phoá vôùi khu ngoaïi vi, hoï seõ nhìn thaáy nhöõng khu daân cö ngheøo naøn, dô daùy cuûa moät Nga-xoâ khaùc. Quaù xa nöõa laø höôùng ñi cuûa nhöõng chuyeán xe thö, veà nhöõng vuøng Siberia, Kamchatka, Sa Maïc Muoái (the Salt Desert), Baéc Baêng Döông (the Glacial Sea).
Custine nhaän xeùt, trong thaønh phoá ñoù, moät thaønh phoá khoâng moät goác reã vôùi ñaát ñai, lòch söû, luoân luoân bò ñe doïa bôûi thieân tai, hoaëc söï traû thuø cuûa con ngöôøi, "tình traïng vaây haõm" laø chuyeän bình thöôøng cuûa noù. Kyû luaät nhaø binh ñeø naëng leân ngöôøi daân laø moät "söï eâm aû eùp buoäc, moät traät töï beà ngoaøi... khuûng khieáp, ñaùng sôï hôn caû tình traïng voâ chính phuû"... "Baïn nghó coi, nhöõng gì toâi nhìn thaáy lôùn lao quaù neân khoâng thöïc, ñaây laø moät giaác mô cuûa moät gaõ khoång loà töông tö, ñöôïc keå laïi bôûi moät teân thi só khuøng." Vaø ñaây laø caûm töôûng ñaàu tieân cuûa du khaùch khi giaùp maët thaønh phoá: moät daøn döïng tuyeät vôøi, "chæ ñeå laøm saân khaáu cho moät bi kòch thöïc, khuûng khieáp." 
Thaønh phoá ñaõ töøng chöùng kieán nhöõng bi kòch nhö vaäy. Naêm 1824, noù traûi qua moät traän luõ luït taøn baïo. Ngaøy 14 thaùng Möôøi, naêm sau, moät nhoùm só quan laøm caùch maïng ñaõ laøm moài cho phaùo binh taïi coâng tröôøng Senate, nôi coù böùc töôïng khoång loà Peter Ñaïi Ñeá maø nöõ hoaøng Catherine ñaõ ñaët nhaø ñieâu khaéc Phaùp, Falconet, hoaøn thaønh. 
Ñaây laø moät trong nhöõng "quaùi vaät" cuûa Petersburg. Böùc töôïng kî só ñoàng ñöùng treân moät caùi beä ñaù naëng treân 15 ngaøn taán, haøng ngaøn ngöôøi ñaõ maát 3 naêm di chuyeån noù töø moät nôi caùch xa thaønh phoá 12 daëm. Ñaùm só quan noåi loaïn tin töôûng khi baét buoäc nhaø vua phaûi chia seû quyeàn löïc, hoï coù theå laøm cho Peter töø boû yù ñònh AÂu hoùa vaø ñeå yù ñeán nhöõng vaán ñeà ôû trong nöôùc. Bieán coá naøy ñaõ ñöôïc Puskhin ghi laïi trong tröôøng thi Kî só Ñoàng, 1833. Môû ñaàu laø moät ngôïi ca vì vua vaø thuû ñoâ cuûa oâng, baøi thô ñoät nhieân chuyeån gioïng, keå laïi thaûm kòch cuûa moät vieân chöùc ngheøo, Yevgeny, ñaõ maát nhöõng ngöôøi thaân yeâu trong traän luït 1824. Nhö phaùt khuøng vì noãi nhôù thöông, anh naém chaët tay chæ veà phía böùc töôïng oâng vua, ngöôøi ñaõ xaây döïng thaønh phoá treân maët nöôùc roài boû chaïy, bò döôït ñuoåi bôûi chính "thaàn töôïng" laø mình! Cuoäc döôït ñuoåi cöù tieáp tuïc haèng ñeâm, vaø tieáng voù ngöïa khuûng khieáp vang reàn khaép nhöõng con phoá hoang vaéng. Khi anh töï hoûi, phaûi chaêng anh ñang mô, giaác mô kinh hoaøng laø traän luõ luït taøn baïo, thi só ngaét lôøi nhaân vaät cuûa mình: Phaûi chaêng ñôøi soáng chæ laø moät giaác mô roãng tueách, moät maøn kòch tieáu laâm, ñöôïc trình dieãn vôùi phí toån cuûa trôøi vaø ñaát?

Theo moät nghóa naøo ñoù, Haø-noäi vaø Petersburg coù chung moät (hay nhieàu?) keû thuø: Xuyeân qua lòch söû cuûa Haø-noäi, keû thuø cuûa noù laø nhöõng côn luõ luït khuûng khieáp cuûa soâng Hoàng. Vì ñoïc cuõng ñaõ laâu, laïi khoâng coù vaên baûn trong tay, nhöng hình nhö trong Haø-noäi trong maét toâi  cuûa Phaïm Xuaân Ñaøi, khi taùc giaû ngoài treân maùy bay nhìn xuoáng, doøng soâng ñaãm maàu phuø sa cho oâng caûm töôûng ñaây laø moät khai môû, ouverture, cuûa moät baûn giao höôûng. Khi vieát nhö vaäy, khoâng hieåu taùc giaû coù lieân töôûng tôùi nhöõng ñoaïn nhaïc huøng traùng cuûa moät tröôøng ca soâng Loâ, soâng Hoàng thôøi khaùng chieán choáng Phaùp, hoaëc baûn tröôøng ca xuyeân suoát lòch söû trong cuoäc chieán choáng laïi thieân nhieân vaø con ngöôøi. Nhöng hy voïng chaêng, ñaây laø moät khai môû cho moät tröôøng ca, khôûi töø taâm traïng "luùc ñoù, toâi khoâng hieåu taïi sao, nhöng baây giôø, toâi ñaõ hieåu ra roài". 
