Boùng thôøi gian ...THÖÙ BA HOÏC TROØ! Leâ-vaên-Phuùc   Sau hai naêm troï hoïc taïi tieäm may y phuïc phuï nöõ Döc Haïnh phoá Haøng Troáng Haø-Noäi, cuoäc ñôøi toâi chuyeån qua moät chaëng  ñöôøng khaùc. Tieäm Ñöùc Haïnh tröôùc ñoù maáy naêm chæ leøo teøo coù moät hai ngöôøi thôï may theâu, ñeàu thuoäc loaïi ñöùng tuoåi. Daàn daø nhôø haøng may ñeïp, kieåu môùi, ñöôïc tín nhieäm  neân cöûa haøng phaán chaán haún leân. Khaùch khöùa ra vaøo taáp naäp, ñaët may theâu raát nhieàu, nhaát laø dòp cuoái naêm.   Baø chuû phaûi tuyeån moä theâm nhaân taøi  trôï  taù. Theá laø caùi gian phoøng phía ñaèng sau cöûa tieäm boãng hoùa thaønh  choã taäp trung cuûa caû chuïc coâ con gaùi hô hôù, maù ñoû moâi hoàng, maét saùng nhö sao, aùo caùnh traéng phin noõn, quaàn ñen boùng möôït, nom raát gôïi tình. Caùc coâ vöøa may aøo aøo vöøa theâu ræ raû vöøa ñaáu hoùt cöôøi ñuøa ruùc rích caû ngaøy. Hoaït caûnh aáy, moãi khi “em tan tröôøng veà” tröôùc khi leân gaùc  ñi qua choã caùc naøng ngoài,  toâi ñeàu lieác daêm phaùt veà phía coâ Lan. Khoå moät noãi, ñaøn baø hoï tinh nhö ma aáy, heã  toâi vöøa leân gaùc laø y nhö choã naøy oàn aøo, baøn taùn xoân xao. Chuû ñeà khoâng ai ngoaøi caäu hoïc troø ngoù boä boâ trai hieàn laønh, deã thöông raát möïc! Töø treân gaùc, toâi vaãn laéng nghe  xem hoï baøn taùn nhöõng gì nhöng toâi thöïc tình  thaát voïng vì nhieàu ngöôøi phaùt thanh quaù, chaû khaùc naøo khi ta vaøo chôï Ñoàng Xuaân. Baø chuû tieäm tuy baän roän buoân baùn nhöng cuõng ñeå yù moïi chuyeän trong nhaø, treân gaùc. Vôï choàng baø ñeàu laø höôùng ñaïo nöõa, cho neân baø thöôøng quan taâm ñeùn ñôøi soáng gia ñình, xaõ hoäi. Coù nheõ baø thaáy toâi ôû trong nhaø naøy roài ñaâm ra baát tieän cuõng neân. Daõu gì,  toâi cuõng 16,17 tuoåi ñaàu roài maø ngaøy naøo  cuõng nhoøm thaáy naøo laø aùo caùnh theâu, aùo choaøng luïa, suù chieâng, sì-líp lieàn baø, coi boä khoân oån. Coù luùc, toâi laïi ñi  giao haøng cho khaùch nöõa. Duø toâi “trong traéng thaân chöa laám buïi traàn” nhöng ñaàu oùc cöù tieâm nhieãm nhöõng moùn chöa caàn tieâm nhieãm thì noù coù haïi cho tinh thaàn, coù haïi cho söï hoïc haønh, giaùo duïc. Hôn nöõa, caùi nguy cô tröôùc maét laø caùi ñaùm con gaùi hô hôù nhö theá kia cöù hau haùu nhoøm caäu hoïc troø trung hoïc Nguyeãn Traõi, con oâng baø Caû! Ñaáy laø noùi xa xoâi vaên veû, chöù thöïc teá thì chaû khaùc naøo löûa gaàn xaêng vaäy! Noù khoâng chaùy, maø noù noå luùc naøo khoâng bieát! Thaáy tröôùc nguy cô aáy, baø chuû môùi baøn vôùi baø em roài naên næ thaân maãu laøm ôn cho toâi ñöôïc di taûn chieán thuaät töø Haøng Troáng xuoáng phoá Baø Trieäu. Hai cuï Tham Löông neå lôøi con gaùi, chaáp thuaän cho toâi ôû troï. Theá laø, vaøo moät ngaøy chuû nhaät, toâi ñöôïc môï chuû tieäm Ñuùc Haïnh baûo raèng: - ÔÛ treân naøy baày giôø ñoâng quaù, laïi baän roän nöõa neân toâi ñaõ noùi vôùi hai cuï cho Phuùc xuoáng ôû döôùi phoá Baø Trieäu ñeû yeân tónh hoïc haønh, laïi gaàn tröôøng nöõa. Hai cuï ñoàng yù roài. Phuùc thu xeáp roài doïn xuoáng döôùi ñoù ñi. Toâi nghe noùi ñeùn nhaø cuï Tham Löông thì thích laém, caùm ôn môï Haïnh, vui veû haêng haùi doïn nhaø. Coù teân baïn giuùp chôû duøm ít ñoà laët vaët baèng xe ñaïp. Nhaø cuï Tham hai taàng roäng lôùn, maët tieàn troâng ra ñöôøng Baø Trieäu, töôøng gaïch maùi ngoùi. Caïnh nhaø coù loái ñi  roäng raõi vaøo saân trong. Nôi ñaây, caát moät nhaø gaïch nhoû ñuû cho moät gia ñình 3,4 ngöôøi ñang ôû thueâ. Vaøo saâu nöõa, laïi laø moät nhaø gaïch hai taàng, cuõng cho moät ñaïi gia ñình thueâ. Theá laø trong cô sôû naøy coù ít  ra laø ba chuû. Beân caïnh nhaø cuï Tham laø caùi vi-la baûo sanh vieän, nom raát khang trang. Toâi khoâng maáy quan taâm ñeán phía naøy vì töï xeùt mình khoâng coù dính líu gì ñeán vaán ñeà hoä saûn caû. Sôû dó toâi bieát khaù roõ veà dinh cô cuûa cuï Tham laø vì haøng thaùng vaãn ñöôïc môï Haïnh ñaëc phaùi ñem tieàn xuoáng nhaø ñoùng hoï cho cuï baø.  Choã ôû naøy taát nhieân laø, tieän nghi, tieän cho vieäc hoïc haønh. Toâi coù muoán ra phoá Hueá mua saùch, laïi ñöôøng Huyeàn Traân Coâng Chuùa aên phôû, leân ñöôøng Gia-Long ñôùp baùnh raùn cuõng gaàn, maø ñaïp xe ñi hoïc cuõng tieän. Ngaøy toâi trình dieän hai cuï Tham, caùc con cuï teà töïu ñoâng ñuû taïi phoøng hoïc nhaø trong. Tröôùc maët caùc con, cuï noùi vôùi toâi raèng: - Anh cuõng bieát, nhaø chuùng toâi khoâng ñeán noãi tuùng thieáu gì. Toâi môøi anh ñeán ôû ñaây  -  cuï noùi moät caùch lòch söï ñaáy aï, chöù chính laø cuï cho pheùp – laø ñeã laøm göông cho caùc con toâi. Toâi cuõng coù nghe chò Haïnh khen  anh ngoan ngoaõn, hieàn laønh. Neùu anh hoïc xong, coù thôøi giôø thì nhôø anh chæ baûo duøm cho caùc em baøi vôû vaø ñeå yù chuùng noù duøm toâi, khuyeân can chuùng noù ñieàu hay leõ phaûi. Ñöôïc vaäy, toâi möøng laém. Toâi khoanh tay, vaâng daï, cuùi ñaàu khieán cuï Tham raát laø tin töôûng. Trong ba thaùng ñaàu tieân, toâi noùi naêng nhoû nheï, aên uoáng töø toán, nhaát cöû nhaát ñoäng ñeàu toû ra laø moät taám göông saùng choùi cho caùc con cuï laáy ñoù soi chung. Ñi hoïc veà,toâi