Nguyeãn Duy Chính
Kim Dung vieát ba truyeän daøi lieân tieáp baét ñaàu töø Xaï Ñieâu Anh Huøng Truyeän, tieáp theo laø Thaàn Ñieâu Hieäp Löõ vaø sau cuøng laø YÛ Thieân Ñoà Long Kyù. Xaï Ñieâu Anh Huøng Truyeän coù boái caûnh laø cuoái ñôøi nhaø Toáng, Thaàn Ñieâu Hieäp Löõ laø giai ñoaïn ngöôøi Trung Hoa choáng laïi naïn Baéc xaâm, chuû yeáu laø vieäc thuû thaønh Töông Döông vaø YÛ Thieân Ñoà Long Kyù vieát veà cuoái ñôøi Nguyeân trong thôøi kyø nhöõng theá löïc toân giaùo laõnh ñaïo cuoäc khôûi nghóa laät ñoå nhaø Nguyeân. Caû ba boä truyeän ñaõ keùo daøi hôn moät traêm naêm töø ñaàu chí cuoái trieàu ñaïi cuûa ngöôøi Moâng Coå hình thaønh moät ñeá quoác ñöôïc coi laø vó ñaïi nhaát trong lòch söû loaøi ngöôøi, bao truøm moät khu vöïc ñòa dö töø AÙ sang AÂu.
Baøi vieát naøy veõ laïi böùc tranh lòch söû cuûa thôøi kyø ñoù, nhaán maïnh vaøo giai ñoaïn cuoái ñôøi Nguyeân ñeå nhaèm laøm saùng toû moät soá caâu hoûi lieân quan ñeán lòch söû ngoõ haàu taïo moät khoaûng caùch giöõa thöïc teá vaø tieåu thuyeát haàu cho chuùng ta caùi nhìn chính xaùc hôn veà cuoäc dieän Trung Hoa vaøo cuoái theá kyû 14.
Moät taùc giaû Hoa Kyø baûo raèng ngöôøi Trung Hoa (vaø caû ngöôøi Vieät Nam nöõa chaêng???) nhìn lòch söû cuûa hoï chaúng khaùc gì moät ngöôøi giaø caû nhìn laïi thuôû thanh xuaân. Caùi quaù khöù xa xaêm kia bao giôø cuõng soáng ñoäng, huy hoaøng vaø moãi laàn keå laïi, ngöôøi ta laïi toâ ñieåm cho noù theâm röïc rôõ, phoùng ñaïi vaø saün saøng boùp meùo nhieàu chi tieát[1]. Chính vì theá vieäc phaân tích vaø löïa choïn taøi lieäu laø moät vieäc khoù khaên vaø raát khoù nhìn vaán ñeà cho trung thöïc vaø khaùch quan. Toùm taét moät giai ñoaïn nhieãu nhöông vaø nhieàu bieán coá trong möôi trang giaáy moät caùch chính xaùc laø ñieàu gaàn nhö khoâng theå laøm ñöôïc, nhaát laø moãi söû gia laïi nhìn döôùi moät goùc caïnh khaùc nhau. Thaønh thöû chuùng toâi chæ choïn löïa nhöõng chi tieát naøo coù theå ñoùng goùp moät caùi nhìn lòch söû, boå tuùc cho baûn dòch boä YÛ Thieân Ñoà Long Kyù maø thoâi chöù khoâng coù yù ñònh vieát thaønh moät bieân khaûo veà moät giai ñoaïn phöùc taïp cuûa Trung Hoa.
Moät trong nhöõng vaán ñeà maø baát cöù ai ñoïc veà tình traïng cuoái ñôøi Nguyeân ñeàu khoù tìm ra manh moái vì chuùng ta thaáy coù nhieàu cuoäc noåi daäy taïi nhieàu vuøng, moãi ngöôøi caùt cöù moät phöông. Hoï coù lieân heä vôùi nhau khoâng? Phaûi chaêng cuøng trong moät toå chöùc nhö Kim Dung mieâu taû? Trong nhöõng ngöôøi ñoù ai hôn ai, ngöôøi naøo chæ huy ngöôøi naøo? Thöïc teá, ñaây ñeàu laø nhöõng nhoùm ñoäc laäp, maëc daàu khi caàn thieát hoï vaãn lieân minh vôùi nhau ñeå toàn taïi. Coù nhöõng nhoùm döïa vaøo söùc maïnh toân giaùo vaø thaàn quyeàn vaän ñoäng quaàn chuùng baèng loái tuyeân truyeàn meâ tín, coù nhoùm thì döïa vaøo loøng hoaøi voïng tieàn trieàu nhaân danh khoâi phuïc nhaø Toáng, cuõng coù nhoùm laïi chæ vì ñoùi khoù quaù maø ñi aên cöôùp sau lôùn daàn thaønh moät löïc löôïng quaân söï. So saùnh giai ñoaïn naøy vôùi cuoäc noäi chieán ôû Trung Hoa thôøi Daân Quoác ñaàu theá kyû 20 sau khi nhaø Thanh bò laät ñoå, chuùng ta thaáy coù nhieàu ñieåm töông ñoàng. Phaûi chaêng lòch söû cuõng chæ laø nhöõng laäp laïi treân nhöõng qui moâ khaùc nhau nhöng baûn chaát cuõng chæ laø moät cuoäc ñuoåi höôu tranh ñænh?
Neáu thoaùt haún ra khoûi nhöõng chi tieát soáng ñoäng maø Kim Dung ñaõ veõ neân trong boä YÛ Thieân Ñoà Long Kyù, chuùng ta coù theå ruùt tæa ñöôïc moät soá baøi hoïc veà chính trò vaø quaân söï, vaø coù caùi nhìn chính xaùc hôn veà moät trieàu ñaïi ngaõ xuoáng vaø moät trieàu ñaïi môùi vöôn leân.
Naêm 1126, ngöôøi Nöõ Chaân (töùc nöôùc Kim) tieán ñaùnh kinh ñoâ Khai Phong, hai cha con vua Huy Toâng vaø hôn 3000 toâng thaát bò baét vaø chín naêm sau nhaø vua cheát trong nguïc (1135). Moät nöûa nöôùc Taøu bò chieám ñoùng, nhaø Toáng phaûi thieân ñoâ xuoáng Haøng Chaâu vaø trieàu ñình chæ coøn kieåm soaùt mieàn nam soâng Hoaøi trôû xuoáng, söû goïi laø Nam Toáng. Moãi naêm nhaø Toáng phaûi trieàu coáng moät soá tieàn raát lôùn cho ngöôøi Nöõ Chaân. Moät danh töôùng laø Nhaïc Phi nhieàu laàn coá ñem quaân khoâi phuïc laïi nhöõng ñaát bò maát vaøo tay ngöôøi Kim nhöng khoâng thaønh coâng.
Thaønh thöû, trong khoaûng moät theá kyû röôõi, ngöôøi Trung Hoa heát nhöôïng boä cho ngöôøi Khieát Ñan (Lieâu) laïi trieàu coáng cho ngöôøi Nöõ Chaân (Kim) vaø sau cuøng thì bò ngöôøi Moâng Coå chieám ñoùng.
Ngay töø thôøi thöôïng coå, nhöõng daân toäc phía baéc ñaõ laø moät moái ñe doïa lôùn cho ngöôøi Trung Hoa. Nhöõng boä laïc phía baéc laø gioáng daân du muïc, soáng baèng chaên nuoâi raát thieän chieán. Moãi khi ñoùi keùm, hoï traøn xuoáng mieàn nam quaáy phaù vaø cöôùp boùc löông thöïc. Ngöôøi du muïc sinh soáng treân löng ngöïa ngay töø khi coøn nhoû neân khi tröôûng thaønh nam cuõng nhö nöõ ñeàu thieän ngheä veà cung teân, quen vôùi cheùm gieát vì ñoù laø sinh hoaït gaàn nhö töï nhieân ñeå sinh toàn. Khoâng nhöõng hoï taøn nhaãn vôùi ngöôøi Taøu ôû phöông nam maø cuõng luoân luoân tranh giaønh giöõa boä laïc naøy vôùi boä laïc khaùc, ñaùnh laãn nhau ñeå cöôùp gia suùc, ñaøn baø, taøi vaät. Thaønh thöû moät khi hoï lieân keát ñöôïc vôùi nhau thì trôû thaønh moät söùc maïnh khuûng khieáp.