Phaïm Xuaân Ñaøi coù trong oâng taát caû nhöõng huyeàn thoaïi veà Haø-noäi, vaø oâng raát töï haøo veà noù. Haø-noäi trong maét toâi coù theå coi nhö moät nôi choán, moät khoâng gian-thôøi gian, khi huyeàn thoaïi baét tay thöïc taïi. Cuoäc hoäi ngoä khoâng ñeán noãi ngôõ ngaøng, vaø cuõng thaät caûm ñoäng. Toâi nghó neáu Nguyeãn Tuaân coøn soáng, coù theå oâng cuõng coù phaàn naøo töï haøo: Trong Haø-noäi... coù chuùt thaêng hoa cuûa phôû, cuûa theå vaên tuøy buùt.

 
Tatyana Tolstaya, trong moät baøi ngöôøi vieát tình côø ñoïc ñaõ laâu, khi coøn ôû Traïi Caám Thaùi Lan, vaø chæ ñöôïc ñoïc qua baûn dòch, Nhöõng Thôøi AÊn Thòt Ngöôøi  (ñaêng treân tôø Theá Kyû 21), cho raèng, chuû nghóa Coäng-saûn khoâng phaûi töø treân trôøi rôùt xuoáng, caùi tö duy chuyeân cheá khoâng phaûi do Xoâ-vieát bòa ñaët ra, maø ñaõ nhoâ leân töø nhöõng taàng saâu hoang vaéng cuûa lòch söû Nga. Ngöôøi daân Nga, döôùi thôøi Ivan Baïo Chuùa, ñaõ töøng baûo nhau, ngöôøi Nga khoâng aên, maø aên thòt laãn nhau. Chính caùi phaàn AÙ-chaâu man rôï ñoù ñaõ ñöôïc ñöa leân laøm giai caáp noàng coát xaây döïng xaõ hoäi chuû nghóa. Baø khaúng ñònh, neáu khoâng coù söï yeåm trôï cuûa nhaân daân Nga, cheá ñoä Stalin khoâng theå soáng dai nhö theá. Puskhin ñaõ töøng van vaùi: Laïy Trôøi ñöøng bao giôø phaûi chöùng kieán moät cuoäc caùch maïng Nga!

Baây giôø ñoïc laïi Phan Khoâi, lieäu chuùng ta coù theå hieåu oâng nhieàu hôn, khi khoâng giaûn löôïc caâu chuyeän oâng keå, veà Coû Cuï Hoà, chæ laø moät caùch xaû xuù baùp cuûa moät vò thaâm nho, tröôùc cheá ñoä ñoäc taøi, theo suy nghó chaâm bieám, haøi höôùc laø khí giôùi cuûa keû yeáu theá. Trong Nhaân Vaên Giai Phaåm, oâng keå chuyeän Ñieän Bieân, vaø söï xuaát hieän moät thöù coû taïi vuøng naøy. Coû nôû hoa, "khoâng theå ngöûi ñöôïc". Ngöôøi Mieàn Baéc goïi laø hoa cöùt lôïn (heo).  Nhöng ngöôøi daân Ñieän Bieân vì thaáy coû xuaát hieän cuøng luùc vôùi quaân ñoäi Coäng Saûn, neân goïi laø Coû Cuï Hoà. 

Petersburg laø moät thai ñoá töø choái moïi soi saùng, töø baát cöù moät chuû thuyeát tieán boä, cho duø phoå caäp, thuaàn lyù tôùi ñaâu. Nhöõng chuû thuyeát traán ngöï theá kyû 19. Chính vì vaäy, noù hôùp hoàn hai trong soá nhöõng nhaø vaên thuoäc loaïi ñaû phaù nhaát thôøi ñaïi, Dostoevsky vaø Alexander Herzen. 
