Trong nhöõng taùc phaåm cuûa Sôn Nam, coù moät, ít ñöôïc nhaéc tôùi, nhöng ñoái vôùi caù nhaân ngöôøi vieát, coù leõ ñaây laø cuoán hay nhaát cuûa oâng: Hình Boùng Cuõ. Nhöõng taùc phaåm nhö Höông Röøng Caø Maâu, Chim Quyeân Xuoáng Ñaát... laø moät Mieàn Nam sau naøy, hoaëc vaãn tieáp tuïc coøn ñoù, tuy ñaõ tang thöông daâu beå. Hình Boùng Cuõ laø moät Mieàn Nam ñaõ maát haún, nhö moät Vieãn Taây cuûa lòch söû Hoa Kyø. ÔÛ ñoù, huyeàn thoaïi laán aùt thöïc taïi, vaø khi huyeàn thoaïi bieán maát, noù keùo theo cuøng vôùi noù, nhöõng con ngöôøi nöûa hö nöûa thöïc. Taát caû bieán thaønh thaàn. Nhöõng vò phuùc thaàn (anges gardiens).
Toâi ñoïc cuoán saùch ñaõ laâu. Sau coá tìm gaëp laïi nhöng khoâng theå. Nhö theå caùi duyeân giöõa cuoán saùch vaø toâi ñaõ troïn veïn: Moät ñöùa beù di cö, moät mình xuoáng taàu haù moàm vaøo Nam tìm gaëp Hoøn Ngoïc Vieãn Ñoâng, voâ tình khaùm phaù vieân quaëng laøm neân hoøn ngoïc ñoù. 
Caâu chuyeän moät xoùm nhoû, coù moät "thaày kyù nhöït trình", nhö daân trong xoùm vaãn thöôøng traàm troà veà moät anh chaøng nguï cö. Baûn thaân anh ta laâu laâu coù moät baøi thô ñöôïc nhaø baùo thöông tình ñaêng leân, thay vì ñeå troáng moät khoaûng nhoû. Moät böõa coù moät baø tôùi kieám, tính möôùn anh vieát hoài kyù cho "baû". Ngöôøi ñaøn baø oâm trong mình caû moät kho taøng. Ñaõ töøng laø ñaøo haùt, chuû gaùnh, sau boû heát, gaù nghóa cuøng moät oâng taây thuoäc ñòa, moät trong nhöõng ngöôøi khai phaù ra nhöõng caùnh ñoàng thaúng caùnh coø bay, tieàn thaân cuûa nhöõng oâng Höông, oâng Caû trong nhöõng cuoán tieåu thuyeát Hoà Bieåu Chaùnh, tieàn thaân cuûa nhöõng coâ Ba, coâ Tö trong nhöõng caâu chuyeän ngoài leâ ñoâi maùch, caø keâ, deâ ngoãng cuûa moät soá taùc giaû Mieàn Nam hieän nay. Moät nhaân vaät kieåu Faulkner, söï taøn baïo, daõ man khoâng thua, soá ngöôøi bò gieát do oâng, bôûi chính oâng chaéc cuõng khoâng keùm. Ngöôøi ñoïc chæ ñoaùn lôø môø nhöõng chi tieát "thöïc" ñoù. Chæ lôø môø bieát ñöôïc quaù khöù cuûa moät Loï Lem moät böõa bieán thaønh Coâng chuùa Thuoäc ñòa. "Baû" coù cay ñaéng khi phaûi "boù thaân veà vôùi trieàu ñình", khi phaûi ñoàng hoùa Mieàn Nam vôùi chuû nghóa thöïc daân khai hoùa... naøo ai bieát ñöôïc. Taát caû chæ laø nhöõng "taàng kieán giaûi" veà moät huyeàn thoaïi. Moät Hình Boùng Cuõ. 
Ngöôøi xöa thöôøng noùi, neáu veõ roàng chôù coù "ñieåm nhaõn". Veõ maét roàng, böõa naøo höùng leân, roàng vaøng, haïc vaøng... bay maát, ñeå trô laïi moät thaønh Thaêng Long maát caû Göôm Thieâng laãn Ruøa Thaàn, moät Hoaøng Haïc Laâu bieán thaønh tieäm chaû caù Laõ Voïng... 
Toâi nghó, Sôn Nam ñaõ queân lôøi daën ñoù cuûa coå nhaân, khi vieát Hình Boùng Cuõ. 
Moái tình ñaàu cuûa toâi vôùi Mieàn Nam ngaøy xöûa ngaøy xöa chæ coù vaäy. Soá meänh khieán toâi suoát ñôøi leõo ñeõo chaïy theo moái tình ñaàu ñoù, khaêng khaêng cöùng ñaàu, coá bieán noù thaønh hieän thöïc. Sau naøy, ñoïc nhöõng nhaø vaên Mieàn Nam, cuõng laø ñeå coá tìm laïi chuùt vaên minh, "tö töôûng man rôï" (penseùe sauvage, chöõ cuûa Claude Leùvi-Strauss), cuûa moät thuôû mieät vöôøn. 