Söùc maïnh chuû yeáu cuûa hoï trong chieán ñaáu laø söï di ñoäng. Ngöïa mieàn maïc baéc tuy nhoû con nhöng dai söùc, chaïy raát nhanh[2]. Moãi chieán só thöôøng ñem theo hai ba con ngöïa vaø ñi boä ñeå döôõng söùc, chæ khi naøo tôùi gaàn quaân ñòch môùi nhaûy leân xoâng thaúng vaøo traän ñòa. Vuõ khí chính yeáu cuûa hoï laø cung teân, hoï coù theå vöøa phi ngöïa vöøa baén cung baùch phaùt baùch truùng. Theo saùch vôû, moãi kî binh Moâng Coå thöôøng mang hai loaïi cung, moät loaïi baén gaàn vaø moät loaïi ñeå baén xa (coù theå tôùi 300 meùt). Tuùi ñöïng cuûa hoï mang ñöôïc ñeán 60 muõi teân, coù loaïi baén thuûng ñöôïc aùo giaùp, coù loaïi khi baén ra coù tieáng rít duøng ñeå truyeàn tín hieäu. Quaân só cuûa hoï laïi raát coù kyû luaät vaø nhaïy beùn trong chieán traän. Ñôøi Ñöôøng ngöôøi Khieát Ñan thaønh laäp nöôùc Lieâu, maëc duø chæ bao goàm ñoä möôi boä toäc, daân soá chæ ñoä non moät trieäu nhöng cuõng ñaõ khieán cho ngöôøi Trung Hoa ñieâu ñöùng. Cuõng ôû phía baéc, ngöôøi Nöõ Chaân (töùc Maõn Chaâu) tuy luoân luoân baát hoøa vôùi ngöôøi Khieát Ñan nhöng laïi cuõng ñe doïa nöôùc Taøu. Ngöôøi Nöõ Chaân laïi coù trình ñoä kyõ thuaät quaân söï khaù cao, bieát söû duïng nhöõng loaïi chieán xa vaø suùng baén ñaù neân ñaõ tieán ñaùnh nhöõng thaønh thò cuûa Toáng trieàu ôû mieàn baéc moät caùch deã daøng.
Tôùi cuoái theá kyû thöù 12, khí haäu mieàn quan ngoaïi trôû neân khaéc nghieät. Nhieàu vuøng bò haïn haùn laâu naêm khieán cho caùc thaûo nguyeân bò khoâ chaùy, thieáu thöïc phaåm cho nhöõng baày gia suùc. Ñeå sinh toàn hoï chæ coøn nöôùc nhoøm ngoù caùi kho thöïc phaåm ôû phöông nam vaø ngöôøi khai thaùc ñöôïc cô hoäi laø Thaønh Caùt Tö Haõn (Chinggis hay Ghengis Khan 1162-1227) moät nhaân vaät noåi danh trong lòch söû theá giôùi.
Thaønh Caùt Tö Haõn laø moät con ngöôøi khaùt maùu, thích cheùm gieát vaø chinh phuïc. OÂng ta ñaõ töøng tuyeân boá raèng Noãi vui söôùng nhaát cuûa con ngöôøi laø ñaùnh baïi ñöôïc keû thuø, saên ñuoåi hoï, cöôùp taøi vaät, chöùng kieán thaân nhaân hoï khoùc than, cöôõi ngöïa cuûa hoï vaø ñoaït laáy vôï con hoï laøm taøi saûn cuûa mình[3]. Sau khi thoáng trò ñöôïc nhieàu boä laïc goàm nhieàu saéc daân khaùc nhau, Thaønh Caùt Tö Haõn xaây döïng moät ñoäi quaân tinh nhueä vaø trôû thaønh moät laõnh tuï. Naêm 1206, caùc boä toäc toân oâng ta leân laøm Ñaïi Haõn (Universal Ruler) nghóa laø chuùa teå cuûa caùc boä laïc khaùc. Thaønh Caùt Tö Haõn lieàn toå chöùc laïi löïc löôïng, thay vì ñeå cho moãi boä laïc theo cô cheá rieâng, oâng taäp trung laïi thaønh moät quaân ñoäi duy nhaát theo heä thoáng thaäp phaân, cöù moãi 1000 kî só thaønh moät ñôn vò, ngöôøi chæ huy ñöôïc cha truyeàn con noái vaø chæ tuaân haønh quyeàn löïc duy nhaát cuûa Ñaïi Haõn maø thoâi.
Ngoaøi vieäc khai thaùc ñöôïc sôû tröôøng cuûa mình laø söï di ñoäng nhanh vaø kyõ thuaät chieán ñaáu, Thaønh Caùt Tö Haõn coøn thieän ngheä trong vieäc ñieàu quaân, aùp duïng ñöôïc binh phaùp moät caùch taøi tình, keå caû ba maët giaùp coâng, traù baïi, traù taåu vaø bieát lieân minh ñuùng luùc vôùi keû thuø. OÂng ta cuõng bieát söû duïng noäi giaùn (espionage and intelligence) ñeå thu löôïm tin töùc tröôùc khi taán coâng.
Thaønh Caùt Tö Haõn cuõng qui ñònh laïi phaùp cheá, chöõ vieát vaø toû ra laø moät ngöôøi coù taøi toå chöùc, laáy kyû luaät saét vaø nghieâm hình ñeå cai trò. OÂng töï chæ huy moät ñoaøn thaân binh chöøng moät vaïn ngöôøi laø nhöõng binh lính coù khaû naêng nhaát tuyeån choïn trong caùc boä laïc.
Sau khi cuûng coá thöïc löïc roài, Thaønh Caùt Tö Haõn sai ngöôøi chieâu haøng caùc boä laïc, ai thaàn phuïc thì ñöôïc yeân coøn neáu choáng laïi seõ bò taøn saùt khoâng thöông tieác. Chæ trong hai naêm 1212-1213 coù ñeán hôn chín möôi thaønh bò san thaønh bình ñòa. Khi hoï chieám kinh ñoâ nöôùc Kim cuûa ngöôøi Nöõ Chaân naêm 1215, thaønh phoá naøy bò ñoát chaùy ñeán hôn moät thaùng môùi heát. Naêm 1218, moät ñoaøn thöông nhaân ngöôøi Hoài ñöôïc Thaønh Caùt Tö Haõn baûo hoä bò cöôùp taïi nöôùc Khwarizm (Hoa Thích Töû Moâ) daãn ñeán vieäc quaân Moâng Coå tieán vaøo Trung Ñoâng roài traøn qua taän Ñoâng AÂu. Trong ba naêm nhieàu trieäu ngöôøi bò taøn saùt, keå caû ñaøn baø con treû, thaäm chí caû suùc vaät cuõng bò gieát saïch. Chính chieán dòch naøy ñaõ laøm cho ngöôøi Moâng Coå noåi tieáng veà söï daõ man vaø nhöõng nôi naøo khaùng cöï laïi hoï seõ bò tieâu dieät khoâng thöông tieác. Hai ngöôøi con trai thöù hai vaø thöù ba cuûa Thaønh Caùt Tö Haõn laø Chagatai vaø Ogedei chæ huy ñoaøn quaân naøy vaø quaân ñoäi ñem veà nhöõng bao ñaày tai ngöôøi laøm chöùng tích chieán thaéng. Sau khi haï thaønh Nishapur, bao nhieâu cö daân ñeàu bò gieát saïch, ñaàu cuûa hoï ñöôïc chaát thaønh ba ñoáng, ñaøn oâng, ñaøn baø, treû con. Caùc söû gia ñaõ toång keát cuoäc vieãn chinh naøy laø 700,000 trong thaønh Merv, 1,600,000 ngöôøi taïi Heart vaø 1,747,000 ngöôøi taïi Nishapur. [4]
Chæ trong gaàn 20 naêm cho tôùi khi Thaønh Caùt Tö Haõn cheát (1227), ñeá quoác Moâng Coå ñaõ baønh tröôùng gaàn khaép chaâu AÙ suoát töø Maõn Chaâu ñeán taän Trung Ñoâng.
Khi Thaønh Caùt Tö Haõn ñoät ngoät töø traàn, nhöõng ngöôøi con oâng ta tranh nhau ngoâi vò nhöng sau cuøng, ngöôøi thöù ba laø Oa Khoaùt Ñaøi (Ogodei) ñaùnh baïi nhöõng ngöôøi khaùc vaø trôû thaønh Ñaïi Haõn.