Theo Herzen, khoâng coù caùch chi ñeå giaûi maõ söï hieän höõu kyø bí cuûa moät thaønh phoá ñöôïc xaây döïng treân moät phaàn töû, phaàn töû naøy chaéc chaén moät ngaøy naøo seõ nuoát chöûng noù. OÂng laø ñöùa con cuûa Moscow, moät thaønh phoá baùm reã vaøo lòch söû, chaúng bao giôø phaûi aâu lo hay thaéc maéc veà caên cöôùc vaø nhöõng hoaøi voïng cuûa noù. Petersburg, ñöùa con cuûa moät oâng vua, ngöôøi ñaõ nhaân danh vaên minh ñeå maø kìm keïp xöù sôû. Ñaây laø nieàm bí aån bi ñaùt vaø cuõng laø ñöùc haïnh cuûa Petersburg: Khoâng nôi naøo hôn choán naøy, ñeå chìm ñaém suy tö veà tình traïng dôû soáng dôû cheát cuûa con ngöôøi hieän ñaïi, bò voø xeù vì phaûi trung thaønh vôùi nhöõng lyù töôûng khoâng sao hoøa nhaäp. Herzen tôùi ñeå oâm laáy thaønh phoá, "nhö theå toâi ngöøng yeâu Moscow, bôûi vì noù khoâng theå taïo neân thuù ñau thöông, söï tra taán, haønh haï".

"Thaønh phoá tröøu töôïng nhaát treân toaøn theá giôùi", ñoù laø lôøi Ngöôøi Döôùi Haàm cuûa Dostoevsky. Thaønh phoá khoâng goác reã ñaõ trôû thaønh moät mieáng ñaát maàu môõ nuoâi döôõng ñaùm trí thöùc khoâng goác reã, vaø Dostoevsky tin raèng oâng laø ngöôøi ñaàu tieân caûm nhaän ñöôïc yù nghóa naøy. Thaønh phoá laø neàn cho raát nhieàu truyeän ngaén, tieåu thuyeát cuûa oâng. Nhöõng nhaân vaät cuûa oâng, thöôøng phaûi ñoái ñaàu vôùi nhöõng côn soát moäng mò, aûo giaùc do caùi khoâng khí beänh hoaïn cuûa vuøng ñaát suõng nöôùc, vaø hoï coá tìm kieám moät caùch voâ voïng nhöõng leà luaät môùi cho hieän höõu ñaïo ñöùc, xaõ hoäi, trong moät theá giôùi maø nhöõng giaù trò cuõ khoâng coøn coù theå aùp duïng. Soáng trong moät tình traïng meâ saûng cao ñoä nhö theá, hoï baét ñaàu thuø gheùt thaønh phoá maø nhöõng maâu thuaãn kyø cuïc nhö  taám göông phaûn chieáu phaàn aâm u beân trong con ngöôøi hoï. Trong moät buoåi saùng ñaày söông muø, nhaân vaät trong Ñaàu Xanh Tuoåi Treû (A  Raw Youth)  bò saên ñuoåi bôûi moät giaác mô kyø laï: 
Neáu caùi ñaùm söông muø naøy boác hôi roài thoaùt ñi veà maõi treân cao, neáu caû thaønh phoá hö ruoãng naøy boác leân theo vôùi noù, roài tan thaønh maây, thaønh khoùi, coøn laïi chaêng, chæ laø moät vuøng ñaát suõng nöôùc voán xöa kia cuûa Phaàn-lan, vaø ñeå toâ ñieåm cho khung caûnh ñoù, laø gaõ kî só ñoàng treân con ngöïa meät nhoaøi, haét ra nhöõng hôi thôû noùng boûng. 
Nhöõng ñieàu quaùi dò thaám ñaäm chaát tieân tri: Bi kòch caùch maïng Nga seõ dieãn ra treân ñöôøng phoá Petersburg. Vaøo naêm 1881, Nga Hoaøng Alexander II bò bom khuûng boá saùt haïi khi chieác xe ngöïa cuûa oâng chaïy qua thaønh phoá.(1) Ngaøy 22 thaùng Gieâng 1905, trong luùc caû nöôùc Nga ñang maáp meù beân bôø caùch maïng, moät cuoäc bieåu tình cuûa coâng nhaân noå ra taïi Cung Ñieän Muøa Ñoâng. Binh só ñaõ noå suùng vaøo hoï. 

Phong traøo Töôïng Tröng, thònh haønh giöõa nhöõng naêm caùch maïng 1905 vaø 1917, bò cheá ngöï bôûi tinh thaàn Slavic, vaø gioïng khaûi huyeàn. Thi só A. Blok, moät ñöùa con cuûa Petersburg, troâng chôø söï huûy dieät thaønh phoá cuûa oâng vaø vaên hoùa ngoaïi lai cuûa noù, nhö moät söï taåy ueá quyeát lieät, moät söï tröøng phaït do söùc maïnh quaàn chuùng  ñoøi hoûi. Trong cuoán tieåu thuyeát sieâu thöïc cuûa Andrei Bely, Petersburg, tieáng tích taéc cuûa traùi bom khuûng boá bao truøm leân moïi ñoäng taùc cuûa cuoán truyeän, vaø thaønh phoá laø moät "chieàu thöù tö" khoâng hieän dieän treân baát cöù moät baûn ñoà naøo. 