Nhöng coù leõ khoâng giaûn dò nhö vaäy, Mieàn Nam, moái tình ñaàu, vaø toâi. Ngay töø khi hoïc trung hoïc ôû Haø-noäi, ñoïc Toâ Hoaøi, toâi ñaõ coá möôøng töôïng ra moät "nöôùc Nam Kyø" xa xoâi, choán ñaày aûi, nôi troán chaïy cuûa nhöõng anh ñaøn oâng, con trai "Baéc Kyø" cuûa moät Xoùm Gieáng, moät Traêng Theà, moät Queâ Ngöôøi - moät laøng Nghóa Ñoâ ñaõ khoâng coøn laø queâ mình - neân ñaønh hy sinh ñi laøm phu ñoàn ñieàn cho Taây, neáu khoâng may thì laøm phaân boùn caây cao su, coøn may ra thì laïi coù phen aùo gaám veà laøng. Coù theå khi xuoáng taàu haù moàm vaøo Nam, giaác mô cuûa chuù beù di cö vaãn chæ laø giaác mô cuõ kyõ ñoù. Giaác mô cuûa moät Nguyeãn Hoaøng veà moät Hoaønh Sôn nhaát khoaûnh, hay khieâm toán hôn, moät töông lai beân ngoaøi luõy tre laøng. 
Khi coøn ôû Traïi Caám Thaùi Lan, nhaân coù moät caùn boä CS thaát suûng, bò anh em ñoàng chí tính cho ñi moø toâm, neân ñaønh phaûi vöôït bieån, vaø ñöôïc ñaäu thanh loïc, roài sau ñoù xaåy ra moät cuoäc tranh luaän gay gaét giöõa moät soá ngöôøi. Ngöôøi caùn boä ñaõ noùi thaúng ra moät ñieàu: taïi sao caùc anh khoâng giaûi phoùng chuùng toâi, taïi sao caùc anh taïo ra tình caûnh caû nöôùc phaûi ñi aên maøy tình thöông cuûa toaøn theå nhaân loaïi... Khi laáy ñöôïc Mieàn Nam, coù theå giaác mô muoân ñôøi cuûa Mieàn Baéc ñaõ ñöôïc thöïc hieän: Giaûi phoùng cho chính mình, roài sau ñoù, cho caû nöôùc. Ñoái vôùi lòch söû, Mieàn Nam chæ coù coâng: Thaát traän. 
Qua ñaây, ñoïc nhöõng nhaø vaên haûi ngoaïi, toâi nhaän thaáy chæ coù doøng vaên chöông chöùa ñöïng tö töôûng "mieät vöôøn" laø khoâng bò cuoäc chieán laøm xaáu ñi, huyû hoaïi, hoaëc tieâu dieät. Nhö laø moät ñoái troïng vôùi gaùnh naëng hoäi nhaäp. ÔÛ trong nöôùc, doøng vaên chöông hieän thöïc tieàn chieán, ôû nhöõng taùc giaû nhö Nguyeãn Coâng Hoan, Nam Cao, Toâ Hoaøi... ñaõ ñaàu tö heát moïi öôùc mô, hoaøi voïng vaø naêng löïc cho nhöõng ngaøy ñaàu caùch maïng, ñaõ hy sinh heát cho Ñaûng, duø coù phaûi ñoát chaùy caû daãy Tröôøng Sôn, ñaõ bò kieåm thaûo, hoïc taäp nghò quyeát, hoïc taäp caùch ngoài, caùch suy tö, caùch ñi thöïc teá, caùch vieát döôùi aùnh saùng cuûa Ñaûng... cuoái cuøng nhöôøng choã cho doøng vaên chöông hieän thöïc xaõ hoäi chuû nghóa, ñaõ cheát baát ñaéc kyø töû ngay nhöõng ngaøy ñaàu chieán thaéng Mieàn Nam. Ñoäc giaû trong nöôùc baây giôø ñoå xoâ tìm ñoïc nhöõng taùc phaåm cuûa Hoà Bieåu Chaùnh... laø cuõng naèm trong yù nghóa ñoù: Tha hoùa khoâng phaûi chæ ôû ñaây, vaøo luùc naøy. Chaát nghóa khí, coõi coâng baèng, tình baø con loái xoùm... voán ñaày raãy trong nhöõng taùc phaåm cuûa Hoà Bieåu Chaùnh laø nhöõng hình boùng cuõ maø ngöôøi daân hai mieàn ñang traân troïng.

Nguyeãn Quoác Truï