Oa Khoaùt Ñaøi tieán ñaùnh phaàn coøn laïi cuûa nöôùc Kim traøn xuoáng phöông Nam cuõng nhö baønh tröôùng qua phía Taây, chieám caû Moscow, Kiev vaø Ñoâng AÂu. Tuy ngöôøi Moâng Coå luùc ñoù chæ ñoä 1.5 trieäu, hoï trôû thaønh söùc maïnh voâ ñòch vì bieát saùp nhaäp nhöõng ñaïo quaân cuûa caùc boä laïc hay daân toäc khaùc döôùi quyeàn chæ huy cuûa hoï. Hoï khai thaùc ñöôïc nhöõng öu ñieåm cuûa ñoái phöông trong ñoù phaûi keå caùc chieán xa cuûa ngöôøi Nöõ Chaân vaø thuûy quaân cuûa ngöôøi Haùn, söû duïng nhöõng voõ khí môùi thu ñöôïc laøm phöông tieän taán coâng. Trong nhöõng laàn tieán ñaùnh nöôùc ta, ngöôøi Moâng Coå ñaõ duøng nhöõng chieán thuyeàn cuûa nhaø Toáng.
Trong khi nhöõng caän thaàn muoán du muïc hoùa ngöôøi Haùn, bieán mieàn Baéc nöôùc Taøu thaønh ñoàng coû cho gia suùc thì vò teå töôùng cuûa Oa Khoaùt Ñaøi laø Gia Luaät Sôû Taøi (Yelu Qucai, goác hoaøng toäc Khieát Ñan) ñaõ khuyeân oâng ta theo ñuoåi moät chính saùch vaên minh hôn. Ñoù laø ñaùnh thueá noâng daân baèng vaøng baïc, luïa laø, thoùc luùa. Nhöõng saéc daân du muïc theo ñaïo Hoài ôû vuøng Trung AÙ ñöôïc giao nhieäm vuï thu thueá vaø chính vì theá hoï bò caû ngöôøi Hoa laãn ngöôøi Moâng Coå gheùt boû.
Tuy nhieân phaûi ñeán khi chaùu noäi cuûa Thaønh Caùt Tö Haõn laø Hoát Taát Lieät (Khubilai) leân ngoâi thì ñeá quoác Nguyeân Moâng môùi phaùt trieån ñeán cöïc ñieåm. Hoát Taát Lieät thieân ñoâ töø Karakorum ôû Moâng Coå veà Baéc Kinh, khi ñoù coù teân laø Ñaïi Ñoâ vaø ñeán naêm 1271, oâng ta ñoåi quoác hieäu laø Nguyeân, toå chöùc trieàu ñình theo nghi thöùc nhaø Toáng.
Tröôùc ñaây, soâng laïch mieàn Nam Trung Hoa vaãn laø nhöõng chieán luõy thieân nhieân ngaên chaën böôùc chaân cuûa ñoaøn kî binh Moâng Coå nhöng sau khi chieám ñöôïc mieàn Baéc, hoï ñaõ ñeå taâm xaây döïng moät ñoäi chieán thuyeàn. Naêm 1268 hoï vaây haõm thaønh Töông Döông (Xiangyang), moät thaønh phoá ôû Hoà Baéc, cöûa ngoû huyeát maïch xuoáng mieàn haï löu soâng Döông Töû. Cuoäc coâng haõm keùo daøi ñeán naêm naêm, söû duïng haøng ngaøn thuyeàn beø vaø haøng vaïn binh só. Caùc chuyeân vieân haûi quaân ngöôøi Haùn, Trieàu Tieân, Nöõ Chaân, Hoài Hoät vaø Ba Tö ñöôïc ñieàu ñoäng vaøo vieäc cheá taïo caùc loaïi chieán thuyeàn. Kyõ sö ngöôøi Muslim cheá taïo nhöõng suùng baén ñaù coù theå neùm nhöõng taûng ñaù naëng haøng traêm pounds. Hai beân ñeàu phaûi döïa vaøo thuyeàn beø ñeå chuyeân chôû quaân nhu, thöïc phaåm vaø tieáp lieäu.
Veà phía nhaø Toáng, vaán ñeà chæ huy töông ñoái loûng leûo. Nhaø vua luùc ñoù coøn nhoû tuoåi vaø caùc ñaïi thaàn moãi ngöôøi moät yù, khoâng thoáng nhaát. Sau khi quaân Moâng Coå vöôït qua ñöôïc Tröôøng giang, baø Thaùi Haäu xuoáng chieáu Caàn vöông vaø khaép nôi nhaân daân noåi leân höôûng öùng. Theá nhöng ngöôøi Moâng Coå laïi söû duïng chieán thuaät taøn saùt thò uy gieát saïch nhöõng thò traán naøo choáng traû laïi hoï neân sau cuøng trieàu ñình phaûi ñaàu haøng ñeå traùnh ñoå maùu[5]. Nhöõng toân thaát nhaø Toáng chaïy veà vuøng duyeân haûi coá gaéng choáng traû theâm ñöôïc ba naêm nhöng tôùi naêm 1279 thì bò hoaøn toaøn tieâu dieät.
Tôùi thôøi kyø naøy, tuy ngöôøi Moâng Coå cai trò moät khu vöïc raát roäng lôùn nhöng hoï khoâng coøn thoáng nhaát laø moät ñeá quoác maø ñaõ chia thaønh nhieàu khu vöïc döôùi quyeàn cuûa nhöõng hoaøng thaân quoác thích moãi khu vöïc chòu aûnh höôûng cuûa vaên hoùa vuøng bò cai trò vaø hoï thöôøng ñaùnh laãn nhau. ÔÛ phía taây, hoï hoäi nhaäp vôùi vaên minh Hoài giaùo (Islam) cuûa ngöôøi Thoå (Turkish) hay Thieân chuùa giaùo (Christanity) trong khi ñeá quoác phía ñoâng thì nhöõng neàn vaên minh baûn xöù cuûa Khoång, Phaät, Laõo ... coù öu theá.
Maëc daàu ngöôøi Moâng Coå khoâng muoán bò ñoàng hoùa vaøo vaên minh Haùn toäc vaø ñöa ra nhieàu luaät leä khaét khe ñeå traán aùp vaø phaân chia giöõa ngöôøi thoáng trò vaø keû bò trò, hoï vaãn tieâm nhieãm neáp soáng coù vaên hoùa vaø vaên minh cuûa ngöôøi Trung Hoa. Nhieàu ñònh cheá cai trò vaø sinh hoaït cuûa Trung Hoa ñöôïc baét chöôùc keå caû heä thoáng thi cöû, ñieån cheá maëc daàu vaãn öu ñaõi ngöôøi Moâng Coå vaø raát khaét khe vôùi ngöôøi baûn xöù.
Veà chính saùch, ngöôøi Moâng Coå phaân chia daân chuùng ra thaønh möôøi giai caáp vôùi boán thöù baäc chính. Ngöôøi Moâng Coå coù vò trí cao nhaát, keá ñeán laø caùc daân toäc ôû ngoaøi ñaát Trung Hoa, chuû yeáu laø caùc vuøng quan ngoaïi phía baéc ñöôïc goïi laø saéc muïc nhö Hoài (Uighurs), Thoå (Turks), Taïng (Tibetans), Taây Haï (Tanguts), Ba Tö (Persians) ..., döôùi nöõa laø Haùn Nhaân laø nhöõng ngöôøi cuõng môùi bò chinh phuïc nhöng ôû phöông baéc nöôùc Taøu nhö Khieát Ñan (Khitans) hay Nöõ Chaân (Jurchens). Haïng thaáp nhaát laø khu vöïc ngöôøi Haùn chính goác cuûa nhaø Nam Toáng ñöôïc goïi laø Nam Nhaân[6]. Caùc giai caáp naøy bò ñoái xöû phaân bieät, thueá maù vaø luaät leä thi haønh cuõng khaùc, Nam nhaân haàu nhö raát ít ñöôïc boå nhieäm vaøo nhöõng chöùc vuï haønh chaùnh. Hoï cuõng bò caám ñoaùn nhieàu thöù vaø neáu phaïm toäi thì seõ bò nhöõng hình phaït raát khaét khe. Ngöôøi Haùn khoâng ñöôïc quyeàn laáy ngöôøi Moâng Coå laøm vôï nhöng ngöôøi Moâng Coå thì coù quyeàn naïp thieáp ngöôøi Haùn. Thaønh thöû, ngöôøi Haùn caøng caêm thuø boïn dò toäc keùm vaên minh, daõ man, aên uoáng nhoàm nhoaøm, ngöôøi hoâi haùm dô baån ñang cai trò treân ñaàu treân coå hoï[7]. Trong moät cuoäc chieán maø keû thaéng traän coù trình ñoä keùm coûi hôn keû baïi traän, hieän töôïng nghòch haønh cuõng laø chuyeän bình thöôøng.