Thöïc taïi vöôït söùc töôûng töôïng thi ca. Chæ vaøi thaùng sau khi cuoán tieåu thuyeát cuûa Bely xuaát hieän, Petersburg ñöôïc ñaët teân laïi laø Petrograd, ñeå thoûa maõn tình caûm aùi quoác, khi Ñeä Nhaát Theá Chieán buøng noå. Hai naêm sau, noù heát coøn laø thuû ñoâ Nga. Thaønh phoá ñoåi teân moät laàn nöõa, cuøng vôùi caùi cheát cuûa Leânin vaøo naêm 1924. Vieäc ñoåi teân laàn thöù nhì naøy ñöôïc taàng lôùp trí thöùc coi nhö laø moät toan tính nhaèm xoùa moïi hoài töôûng veà söï ñoäc laäp mang tính truyeàn thoáng cuûa hoï. Stalin thi haønh moïi bieän phaùp ñeå hoaøn taát, bieán thaønh phoá thaønh muïc tieâu khuûng boá soá moät cuûa oâng. Nhöõng ngöôøi soáng soùt sau nhöõng ñôït xöû baén, truïc xuaát haøng loaït cuûa nhöõng naêm 1930, trôû thaønh naïn nhaân cuûa Ñöùc Quoác Xaõ, trong cuoäc vaây haõm thaønh phoá, daøi nhaát trong lòch söû hieän ñaïi. Khi thaønh phoá ñöôïc giaûi toûa 900 ngaøy sau, 3 phaàn 4 daân soá bò huyû dieät. Thaønh phoá gaàn nhö khoâng theå hoài sinh, moät phaàn laø do chính saùch tieáp tuïc traû thuø cuûa Stalin, vaø do söï phaûn ñoäng cuûa Ñaûng boä ñòa phöông. Nhöng vaøo nhöõng naêm 1960, thaønh phoá nôû roä, phaàn lôùn laø trong tình traïng döôùi haàm, nhöõng hoaït ñoäng vaên chöông, ngheä thuaät. Khoâng giaûn dò chæ laø nuoái tieác, hoaøi nhôù, nhöng maø laø tìm kieám nhöõng coäi reã vaên hoùa, gaàn nhö bieät taêm, bôûi chuû nghóa Stalin. Cuoäc tìm kieám vaãn tieáp tuïc, cho tôùi nay, trong nhöõng cuoäc tranh luaän veà yù nghóa cuûa quaù khöù thaønh phoá. Coá tìm ra moät vaên hoùa thöïc cuûa Petersburg, khaùc bieät vôùi nhöõng giaù trò chæ dính daùng tôùi cheá ñoä quaân chuû, nhieàu nhaø trí thöùc thaønh phoá hy voïng taùi xaây döïng moät yù nghóa cho söï lieân tuïc lòch söû, ñoàng nhaát quoác gia, yù höôùng ñaïo ñöùc.
Naêm 1918, Blok xuaát baûn tröôøng thi 12 Veä Binh Ñoû, thoâ baïo vaø hung döõ, chæ vôùi moät öôùc muoán traû thuø tuïi tröôûng giaû, ñi giöõa côn baõo tuyeát treân ñöôøng phoá Petrograd, cöôùp vaø gieát, ñöôïc daãn daét bôûi moät söùc maïnh voâ hình. ÔÛ ñoaïn thô cuoái, boùng daùng Jesus Christ xuaát hieän trong boä ñoà traéng daãn ñaàu ñaùm ngöôøi hung baïo. Blok coi vieäc Boân-seâ-vích naém quyeàn, ñöôïc "chuùc phuùc" bôûi Chuùa. Nhöng oâng laø ngöôøi ñaàu tieân guïc ngaõ vì thaát voïng, cheát naêm 1921, vì "côn suyeãn tinh thaàn", chöõ cuûa Andrei Bely. Cuøng trong thaùng, thi só Nicolai Gumilev bò baét veà toäi aâm möu choáng Xoâ-vieát, bò xöû baén cuøng vôùi 6 ngöôøi khaùc, (baây giôø ngöôøi ta ñöôïc bieát, hoà sô vuï aùn hoaøn toaøn nguî taïo). Trong thaäp kyû haäu-caùch maïng tieáp theo, thaønh phoá, ñaõ töøng haân hoan ñoùn chaøo söï ra ñôøi cuûa chuû nghóa hieän ñaïi Nga, luùc naøy chöùng kieán moät caùi cheát keùo daøi vì ngheït thôû, cuûa noù. Mayakovsky, nhaø thô, nhaø tieàn phong, ngöôøi coå voõ lôùn lao nhaát cho cheá ñoä môùi, töï saùt baèng suùng vaøo naêm 1930. Naêm tröôùc ñoù, Bakhtin bò baét, trong moät toan tính cuûa caûnh saùt nhaèm huyû dieät caùc nhoùm vaên ngheä, trieát hoïc, toân giaùo döôùi haàm taïi Petrograd. Nhaø vaên treû Konstantin Vaginov, thuoäc nhoùm Bakhtin, keát luaän: Ñaây laø luùc ñeå haï maøn. Cuoäc trình dieãn nhö vaäy laø xong. Treân saøn dieãn chæ coøn söï laëng caâm, ngu ngô, vaø hoang vaéng. Ñaâu laø tình yeâu ñaõ ñöôïc höùa heïn, chuû nghóa anh huøng, ngheä thuaät ñaát höùa? 