Veà toân giaùo, nhaø vua ñaõ chuyeån höôùng töø suøng baùi Thieàn Toâng Trung Hoa sang Maät Toâng Taây Taïng vì Maät Toâng coù nhieàu leã nghi, caàu cuùng vaø taêng löõ Taây Taïng cuõng quen thuoäc hôn vôùi vieäc can döï vaøo trieàu chính. Hoaøng haäu Chabi raát moä ñaïo vaø ñöùa con ñaàu ñaõ mang teân Taây Taïng laø Dorji. Caùc laït ma Taây Taïng trôû neân loäng quyeàn, khai quaät caû caùc laêng taåm tieàn trieàu ñeå tìm chaâu baùu. Coøn ngöôøi Hoài Taây Vöïc (Muslim) thì laïi caøng teä haïi hôn, ngoaøi vieäc thu toùm heát taøi nguyeân vaø ñoäc quyeàn nhieàu ngaønh buoân baùn, hoï coøn ñoùng vai troø thu thueá cho trieàu ñình neân ngöôøi Haùn coi hoï laø nhöõng hung thaàn aùc saùt. Cuoäc soáng moãi luùc moät theâm aùp böùc nhaát laø nhöõng naêm sau cuøng cuûa nhaø Nguyeân khi chi phí moãi luùc moät gia taêng, thueá maù moãi luùc moät naëng, ñeå coù ñuû tieàn trieàu ñình phaûi ra leänh cho in theâm tieàn giaáy vaø vì theá naïn laïm phaùt caøng cao. Nhöõng cuoäc vieãn chinh ñaùnh Nhaät Baûn, Java, Ñaïi Vieät, Chieâm Thaønh caøng laøm cho quoác khoá troáng roãng vaø chính ñoù laø giai ñoaïn suy taøn cuûa ñeá quoác Nguyeân Moâng.
Khi Hoát Taát Lieät (Kubilai) töø traàn naêm 1294, chaùu noäi oâng ta Temur Oljeitu leân noái ngoâi. Ñeán khi Oljeitu cheát naêm 1307, tình theá trôû neân baát oån. Trong 26 naêm töø 1307 ñeán 1333 coù ñeán baûy ñôøi vua, luoân luoân coù nhöõng tranh giaønh quyeàn löïc, aùm saùt, tieâu dieät laãn nhau giöõa caùc phe phaùi. Ñeán khi Toghan Temur (Nguyeân Hueä Toâng) leân ngoâi naêm 1333, luùc aáy môùi 13 tuoåi thì quyeàn haønh vaøo trong tay vieân thaùi sö Ba Dieân, moät ngöôøi ñöa ra nhieàu ñieàu luaät raát haø khaéc ñeå phaân bieät Haùn Moâng, chaúng haïn nhö caám ngöôøi Haùn mang vuõ khí vaø ra chæ thò tieâu dieät naêm hoï lôùn nhaát cuûa Haùn toäc tính ra laø ñaïi ña soá ngöôøi Trung Hoa.[9] Hueä Toâng laøm vua caû thaûy 33 naêm nhöng khoâng coøn maïnh nhö nhöõng ñôøi tröôùc. Sau nhieàu naêm khoâng chinh chieán, khaû naêng quaân söï cuûa hoï suy giaûm, laïi theâm maát muøa dòch teã taïi nhieàu nôi khieán cho loøng ngöôøi caøng theâm oaùn giaän. Theo söû saùch, daân soá Trung Hoa tröôùc khi ngöôøi Moâng Coå cai trò vaøo khoaûng 100 trieäu thì ñeán cuoái ñôøi Nguyeân chæ coøn chöøng 60 ñeán 80 trieäu ngöôøi[10]. Trong khi nhaø vua chæ ham meâ töûu saéc vaø tin duøng boïn Laït Ma Taây Taïng, quyeàn haønh daàn daàn loït vaøo tay nhöõng töôùng laõnh.
Ñeå choáng laïi vôùi nhöõng cuoäc noåi daäy, nhaø Nguyeân cho pheùp nhöõng ngöôøi coù theá löïc taïi caùc ñòa phöông ñöôïc toå chöùc quaân ñoäi rieâng ñeå baûo veä cho mình. Theo nhöõng taøi lieäu môùi ñaây, coù ñeán hai möôi cuoäc khôûi nghóa lôùn treân toaøn quoác. Tuy nhöõng ñoäi quaân ñòa phöông naøy giuùp trieàu ñình traán aùp ñöôïc nhöõng söù quaân caùt cöù nhöng cuõng khieán cho trieàu ñình suy yeáu ñi nhieàu vaø theá löïc cuûa nhöõng thaân vöông caøng gia taêng. Trong vuøng ñaát Hoaøi ôû mieàn baéc Trung Hoa, Chaghan Temur, moät ñòa chuû thuoäc saéc toäc Hoài Uighur ñaõ trôû neân laãy löøng vì coù coâng ñaùnh deïp nhieàu vuï noåi daäy vaø trôû thaønh moät thaân vöông quyeàn uy[11]. Naêm 1362, Chaghan bò moät haøng töôùng möu saùt.[12]
Haøn Sôn Ñoàng, Löu Phuùc Thoâng:
Ñôøi Nguyeân caùc toân giaùo ñöôïc öu ñaõi, caùc Laït Ma Taây Vöïc caøng ñöôïc troïng voïng, daâm loaïn cung vi taïi trieàu ñình, ôû trong daân chuùng thaønh loaïn Baïch Lieân Giaùo. Sôû dó goïi laø Baïch Lieân giaùo vì baét nguoàn töø Baïch Lieân Xaõ trong Phaät giaùo, Tònh Ñoä toâng do cao taêng ñôøi Taán laø Tueä Vieãn thaønh laäp nhöng khi truyeàn trong daân gian trôû thaønh moät chi phaùi toân giaùo nhieàu meâ tín. Haøn Sôn Ñoàng ngöôøi Vónh Bình voán laø giaùo ñoà Baïch Lieân giaùo chieâu taäp daân chuùng, naêm Chí Chính nguyeân nieân (1440) tuyeân ngoân khaåu hieäu Phaät Di Laëc xuoáng traàn, Minh chuùa ra ñôøi[13] khoâng khaùc gì khaåu hieäu Trôøi xanh ñaõ cheát, Trôøi vaøng hieän ra[14] cuûa giaëc Hoaøng Caân ñôøi Haùn maït. Haøn Sôn Ñoàng töï xöng laø chaùu taùm ñôøi vua Toáng Huy Toâng sau ñöôïc theâm nhöõng nhoùm khaùc cuûa Löu Phuùc Thoâng, Ñoã Tuaân Ñaïo, La Vaên Toá keát hôïp.
Thôøi ñoù ñuùng vaøo luùc Giaû Loã (Toghto) ñang ñaép ñeâ choáng luït soâng Hoaøng Haø, Löu Phuùc Thoâng lieàn bí maät sai ngöôøi taïc moät pho töôïng ñaù moät maét, choân saün ôû Hoaøng Laêng Cöông, roài phao ngoân raèng: Töôïng ñaù moät maét ñöøng cheâ, Ñaøo soâng thieân haï töù beà noåi leân[15]. Khi phu phen ñaøo thaáy töôïng ñaù naøy loøng ngöôøi trôû neân dao ñoäng neân hoï Löu beøn gieát treâu ñen, ngöïa traéng bí maät lieân laïc vôùi Haøn Sôn Ñoàng khôûi söï.
Tuy nhieân vieäc baïi loä, Haøn Sôn Ñoàng bò huyeän quan phaùt giaùc ñem quaân baét ñöôïc. Vôï Haøn laø Döông thò cuøng con laø Haøn Laâm Nhi chaïy thoaùt. Löu Phuùc Thoâng beøn taäp hôïp ñoàng ñaûng ñaùnh vaøo Dónh Chaâu (nay thuoäc An Huy) roài chia binh ra ñaùnh caùc nôi, thanh theá raát lôùn, quaân coù ñeán hôn möôøi vaïn ngöôøi. Ñoã Tuaân Ñaïo ñöôïc phong laøm möu só (1451). Quaân cuûa y ñeàu chít khaên ñoû neân coøn goïi laø Hoàng quaân, hay Höông quaân. Quaân Nguyeân ra söùc ñaùnh deïp maø khoâng xong. Nhaân dòp Löu Phuùc Thoâng noåi leân, Lyù Nhò ôû Tieâu Huyeän , Quaùch Töû Höng ôû Haøo Chaâu cuõng noåi leân theo. Quaân Nguyeân ñem ñaïi binh ñeán ñaùnh bò thua to. Naêm 1455, Löu Phuùc Thoâng tìm ñöôïc con trai cuûa Haøn Sôn Ñoàng laø Haøn Laâm Nhi toân leân laøm hoaøng ñeá, ñaët ñeá hieäu laø Tieåu Minh Vöông, ñoùng ñoâ ôû Haøo Chaâu quoác hieäu laø Toáng, laø naêm Long Phöôïng nguyeân nieân. Meï Döông thò ñöôïc toân laøm Thaùi Haäu, Ñoã Tuaân Ñaïo, Thònh Vaên UÙc laøm Thöøa Töôùng coøn Löu Phuùc Thoâng vaø La Vaên Toá laøm Bình Chöông Chính Söï. Theá nhöng chaúng bao laâu vì thaáy Ñoã Tuaân Ñaïo chuyeân quyeàn, Löu Phuùc Thoâng beøn gieát ñi töï mình laøm Thöøa Töôùng.
Töø Thoï Huy vaø Tröông Só Thaønh:
Cuøng thôøi gian Löu Phuùc Thoâng vaø Lyù Nhò, Quaùch Töû Höng noåi leân coøn coù Töø Thoï Huy. Töø Thoï Huy teân thöïc laø Trinh voán laøm ngheà buoân vaûi, thöôøng qua laïi ñaát Kyø Chaâu. Thôøi ñoù coù Baønh Oaùnh Ngoïc, Ngheâ Vaên Tuaán, Traâu Phoå Thaéng thaáy Thoï Huy töôùng maïo khoâi ngoâ, cho raèng coù töôùng phi thöôøng neân suy toân leân laøm minh chuû, khôûi binh choáng laïi Nguyeân trieàu. Naêm Chí Chính thöù 11 ñôøi Nguyeân Hueä Toâng, Töø Thoï Huy xöng ñeá, quoác hieäu laø Thieân Hoaøn, phong Traâu Phoå Thaéng laøm Thaùi Sö. Töø Thoï Huy tuy chieám ñöôïc moät khu vöïc roäng lôùn nhöng khoâng ñuû taøi ñeå cai quaûn boä thuoäc thaønh thöû ñeán naêm Chí Chính 20 thì bò moät boä töôùng laø Traàn Höõu Löôïng gieát cheát.
Tröông Só Thaønh ngöôøi ñaát Thaùi Chaâu, cuøng hai em Só Ñöùc, Só Tín laøm ngheà buoân muoái, tính tình haøo saûng roäng raõi neân ñöôïc nhieàu ngöôøi quí meán. Thôøi ñoù phu phen bò haø hieáp nhöng khoâng coù ai laõnh ñaïo, Só Thaønh beøn keâu goïi ñöùng leân ñöôïc moïi ngöôøi baàu laøm minh chuû chieám laáy caùc thaønh Thaùi Chaâu, Höng Hoùa. Naêm Chí Chính thöù 13 töï xöng laø Thaønh Vöông, ñaët quoác hieäu Ñaïi Chu, nieân hieäu Thieân Höïu.
Thanh theá Tröông Só Thaønh caøng luùc caøng lôùn, vua nhaø Nguyeân phaûi sai Thoaùt Thoaùt Thieáp Moäc Nhi ñem ñaïi quaân ñeán ñaùnh. Tuy nhieân khi Tröông Só Thaønh kieät löïc saép ñaàu haøng thì Nguyeân Hueä Toâng nghe lôøi deøm pha phaùi Thoaùt Thoaùt ñem quaân xuoáng Vaân Nam neân hoï Tröông môùi thoaùt naïn. Tôùi thôøi kyø ñoù, nhoùm Hoàng Caân cuûa Löu Phuùc Thoâng ñaõ huøng cöù chieám ñoùng nhieàu vuøng roäng lôùn ôû mieàn Baéc, Tröông Só Thaønh beøn thöøa theá quaân Nguyeân phaûi lo ñaùnh nhau vôùi nhöõng theá löïc ñoù beøn xua quaân tieán chieám vuøng Giang Nam. Chieám ñöôïc Giang Nam roài, Tröông Só Thaønh trôû neân sa ñoïa, ham meâ töûu saéc. Boä töôùng cuûa Löu Phuùc Thoâng laø Chu Nguyeân Chöông thaáy hoï Tröông traûi roäng beøn ñem quaân taán coâng, baét ñöôïc em trai Tröông Só Thaønh laø Tröông Só Ñöùc. Naêm 1357 (Chí Chính thöù 17) Tröông Só Thaønh ra haøng nhaø Nguyeân, ñem quaân taán coâng gieát ñöôïc Löu Phuùc Thoâng, ñuoåi ñöôïc Haøn Laâm Nhi.
Naêm Chí Chính thöù 23 (1363), Tröông Só Thaønh ñoøi ñöôïc phong laøm Ngoâ Vöông nhöng trieàu ñình khoâng thuaän, y lieàn töï laäp moät coõi, phong cho em Só Tín laøm thöøa töôùng, tin duøng boïn vaên nhaân. Chu Nguyeân Chöông khi ñoù ñaõ tröø ñöôïc Traàn Höõu Löôïng roài lieàn sai Töø Ñaït, Thöôøng Ngoä Xuaân ñem hai möôi vaïn quaân taán coâng, caùc töôùng cuûa Tröông Só Thaønh laàn löôït ñaàu haøng Chu Nguyeân Chöông. Quaân Minh vaây ñaùnh Bình Giang, duøng ñaïi phaùo baén vaøo, Tröông Só Tín töû traän, Tröông Só Thaønh phaûi töï saùt.
Traàn Höõu Löôïng:
Ngoaøi Chu Nguyeân Chöông, coù leõ Traàn Höõu Löôïng laø ngöôøi ñaùng ñöôïc ñeå yù nhaát. Traàn Höõu Löôïng coù theå noùi laø nhaân vaät soá hai trong taát caû nhöõng cuoäc noåi daäy cuoái ñôøi Nguyeân tranh giaønh ngoâi vò baù chuû vôùi Minh Thaùi Toå. Moät ñieåm ñaùng noùi khaùc laø theo Ñaïi Vieät söû kyù baûn kyû thì Traàn Höõu Löôïng chính laø con trai cuûa Chieâu Quoác Vöông Traàn Ích Taéc (con trai thöù naêm vua Traàn Thaùi Toâng) sang haøng Nguyeân nhöng khoâng coù gì laøm chaéc chaén neân Khaâm Ñònh Vieät Söû ñaõ baùc boû chuyeän naøy[16].
Theo söû Taøu, Traàn Höõu Löôïng laø con moät nhaø thuyeàn chaøi, luùc nhoû ham hoïc neân khaù gioûi vaên chöông, coù hoài ñaõ laøm moät chaân nha laïi trong huyeän. Khi Töø Thoï Huy khôûi binh, Löôïng gia nhaäp binh ñoäi cuûa Ngheâ Vaên Tuaán, laäp ñöôïc nhieàu chieán coâng, leân ñeán laõnh binh Nguyeân Soaùi. Luùc ñoù Ngheâ Vaên Tuaán quyeàn haønh khuynh loaùt caû Töø Thoï Huy coù yù muoán gieát chuû ñeå töï mình leân laøm vua. Thoï Huy phaûi chaïy troán vaøo trong quaân cuûa Traàn Höõu Löôïng, Höõu Löôïng lieàn nhaân cô hoäi ñoù hoä giaù ñem quaân taán coâng Ngheâ Vaên Tuaán cöùu Töø Thoï Huy neân ñöôïc thaêng leân Bình Chöông Chính Söï.
Veà sau Traàn Höõu Löôïng ñem quaân phaù ñöôïc An Khaùnh, roài qua soâng chieám luoân Long Höng, Thuïy Chaâu, Caùt An, Thieäu Voõ trôû thaønh theá löïc maïnh nhaát vuøng nam soâng Döông Töû. Khi ñoù laõnh ñòa cuûa Traàn Höõu Löôïng ñaõ saùt vôùi khu vöïc cuûa Chu Nguyeân Chöông neân ñang luùc y phaûi phoøng ngöï quaân Nguyeân, Chu Nguyeân Chöông lieàn sai Thöôøng Ngoä Xuaân taán coâng laáy maát ñaát Trì Chaâu, hai beân trôû thaønh theá nöôùc löûa. Töø khi thanh theá trôû neân löøng laãy, Traàn Höõu Löôïng coù yù muoán tröø khöû Töø Thoï Huy ñeå töï mình leân laøm vua. Naêm Chí Chính thöù 20, Traàn Höõu Löôïng gieát Töø Thoï Huy leân ngoâi hoaøng ñeá ñoåi quoác hieäu laø Haùn, caûi nieân hieäu thaønh Ñaïi Nghóa nguyeân nieân. Tuy nhieân caùc boä haï cuûa Töø Thoï Huy khoâng phuïc neân ñeàu boû ñi caû thaønh thöû Traàn Höõu Löôïng bò Chu Nguyeân Chöông ñaùnh thua maáy traän lieàn. Naêm Ñaïi Nghóa thöù tö (1363), hai beân ñaïi chieán taïi hoà Baø Döông, Traàn Höõu Löôïng thua to bò truùng teân cheát treân soâng Cöûu Giang, con laø Traàn Lyù keá vò naêm sau thì veà haøng Chu Nguyeân Chöông.