Ñaây laø tieáng noùi cuûa tinh thaàn Petersburg. Vaginov laø moät thaønh vieân, trong doøng thöû nghieäm vaên xuoâi, taùc phaåm cuûa oâng ñaõ xuaát hieän vaøo ñaàu nhöõng naêm 1920. Haàu nhö caû ñaùm hoï ñeàu bieát vaø hoïc hoûi laãn nhau. Coù ngöôøi ñaõ töøng laø traïi vieân "Caên nhaø Ngheä thuaät" do Gorky thaønh laäp ñeå giuùp cho hoï khoûi cheát ñoùi nhöõng naêm ñaàu cheá ñoä. Ñeà taøi chuû yeáu cuûa hoï laø St. Petersburg - Leningrad. Hoï töï ño löôøng, tröôùc nhöõng baäc thaày cuûa quaù khöù. Trong soá ñoù coù caû "the Serapion Brothers", moät nhoùm ñöôïc thaønh laäp vaøo naêm 1921, moät thaønh vieân laø nhaø chaâm bieám Mikhail Zoshchenko, ngöôøi thöøa höôûng ñöôïc vaên phong cuûa Gogol vaø cuûa Dostoevsky khi coøn treû, ñaõ daùm moâ taû con ngöôøi môùi Xoâ-vieát, khoâng phaûi laø moät anh huøng voâ saûn theo nhö huyeàn thoaïi hoïc cuûa nhaø nöôùc, maø chæ laø moät gaõ phaøm tuïc, voâ hoïc, ngang ngaïnh, vaø tham lam. Nhöõng ngöôøi thuoäc doøng vaên thô xuoâi môùi naøy khoâng cho pheùp nhöõng vieãn aûnh hoàng cuûa töông lai che môø nhaän thöùc ñaïo ñöùc cuûa hieän taïi. Yevgeny Zamyatin, trong moät baøi vieát Toâi Sôï  in treân moät tôø baùo ôû Petrograd vaøo naêm 1921, ñaõ tuyeân boá, caùi chuû nghóa hình thöùc bôï ñôõ, xu nònh naøy chæ ñaåy nhaø vaên tôùi söï im laëng. Vaên chöông thöïc, chæ hieän höõu, khi khoâng do maáy anh thö kyù aên löông nhaø nöôùc, saûn xuaát theo kieåu kyõ ngheä nhaø maùy, maø do nhöõng ngöôøi ñieân, nhöõng thaàn bí gia, nhöõng keû dò giaùo, nhöõng mô moäng gia, nhöõng ngöôøi noåi loaïn, vaø nhöõng ngöôøi bi quan yeám theá. Söï phaûn ñoái cuûa oâng thaät ñaùng keå, vì theá giaù caùch maïng cuûa oâng, ngöôøi ñaõ töøng laø ñaûng vieân Boân-seâ-vích. Trong cuøng naêm oâng hoaøn thaønh taùc phaåm choáng-khoâng töôûng, Chuùng Toâi, cuoán naøy ñaõ gôïi höùng cho 1984 cuûa Orwell.  Taùc phaåm chæ löu truyeàn qua daïng baûn thaûo, vaø khi noù xuaát hieän treân moät ñaëc san löu vong, taùc giaû khoâng ñöôïc pheùp in aán gì nöõa, taïi Nga. Naêm 1931, oâng vieát thö cho Stalin xin pheùp xuaát ngoaïi, "nhö vaäy toâi coù theå trôû veà queâ höông, sôùm chöøng naøo toát chöøng ñoù, cho vaên chöông, ñeå phuïc vuï nhöõng tö töôûng lôùn lao, maø khoâng phaûi boø tröôùc nhöõng ngöôøi nhoû beù". Kyø dieäu thay, ñôn cuûa oâng ñöôïc chaáp thuaän. 
Pho töôïng Peter, vaø traän luït khuûng khieáp thöôøng ñöôïc söû duïng nhö nhöõng aån duï trong vaên xuoâi nhöõng naêm 1920. Traän luït tröôùc (1824) vaø traän luït 100 naêm sau ñoù, truøng vôùi vieäc thaønh phoá ñoåi teân cuøng vôùi caùi cheát cuûa Leânin (1924), Volkov, taùc giaû cuoán saùch ñaõ noùi ôû treân ñöa ra nhaän xeùt, töø nhöõng moác thôøi gian, bieán coá laäp laïi nhö vaäy, thaønh phoá ñaõ ñöôïc mieâu taû nhö moät con thuyeàn cuûa nhöõng ngöôøi cheát, lang thang vaát vöôûng giöõa hai bôø töû sinh. 
Herzen ñöa ra nhaän xeùt, ñaïi khaùi, Petersburg taåm vaøo ngöôøi daân cuûa noù moät "chaát ñoäc", gaây côn soát thöôøng tröïc, veà theå chaát cuõng nhö veà tinh thaàn. Moät hieän höõu noùng boûng, vaø caùi giaù cuûa noù laø moät caùi cheát treû. Nhieàu nhaø vaên cuûa Leningrad ñaõ traû giaù nhö vaäy. Ngöôøi thì cheát trong tuø. Tình traïng boû chaïy ra nöôùc ngoaøi khoâng raàm roä nhöng aâm æ keùo daøi suoát nhöõng naêm 20. Nhöõng ngöôøi ôû laïi ñaõ phaûi ñoái dieän vôùi söï choïn löïa giöõa söï ngheït thôû veà tinh thaàn hay huyû dieät thaân xaùc. Nhöng moät soá trong hoï vaãn coá giöõ nhaân caùch, söï trung thöïc, vaø coá ghi laïi thöïc taïi quaùi ñaûn laø "Cuoäc Khuûng Boá cuûa Stalin". Chaúng coù chi laø truøng hôïp, nhöõng ngöôøi noåi tieáng nhaát trong soá hoï ñeàu coù goác reã vaên hoùa nhöõng naêm tieàn-caùch maïng taïi Petersburg. Nöõ thi só Akhmatova, vaø nhaø soaïn nhaïc Shostakovich, ñaõ bieán ñoåi thaønh phoá thaønh moät bieåu töôïng cho soá meänh bi ñaùt, vaø hy voïng hoài sinh cuûa nöôùc Nga.
Shostakovich vaøo Vieän AÂm Nhaïc Petrograd naêm 1919 khi oâng 13 tuoåi, vaø laø moät trong nhöõng hoïc troø xuaát saéc nhaát veà soaïn nhaïc cuûa tröôøng Petersburg. OÂng cuõng ñam meâ khoâng khí vaên chöông cuûa thaønh phoá. Vôû opera ñaàu tieân cuûa oâng, Caùi Muõi, döïa theo moät chuyeän keå phi lyù cuûa Gogol veà caùi muõi cuûa moät nhaân vieân, rôøi chuû cuûa noù ñeå soáng moät cuoäc soáng töï laäp, cuoái cuøng bò caûnh saùt baét. Vôû opera coù theå ñöôïc thöôûng thöùc nhö laø moät caâu chuyeän chaâm bieám veà quyeàn löïc vaø noãi sôï do noù gaây neân. Vaøo naêm 1936, Stalin ñi döï moät buoåi trình dieãn vôû opera cuûa oâng Phu nhaân Macbeth ôû Quaän Mtsensk, vaø toû veû böïc boäi, daáu hieäu môû ñaàu chieán dòch döõ doäi cuûa Ñaûng nhaèm choáng laïi moïi hình thöùc ngheä thuaät ñi ra ngoaøi doøng hieän thöïc xaõ hoäi chuû nghóa. Leningrad trôû thaønh muïc tieâu ñaàu tieân cuûa "Ñaïi Khuûng Boá". Sau vuï aùm saùt Kirov, truøm ñaûng boä Leningrad (1934), coù theå laø do Stalin, nhaèm coù côù cho cuoäc thanh tröøng nhöõng phaàn töû ñoái laäp trong thaønh phoá, nhöõng cuoäc baét bôù haøng loaït ñaõ dieãn ra. Shostakovich ñaõ kheùo leùo laém môùi thoaùt khoûi, vaø vaãn giöõ ñöôïc söï trung thöïc. Trong moät cuoäc phoûng vaán, oâng tuyeân boá Baûn Giao Höôûng Thöù Naêm, ñöôïc trình dieãn laàn ñaàu, thaùng Möôøi Moät 1937, laø veà "moät ngöôøi ñaøn oâng vôùi nhöõng caûm nghó cuûa anh ta", nhöng nhöõng khaùn thính giaû caét nghóa, ñaây laø moät taùc phaåm veà Khuûng Boá. Taát caû ñeàu bieát raèng, chæ laùt nöõa sau khi ra khoûi raïp, moät vaøi ngöôøi trong soá hoï seõ bò neùm vaøo tuø, hay bò xöû töû. Baûn Giao Höôûng Thöù Baåy, vieát ñeå taëng nhöõng ngöôøi daân thaønh phoá bò quaân ñoäi Ñöùc vaây haõm, ñöôïc trình dieãn laàn thöù nhaát taïi ñaây vaøo thaùng Taùm 1942, tröôùc moät ñaùm thính giaû, laû vì ñoùi vaø laïnh. Ñöôïc truyeàn thanh khaép nöôùc Nga vaø ñöôïc Stalin khoân kheùo söû duïng, nhö moät baèng chöùng veà tinh thaàn yeâu nöôùc cuûa ngöôøi daân Leningrad, nhöng taùc giaû cuûa noù ñaõ taâm söï vôùi moät soá baïn thaân, baûn giao höôûng khoâng chæ laø moät caùo traïng ñoái vôùi chuû nghóa phaùt xít, maø ñoái vôùi moïi chuû nghóa ñaøn aùp. AÂm nhaïc cuûa oâng ñaõ keát tinh hình aûnh môùi cuûa thaønh phoá, nhö laø moät naïn nhaân. Ñaây laø ñieàu  Akhmatova ñaõ laøm, trong nhöõng vaàn thô döôùi haàm cuûa baø. 