Chu Nguyeân Chöông:
Nhaân vaät ñaõ thu hoaïch ñöôïc thaéng lôïi sau cuøng ñeå laäp neân moät trieàu ñaïi môùi laø Chu Nguyeân Chöông. Chu Nguyeân Chöông tuoåi treû ngheøo khoå, hoïc haønh raát ít nhöng laø con ngöôøi tính toaùn, nhìn xa troâng roäng. Cha meï maát sôùm, Chu phaûi vaøo chuøa caïo ñaàu laøm sö soáng qua ngaøy. Cöù theo daõ söû, oâng laø ngöôøi xaáu xí, maët löôõi caøy, ñaày noát ruoài. Tuy nhieân theo dung maïo maø hoïa gia trong trieàu veõ thì cuõng raát oai nghi, coù leõ khi leân ngoâi aên uoáng ñaày ñuû, ñaày ñuû uy quyeàn töôùng maïo cuõng vì theá maø bieán ñoåi.
Chu Nguyeân Chöông nhìn thaáy theá cuïc khoù loøng coù theå khôûi binh ôû mieàn Baéc neân tìm ñöôøng gaây thanh theá ôû mieàn Nam soâng Döông Töû. Veà sau ñöôïc Lieâu Vónh Trung vaø Du Thoâng Haûi ôû Saøo Hoà giuùp ñôõ neân tìm ñöôïc ñöôøng xuoâi nam. Chu Nguyeân Chöông chieám ñöôïc maáy thaønh nghieâm caám só toát khoâng ñöôïc cöôùp boùc nhö nhöõng nhoùm khaùc neân ñi ñeán ñaâu cuõng ñöôïc daân chuùng ñoùn röôùc raát laø noàng haäu. Naêm Chí Chính thöù 16 (1356), Chu Nguyeân Chöông chieám Kim Laêng, ñoåi thaønh phuû ÖÙng Thieân beà ngoaøi thaàn phuïc Löu Phuùc Thoâng vaø Haøn Laâm Nhi, coi mình laø thaàn töû nhaø Toáng neân ñöôïc phong laø Ngoâ Quoác Coâng. Keå töø ñaây, Chu Nguyeân Chöông coù hai boä maët, beân ngoaøi coi nhö laø moät boä töôùng cuûa Hoaøng Ñeá nhaø Toáng (Haøn Laâm Nhi) nhöng thöïc teá hoï Chu coù toaøn quyeàn haønh ñoäng nhö moät söù quaân. Veà sau Chu Nguyeân Chöông sai Töø Ñaït, Ñaëng Duõ, Thöôøng Ngoä Xuaân caùc töôùng ñem quaân chieám caùc nôi, môû roäng ñòa baøn hoaït ñoäng.
Khi ñoù, caùc nôi chung quanh Chu Nguyeân Chöông coù Traàn Höõu Löôïng xöng Haùn Ñeá ôû ñaát Giang Sôû, Tröông Só Thaønh xöng Chu Ñeá ôû Ñoâng Ngoâ, Minh Ngoïc Traân xöng Haï Ñeá ôû Ba Thuïc ba maët nhoøm vaøo, tình theá thaät laø nguy hieåm. Tuy nhieân döôùi tröôùng hoï Chu coù nhöõng möu só gioûi nhö Lyù Thieän Löông, Löu Cô, Toáng Lieâm, beân ngoaøi laïi coù nhöõng töôùng taøi nhö Töø Ñaït, Thöôøng Ngoä Xuaân, Daëng Duõ ... neân daàn daàn bình ñònh ñöôïc nhöõng söù quaân chung quanh. Ñeán thôøi kyø naøy, Chu Nguyeân Chöông töï caûm thaáy mình ñaõ ñuû söùc thoáng nhaát Trung Hoa neân sai ngöôøi laät thuyeàn gieát cheát Haøn Laâm Nhi (con cuûa Haøn Sôn Ñoàng, vua nhaø Toáng) vaøo thaùng gieâng naêm 1366 vaø sau ñoù khoâng coøn nhaân danh trieàu ñình buø nhìn naøy ñeå ra leänh nöõa[17].
Traàn Höõu Löôïng bò dieät töø naêm 1364, keá ñeán laø Tröông Só Thaønh bò gieát naêm 1367, vaø Phöông Quoác Traân ñaàu haøng cuoái naêm ñoù. Sau khi ñaõ deïp ñöôïc nhöõng ñoái thuû ñaùng ngaïi nhaát, Chu Nguyeân Chöông môû nhöõng chieán dòch lôùn ñeå taán coâng leân mieàn baéc vaø ñoàng thôøi bình ñònh noát nhöõng nôi leû teû ôû mieàn nam.
Naêm Chí Chính thöù 27 (1367), Chu Nguyeân Chöông phong Töø Ñaït laøm Chinh Loã ñaïi töôùng quaân, Thöôøng Ngoä Xuaân laøm phoù töôùng ñem hai möôi nhaêm vaïn quaân tieán leân ñaùnh vaøo kinh ñoâ nhaø Nguyeân, laïi phaùi moät boä phaän khaùc tieâu dieät ñaùm taøn quaân cuûa Phöông Quoác Traân vaø nhöõng dö ñaûng cuûa caùc nhoùm khaùc coøn soùt taïi Vaân Nam, Hoà Quaûng. Chuû tröông cuûa Chu Nguyeân Chöông laø laáy Sôn Ñoâng tröôùc ñeå ngaên chaën ñöôøng tieán cuûa quaân Moâng Coå, ñoàng thôøi chieám laáy Haø Nam ñeå chaën tieáp vieän roài sau laáy Ñoàng Quan ba maët cuøng tieán veà Ñaïi Ñoâ.
Ngaøy 23 thaùng gieâng naêm 1368, Chu Nguyeân Chöông leân ngoâi Hoaøng Ñeá ñaët quoác hieäu laø Minh, nieân hieäu Hoàng Voõ. Nhöõng ai khoâng taùn thaønh vieäc leân ngoâi cuûa oâng ta veà sau ñeàu bò gieát caû. Veà vieäc ñaët quoác hieäu laø Minh, nhieàu söû gia ñaõ cho raèng hoï Chu muoán khaúng ñònh söï hieän dieän cuûa Minh Giaùo trong quaù trình noåi daäy nhöng cho tôùi nay cuõng vaãn chæ laø moät giaû thuyeát. Toân giaùo, keå caû caùc nhoùm Di Laëc Toâng, Baïch Lieân Giaùo, Minh Giaùo coù theå coù ít nhieàu ñöùng sau löng nhöõng vuï khôûi nghóa nhöng khoâng phaûi laø moät löïc löôïng duy nhaát. Kim Dung coù leõ ñaõ möôïn lyù luaän naøy cuûa Ngoâ Haøm (Wu Han)[18] , moät söû gia noåi tieáng cuûa Hoa Luïc khi baét ñaàu vieát boä YÛ Thieân Ñoà Long Kyù naêm 1961.
Ñeán thaùng 10 naêm 1368, vua nhaø Nguyeân cuøng quaàn thaàn boû chaïy ra maïc baéc vaø Chu Nguyeân Chöông tieán quaân vaøo kinh ñoâ. Töø moät ngöôøi cuøng ñinh ngheøo khoå coù luùc phaûi laøm saõi chuøa queùt laù ña, oâng ñaõ leân ngoâi moät caùch veû vang ôû tuoåi 40 vaø laàn ñaàu tieân trong lòch söû Trung Hoa, moät ñoaøn quaân do moät laõnh tuï töø mieàn nam soâng Döông Töû ñaõ tieán leân ñuoåi ñöôïc ngöôøi Moâng Coå ra ngoaøi bieân aûi. ÔÛ vaøo thôøi buoåi naøy chuùng ta khoâng thaáy ñöôïc söï huy hoaøng ñoù nhöng neáu nhôù laïi raèng mieàn Baéc ñoù ñaõ naèm trong tay ngöôøi Thaùt Ñaùt 432 naêm qua caùc trieàu ñaïi Lieâu, Kim, Nguyeân thì môùi thaáy raèng ñoù laø moät thaéng lôïi raát to lôùn cuûa gioáng daân noâng nghieäp ñoái vôùi gioáng daân du muïc, phaù tan caùi huyeàn thoaïi söùc maïnh cuûa nhöõng kî só töø sa maïc.