Akhmatova ñaõ nhìn Petersburg nhö Nöõ Thaàn Thi Ca cuûa baø, "ñöôïc yeâu bôûi  tình yeâu cay ñaéng". Baø ñaõ nhìn ra söï huyû dieät vaên hoùa cuûa noù seõ daãn tôùi söï man rôï. Tuy nhieân baø khoâng chaáp nhaän chaïy ra nöôùc ngoaøi sau caùch maïng, vaø ñaõ coù nhöõng lôøi leõ thaät cöùng raén ñoái vôùi nhöõng ngöôøi ra ñi: "Toâi khoâng veà phía nhöõng ngöôøi ñaõ rôøi boû ñaát naøy/ ñeå cho keû thuø taøn phaù/ Toâi khoâng theøm ñeå yù ñeán nhöõng lôøi ca ngôïi giaû doái nham nhuùa cuûa hoï/ nhöõng baøi ca cuûa toâi khoâng phaûi ñeå cho hoï". Nhöng khoâng nhö Mayakovsky, baø cuõng chaúng heà ngôïi ca nhöõng ngöôøi caàm quyeàn môùi cuûa nöôùc Nga. Nhöõng Naêm cuûa Chuùa, Anno Domini, taäp thô cuûa thôøi kyø 1917-1921, ngoaøi nhöõng baøi noùi veà nhöõng bieán coá lôùn lao, coøn ñeà caäp tôùi nhöõng tình caûm rieâng tö - thaûm kòch tình yeâu, ghen tuoâng, vaø phaûn boäi - ñöôïc phoâ baày trong khi caû thaønh phoá xoân xao vì nhöõng tin ñoàn gheâ rôïn, vaø thaàn cheát coù theå goõ cöûa töøng nhaø baát cöù luùc naøo. Bò haèn hoïc chæ trích laø thieáu nieàm "laïc quan xaõ hoäi chuû nghóa", Akhmatova ñaõ ruùt lui vaøo im laëng trong nhieàu naêm. Theo ñaùm pheâ bình gia ñoäc mieäng, baø sinh ra quaù treã, vaø chöa (ñuû) cheát sôùm. Nhöng baø caûm nhaän, thôøi cuûa baø chöa tôùi. Vaø baøi thô ñaàu cuûa "thôøi cuûa baø" göûi cho Nhöõng Coâng Daân Baïn Beø Cuûa Toâi ñaõ taän cuøng baèng nhöõng doøng: Moät Thôøi Gian Khaùc ñang tôùi gaàn/ traän gioù cuûa caùi cheát laøm laïnh tim/ nhöng thaønh phoá thieâng lieâng cuûa Peter/ seõ laø ñaøi töôûng nieäm khoâng mong muoán cuûa chuùng ta. Möôøi naêm sau ñoù, baø phaù vôõ söï im laëng baèng nhöõng doøng Kinh Caàu Hoàn. Ñaây laø moät taùc phaåm ngheä thuaät lôùn lao vó ñaïi nhaát veà Khuûng Boá. Ñeà taøi cuûa noù laø nhöõng naêm thaùng Leningrad "treo nhö moät vaät thöøa thaõi quanh nhaø tuø cuûa noù", beân ngoaøi nhöõng böùc töôøng nhaø tuø, ñaøn baø xeáp haøng daøi moãi ngaøy, hy voïng göûi ñoà hoaëc nhaän ñöôïc tin veà soá phaän cuûa thaân nhaân. Akhmatova ñaõ töøng ñöùng ñoù, trong 17 thaùng trôøi khi con trai cuûa baø bò baét giöõ vaø sau  bò ñaày ñi traïi cöôõng böùc lao ñoäng. Nhö moät thi só, qua caùi mieäng bò tra taán cuûa ngöôøi ñoù, haøng traêm trieäu con ngöôøi than khoùc, baø ñaõ ghi nhaän chuyeän töøng ngaøy cuûa nhöõng naêm thaùng khuûng khieáp. Thaät nguy hieåm khi vieát ra baøi thô. Treân 5 naêm trôøi, baøi thô ñöôïc ghi voäi vaøo nhöõng maåu giaáy nhoû, ñöôïc ghi vaøo kyù öùc cuûa nhöõng ngöôøi baïn tin caån, roài ñoát boû nhöõng maåu giaáy. Trôû thaønh muïc tieâu chieán dòch khuûng boá mang tính yù thöùc heä, do Stalin ñeà xöôùng vaøo naêm 1946, baø bò ñoái xöû taøn teä ñeán khi Stalin cheát. 
Nhö taát caû nhöõng taùc phaåm lôùn cuûa vaên hoùa Petersburg, Kinh Caàu (2) laø saùng taïo cuûa moät ngheä só maø söï ñoàng nhaát vôùi thaønh phoá laø toång hôïp cuûa raát nhieàu tình caûm hoãn ñoän. Joseph Brodsky, moät ñöùa con khaùc cuûa thaønh phoá, ñaõ coù laàn ñöa ra nhaän xeùt, Petersburg ñeû ra moät neàn vaên chöông ñöôïc ñaùnh daáu bôûi söï "aâu lo, nhö theå noù ñöôïc vieát ra töø meùp bôø traùi ñaát. Vaø neáu coù theå ñöa ra moät quan nieäm chung, moät aâm ñieäu naøo ñoù, thì ñoù laø söï vong thaân". 
Toâi trôû laïi thaønh phoá cuûa toâi, thaân quen vôùi nhöõng doøng leä,
vôùi côn ñau thòt thöøa trong coå hoïng thuôû aáu thô, vaø chöùng chöôùng tónh maïch 
Baïn ñaõ trôû veà ñaây - vaäy thì haõy nuoát  
daàu ñeøn phoá Leningrad 
Haõy nhaän ra baây giôø ngaøy thaùng Chaïp muø söông... 
Petersburg, toâi chöa muoán cheát 
Toâi coù soá ñieän thoaïi cuûa baïn ôû trong ñaàu 
Petersburg, toâi vaãn coù nhöõng ñòa chæ, taïi ñoù, toâi seõ tìm ra tieáng noùi cuûa nhöõng ngöôøi ñaõ cheát... 
                                             (Osip Mandelstam, Leningrad)
Vaø Kinh Caàu  cuûa Akhmatova taän cuøng baèng nhöõng doøng:
 ...nôi toâi keùo leâ 300 giôø ñoàng hoà
saép haøng tröôùc song saét.
Vaø töø trong hoác maét baát ñoäng cuûa toâi, coù theå tuyeát ñoâng, nhö nhöõng gioït leä, 
töø töø nhoû xuoáng, 
moät con chim boà caâu nhaø tuø guø guø ñaâu ñoù, guø guø,
guø guø 
trong khi nhöõng con taàu töø töø xuoâi doøng Neva.

Nhö moät ngöôøi ghi laïi Cuoäc Khuûng Boá, söï quan troïng cuûa Akhmatova khoâng phaûi chæ vì baø ñaõ coù khaû naêng taïo neân loøng xoùt thöông ñoái vôùi nhöõng naïn nhaân, nhöng, baèng söùc maïnh mang chaát Dostoevsky, baø ñaõ söû duïng thöïc taïi cuï theå cuûa thaønh phoá ñeå chuyeân chôû söï dung tuïc cuûa caùi aùc (the banality of evil) (3), moät ñieàu maø nhöõng baïn ñöôøng cuûa baø coá gaéng chöùng thöïc, nhaân danh nhöõng thaønh quaû lòch söû lôùn lao. Trong moät thaønh phoá, nôi ngöôøi cheát mæm cöôøi, sung söôùng vì sau cuøng ñaõ ñöôïc bình an, nôi ngöôøi soáng ‘hôi thôû thua ngöôøi cheát, hình haøi thaân xaùc thua ñaùm söông muø treân thaønh phoá....’
Nguyeãn Quoác Truï

Chuù thích:
(1) Anh ruoät cuûa Leânin bò töû hình sau ñoù, moät trong nhöõng nguyeân nhaân ñöa ñeán chuû tröông baïo ñoäng cuûa Leânin.
(2) Kinh Caàu ñöôïc thai ngheùn khi nhaø thô saép haøng tröôùc nhaø tuø, chôø thaêm nuoâi con trai... moät ngöôøi ñaøn baø ñöùng sau, chöa töøng quen bieát, gheù saùt tai thì thaàm: Lieäu noåi khoâng? Thi só gaät ñaàu: Ñöôïc!
(3) Chöõ cuûa Annah Arendt, trong Eichmann ôû Jerusalem: Moät baùo caùo veà Söï Dung Tuïc cuûa Caùi AÙc (May 19, 1963). Taùc giaû khi ñoù laø phoùng vieân tôø The New Yorker, töôøng thuaät vuï aùn xöû Eichmann cho baùo naøy. Baø tin raèng nhaân vaät Ñöùc Quoác Xaõ Eichmann bò xeùt ñoaùn sai laàm (misjudged) ôû Jerusalem, vaø trích daãn moät caâu noùi cuûa oâng ta: "Baûn thaân toâi khoâng thuø haän gì ngöôøi Do-thaùi." Coù caûm tình vôùi Eichmann, baø than thôû: "Than oâi, chaúng ai tin oâng ta!" Lieäu coù ngöôøi naøo bò cheâ traùch vì ñaõ nhíu maøy khi nghe moät lôøi giaû duï, raèng Eichmann yeâu thöông ngöôøi Do-thaùi? Vaøo cuoái cuoäc chieán, oâng ta keâu leân: "Toâi seõ cöôøi lôùn khi nhaåy xuoáng moà, vì yù nghó, raèng toâi ñaõ gieát naêm trieäu daân Do-thaùi. Thaät quaù vui vaø haøi loøng vì ñieàu naøy". [Theo baøi ñieåm cuoán saùch cuûa Arendt, cuûa Michael A. Musmanno, ñaêng laïi treân The NY Times Book Review  nhaân baùo naøy ra soá kyû nieäm 100 naêm (Oct 6, 1996).]