Trong nhöõng naêm keá tieáp, moät maët Chu Nguyeân Chöông tieâu dieät taát caû nhöõng maàm noäi loaïn coù theå coù, maët khaùc ñöa ra moät chính saùch ñoàng hoùa qui moâ, tieâu dieät baèng voõ löïc, cai trò baèng nghieâm luaät vaø loaïi tröø nhöõng toå chöùc toân giaùo trong ñoù keå caû nhöõng toå chöùc tröôùc ñaây ñaõ uûng hoä oâng ta.
YÛ THIEÂN ÑOÀ LONG KYÙ, TIEÅU THUYEÁT VAØ LÒCH SÖÛ
Nhieàu ngöôøi ñoïc xong boä YÛ Thieân Ñoà Long Kyù ñaõ chaéc löôõi than thaàm Tröông Voâ Kî ñaõ ñeå cho Chu Nguyeân Chöông löøa moät caùch deã daøng, vaø xem ra coâng cuoäc ñaáu tranh laät ñoå trieàu Nguyeân cuõng khoâng coù gì khoù khaên laém. Thöïc teá, ngay töø naêm 1340 thì ñaõ baét ñaàu coù nhöõng cuoäc noåi daäy vaø rieâng Chu Nguyeân Chöông, oâng ta phaûi chieán ñaáu lieân tuïc gaàn hai möôi naêm môùi thaønh coâng trong vieäc ñuoåi ñöôïc ngöôøi Moâng Coå ra khoûi Trung Hoa.
Thaéng lôïi cuûa Chu Nguyeân Chöông coù nhöõng yeáu toá khaùch quan khoâng theå phuû nhaän ñöôïc vaø phaûi noùi raèng hoï Chu laø ngöôøi coù chí khí hôn taát caû nhöõng söù quaân khaùc. Trong khi haàu nhö taát caû moïi ngöôøi moät khi coù chuùt thaønh töïu ñeàu xöng ñeá, xöng vöông, Chu Nguyeân Chöông ñaõ nghe theo lôøi khuyeân cuûa Chu Thaêng ñeå aùp duïng ba ñieàu:
-Thöù nhaát laø xaây döïng moät caên cöù ñòa thaät vöõng chaéc (cao truùc töôøng) laø Kim Laêng, moät nôi hieåm yeáu, ngoaøi ñaùnh vaøo thì khoù, trong ñaùnh ra thì deã ñeå laøm nôi ñoùng ñoâ.
-Thöù hai laø tích tröõ löông thaûo (quaûng tích löông), khai khaån ñaát ñai khuyeán khích canh noâng ñeå laøm keá laâu daøi. Trong khi nhöõng ngöôøi khaùc chuû tröông ñaùnh cöôùp caùc nhaø giaøu ñeå laáy tieàn cuûa nuoâi quaân, Chu Nguyeân Chöông duøng keá toå chöùc quaàn chuùng, phaùt trieån löïc löôïng laøm keá saâu reã beàn goác.
-Thöù ba laø ñöøng voäi vaøng xöng vöông (hoaõn xöng vöông) nghóa laø khoâng taïo cho mình thaønh moät caùi gai trong maét ngöôøi Moâng Coå cuõng nhö söï ñoá kî vôùi caùc nhoùm khaùc. Trong khi ta thaáy Löu Phuùc Thoâng laäp Haøn Laâm Nhi leân laøm vua (duø danh nghóa keá thöøa Toáng trieàu), Töø Thoï Huy laäp trieàu ñaïi Thieân Hoaøn, Traàn Höõu Löôïng laäp neân nhaø Haùn, Minh Ngoïc Traân laäp neân nhaø Haï ... thì Chu Thaêng khuyeân Chu Nguyeân Chöông tieáp tuïc danh nghóa thaàn töû nhaø Toáng, duøng nieân hieäu Long Phöôïng ñeå mang chính nghóa veà cho mình.
Nhö theá ta thaáy Chu Nguyeân Chöông laø ngöôøi bieát aån nhaãn, coù chí lôùn ñaõ ñaønh maø cuõng nhìn xa troâng roäng khaùc haún vôùi ñaùm thaûo khaáu khaùc töï maõn vôùi nhaát khoaûnh giang sôn coù ñöôïc trong tay ñeå roài ñi vaøo choã kieâu caêng, xa xæ vaø khinh ñòch.
Moät nhaân vaät thöù hai chuùng ta cuõng phaûi ñeå yù ñeán laø cha cuûa Quaän Chuùa Trieäu Maãn, ngöôøi con gaùi Moâng Coå xinh ñeïp laém möu nhieàu keá sau trôû thaønh vôï caû (?) cuûa Tröông Voâ Kî. Nhöõ Döông Vöông Saùt Haõn Ñaëc Muïc Nhó. Ñaëc Muïc Nhó laø phieân aâm cuûa chöõ Temur, voán laø moät hoï goác Hoài (Uighur) ôû maïn Baéc Taân Cöông. Chaghan Temur töï laø Dieân Thuïy coøn ñöôïc goïi döôùi teân Saùt Haõn Thieáp Moäc Nhi, oâng taèng toå theo quaân Moâng Coå ñeán vuøng Haø Nam, soáng taïi vuøng Traåm Khaâu, cha laø Löông Vöông A Loã Ñaøi. Naêm Chí Chính thöù 12 (1352) ñem quaân ñaùnh vôùi giaëc Hoàng Caân ñöôïc phong laøm Ñaït Loã Hoa Xích phuû Nhöõ Ninh (tuaàn phuû) traán aùp ñaãm maùu nhöõng cuoäc noåi daäy ôû Haø Nam, Thieåm Taây, Sôn Taây. Naêm Chí Chính 19 (1359), Chaghan ñem quaân vaây Bieän Löông ñuoåi ñöôïc Haøn Laâm Nhi, Löu Phuùc Thoâng phaûi boû chaïy ra An Phong. Naêm 1361, Chaghan ñem quaân taán coâng Sôn Ñoâng, chieâu haøng ñöôïc boïn Ñieàn Phong Vöông Só Thaønh roài coâng haõm Quan Chaâu, Ñoâng Xöông, Ñoâng Bình, Teá Ninh, Teá Nam, ñöôïc thaêng leân Trung Thö Bình Chöông Chính Söï. Naêm 1362, oâng ta bò boïn haøng töôùng Ñieàn Phong Vöông Só Thaønh gieát cheát. Quyeàn bính giao laïi cho ñöùa con nuoâi (voán laø chaùu goïi baèng caäu) laø Koko Temur (Khoá Khoá Ñaëc Muïc Nhó)[19]
Ngöôøi thöù hai trong gia ñình quí toäc naøy laø Koko Temur maø Nguyeân Söû dòch ra laø Khoaùng Khueách Thieáp Moäc Nhi, Haùn danh Vöông Baûo Baûo, töùc anh trai cuûa Trieäu Maãn trong boä YÛ Thieân Ñoà Long Kyù. Nhö treân ñaõ noùi, theo chính söû, ngöôøi naøy laø chaùu goïi Nhöõ Döông Vöông baèng caäu, cuõng laø moät nhaân vaät raát ñaëc bieät. Saùch cheùp raèng y ñöôïc Minh Thaùi Toå Chu Nguyeân Chöông coi laø ñeä nhaát kyø nhaân maø moät trong ba moái haän trong ñôøi oâng ta laø khoâng baét ñöôïc Vöông Baûo Baûo. Trong coâng cuoäc ñaùnh deïp nhöõng vuï noåi daäy, Vöông Baûo Baûo laäp ñöôïc raát nhieàu coâng lao, laãy löøng coøn hôn caû Saùt Haõn. Tuy nhieân ñeán cuoái ñôøi Nguyeân vì nhöõng tranh chaáp quyeàn bính trong trieàu ñình, chính ngöôøi Moâng Coå töï laøm cho hoï suy yeáu vì caùc thaân vöông ñaùnh gieát laãn nhau. Vöông Baûo Baûo moät mình lo ñaùnh ñoâng deïp baéc, tieâu dieät raát nhieàu nhaân vaät quan troïng cuûa nghóa quaân ñöôïc thaêng leân ñeán Haø Nam Vöông, thoáng lónh toaøn boä binh quyeàn nhöng vì bò moät soá boä töôùng laøm phaûn neân quaân Nguyeân thua to, Vöông Baûo Baûo phaûi daãn möôøi taùm kî binh thaân tín chaïy veà maïc baéc[20]. Caùi teân Vöông Baûo Baûo khoâng nhöõng ñi vaøo lòch söû maø coøn ñöôïc truyeàn tuïng daân gian nhö moät kyø nhaân[21] vaø veà sau khi ngöôøi Moâng Coå bò ñuoåi ra khoûi ñaát Trung Hoa roài, y vaãn coøn laø moät moái ñe doïa maõi chöa döùt. Chu Nguyeân Chöông ñaõ nhieàu laàn duï haøng nhöng Vöông Baûo Baûo khoâng chòu, coøn gieát söù giaû. Theo Minh Thöïc Luïc, Chu Nguyeân Chöông ñaõ baûy laàn vieát thö raát thoáng thieát, hai laàn sai ngöôøi taâm phuùc cuûa Vöông Baûo Baûo ñaõ veà haøng sang chieâu duï nhöng khoâng thaønh coâng. Vöông Baûo Baûo cheát naêm 1375.
Theá coøn Trieäu Maãn, naøng quaän chuùa Moâng Coå vöøa xinh ñeïp, vöøa khoân ngoan, chæ huy moät taäp theå cao thuû ñoâng ñaûo, em gaùi cuûa Vöông Baûo Baûo, nhaân vaät coù theå noùi laø vai chính thöù nhì trong YÛ Thieân Ñoà Long Kyù laø ai?
Theo söû saùch, Khoaùng Khueách Thieáp Moäc Nhi coù hai ngöôøi em, em trai laø Thoaùt Nhaân Thieáp Moäc Nhi, em gaùi laø Vöông Thò. Thoaùt Nhaân theo anh ñaùnh traän coøn coâ em gaùi thì tuoåi coøn nhoû, soáng quanh quaån trong vuøng Traåm Khaâu, Haø Nam hoaëc vôùi oâng noäi laø A Loã Ñaøi ôû Bieän Löông. Sau khi quaân Minh chieám ñöôïc Haø Nam roài, coâ ta soáng bình thöôøng nhö moät ngöôøi daân. Chính vì thaùi ñoä kieâu huøng cuûa Khoaùng Khueách, Minh Thaùi Toå cuõng kính troïng laây thaân quyeán neân ñònh cöôùi Vöông Thò cho con trai thöù hai cuûa oâng ta laø Taàn Vöông Chu Saûng. Tuy nhieân coâ em gaùi cuûa Khoaùng Khueách cuõng quaät cöôøng, laáy côù laø coøn ñang ñeå tang cha neân cöï tuyeät lôøi caàu hoân, sau Minh Thaùi Toå phaûi nhôø Leã Boä Thöôïng Thö Ñaøo Khaûi ñöùng ra chuû hoân, chính thöùc laäp Vöông Thò laøm Taàn Vöông Vöông Phi. Thôøi kyø ñoù chính laø giai ñoaïn maø Khoaùng Khueách ñaõ ñaïi baïi binh löïc tan taùc vaø Chu Nguyeân Chöông muoán toû moät cöû chæ hoøa hieáu ñeå duï haøng nhöng ñaõ khoâng thaønh coâng. Khi Chu Saûng töø traàn, Vöông Thò tuaãn tieát cheát theo choàng. Sau khi anh cheát roài, em trai Vöông Baûo Baûo laø Thoaùt Nhaân vaãn tieáp tuïc theo phoø Nguyeân chuùa, ñaùnh nhau vôùi quaân Minh chaúng may bò baét roài bò gieát.
-Keá ñoù laø nhöõng toå chöùc toân giaùo phaùt nguoàn töø moät soá chi löu cuûa Phaät giaùo nhö Baïch Lieân giaùo, vaø nhaát laø nhoùm chít khaên ñoû (Hoàng Caân). Cöù theo söû saùch thôøi kyø ñoù nhieàu toân giaùo cuøng hieän dieän treân ñaát Trung Hoa vaø aûnh höôûng cuûa nhöõng toân giaùo töø Trung Ñoâng raát ñaùng keå. Chính söï pha troän nhieàu maøu saéc khaùc nhau, ta thaáy cuøng moät luùc coù maët caû Hoài giaùo, Thieân chuùa giaùo, Baùi hoûa giaùo (töùc Minh giaùo), Phaät giaùo Maät toâng, Laït ma giaùo ... vaø tín ngöôõng baûn xöù nhö Laõo giaùo, Khoång giaùo hoaït ñoäng cuøng moät luùc treân ñaát Trung Hoa. Trong thöïc haønh, nhöõng toân giaùo naøy ñeàu ít nhieàu coù tính meâ hoaëc vaø moät soá thuû laõnh cuõng bieát khai thaùc maët tích cöïc cuûa toân giaùo ñoái vôùi quaàn chuùng baèng caùch tung ra nhöõng saám vó, tieân tri, töï cho mình laø ñaïi dieän thaàn linh ñeå deã beà chieâu duï baùch tính.
Maëc duø ñaõ coù luùc nhöõng theá löïc toân giaùo trôû neân maõnh lieät nhöng chung qui vaãn chæ thaønh nhöõng söù quaân, moät maët choáng laïi nhaø Nguyeân nhöng maët khaùc vaãn tìm caùch tieâu dieät laãn nhau.
-Sau cuøng chæ coù Chu Nguyeân Chöông laø ngöôøi coù ñaàu oùc hôn caû, nhìn ñöôïc theá cuïc moät caùch roõ raøng, bieát lieân minh vaø khai thaùc thôøi cô ñuùng luùc neân ñaõ laø ngöôøi ñaït ñöôïc thaéng lôïi. Luùc ñaàu hoï Chu ñaõ döïa vaøo theá cuûa Haøn Laâm Nhi ôû maïn baéc laøm pheân daäu cho mình khoûi bò quaân Nguyeân tröïc tieáp taán coâng, doàn heát noã löïc ñeå tieâu dieät nhöõng thaønh phaàn yeáu hôn ôû mieàn nam soâng Döông Töû. Chu Nguyeân Chöông dieät ñöôïc Traàn Höõu Löôïng roài bình Tröông Só Thaønh, haøng phuïc Phöông Quoác Traân trôû thaønh chuû nhaân oâng moät nöûa Trung Hoa maøu môõ.
Tôùi khi ñaõ chaéc chaén coù ñöôïc öu ñieåu thieân thôøi ñòa lôïi roài, hoï Chu lieàn tieâu dieät noát keû ñoàng minh sau cuøng laø Haøn Laâm Nhi, ñoàng thôøi tieán haønh moät phöông saùch ñoaïn tuyeät vôùi nhöõng theá löïc maø oâng ta cho raèng meâ tín dò ñoan, coù theå trôû thaønh nhöõng maàm hoïa sau naøy. Nhöõng toân giaùo tröôùc ñaây töôûng raèng seõ ñoùng moät vai troø quan troïng trong trieàu ñaïi môùi cuõng ñeàu laàn löôït bò tieâu dieät trong ñoù coù caû Phaät giaùo laø nôi oâng ta xuaát thaân. Ñöùng treân nhaõn quan phaân tích lòch söû ñoù, chuùng ta khoâng coøn thaáy Chu Nguyeân Chöông laø moät keû ñaùng gheùt nhö ñaõ bò beû quaët qua ngoøi buùt cuûa Kim Dung.
Khi nghieân cöùu veà thôøi ñaïi naøy, caùc söû gia AÂu Myõ phaân tích nhöõng nguyeân nhaân gaàn vaø xa bao goàm caùc yeáu toá kinh teá, chính trò, xaõ hoäi, vaên hoùa ñaõ ñöa ñeán nhöõng cuoäc noåi daäy thì nhöõng söû gia Trung Hoa laïi chuù trong nhieàu ñeán chi tieát caù nhaân, coi moãi ngöôøi laø moät bieán coá rieâng bieät. Rieâng taïi luïc ñòa, döôùi nhaõn quan duy vaät bieän chöùng vaø giai caáp ñaáu tranh, caùc söû gia Trung Coäng laïi nhaán maïnh ñeán tính chaát quaàn chuùng, gaùn cho nhöõng vuï noåi daäy chieâu baøi no&