laøm baøi hoïc baøi, coi boä chuyeân caàn coù moät. Saùng sôùm, toâi daäy taäp theå duïc thaåm myõ, cöû taï, nhaåy giaây, taém taùp tröôùc khi aên saùng ñeán tröôøng. Ngaøy nghæ, toâi gaåy ñaøn “maêng ñoâ lin”, thoåi “aùc moâ ni ca”, uûi quaèn aùo, thu doïn phoøng oác cho ngaên naép. Cuï baø thaáy toâi laø ngöôøi caên cô laáy laøm öng  laém. Cuï quyeát ñònh trao cho toâi moät ñaïi coâng taùc laø ñi thu hoï haøng thaùng. Toâi ñaïp xe ñaïp moät leøo ñi laøm nhieäm vuï, xong veà naïp cho cuï baø, khong suy xuyeån laáy moät li. Cuï baø daùng ngöôøi coù da coù thòt, tieáng noùi nhö chuoâng vaøng thuû ñoâ, ñi guoác döôùi nhaø  nhöng maáy taøng laàu ñeàu nghe roõ moàn moät goùt sen cuûa cuï. Heã coù haøng quaø baùnh naøo qua ngoõ, cuï ñeàu cho con chaùu aên no. Ñaëc bieät, toâi bao giôø cuõng ñöôïc cuï cho khaåu phaàn khaám khôù hôn caùc con cuûa cuï. Tính tình cuï côûi môû, xueø xoøa neân  caùc baïn giaø baïn treû ñeàu quyù. Cuï oâng traùi laïi, voùc daùng roõ ra laø moät nhaø nho, raâu toùc baïc phô, traàm tænh, ñi döùng nheï nhaøng, luùc naøo nhö cuõng öu tö. Cuï Tham ñaõ veà höu, caùc con tröôûng thaønh ôû rieâng, coøn laïi 3 trai 1 gaùi, tuoåi töø 10 ñeán 15 ôû vôùi hai cuï: Caäu Hieàn, caäu Hoøa, caäu Hieån vaø coâ Haûo. Cuï  oâng ñoái vôùi caùc con raát nghieâm, ít khi naøo cuï cöôøi ñuøa vôùi chuùng. Cuï chuù troïng nhaát laø vieäc hoïc haønh vaø haïnh kieåm. Trong phoøng hoïc, treân töôøng gaïch, cuï Tham  töï tay vieát chi chít chöõ nho, khoaûng gaàn moät thöôùc vuoâng. Neùt chöõ raát ñeïp tuy hôi môø nhöng cuï khoâng toâ laïi. Teát nhaát, coù queùt voâi nhaø cöûa cuõng phaûi chöøa caùi khoaûng dieän tích chöõ nho cuûa cuï. Haàu nhö moãi thaùng moät laàn, cuï ñeàu baét caùc con, moãi ñöùa ñoïc moät vaøi caâu chöõ nho, xong dieãn nghóa theo loái nhaø nho  daäy hoïc ngaøy xöa. Ai muoán hieåu theá naøo thì hieåu. Ñoâi luùc, cuï coù ñieàu gì muoán “phang” ñöùa naøo  thì nhaân dòp naøy cuï  giaûng nghóa cho roäng theâm roài ví von xa gaàn hoaëc ñaùnh “ñia reách” vaøo ñoái töôïng. Ñöùa naøo coù taät, ñöùa aáy giaät mình, nhöng chaû bao giôø daùm heù raêng phaùt bieåu caûm töôûng hoaëc trình baày yù kieán gì soát caû. Khoân hoàn thì cuùi ñaàu chòu traän cho xong. Coù laàn, toâi ñi chôi ñaâu veà buoåi chieàu toái, ñaõ thaáy caùc con cuï taäp hoïp taïi phoøng hoïc. Toâi bieát tình hình thay ñoåi, maëc duø khoâng dính líu gì  tôùi mình cuõng chuoàn leân gaùc, ngoài laéng tai nghe. Döôùi nhaø, cuï Tham leân tieáng: - Con Haûo! Coù tieáng coâ uùt ñoïc chöõ nho raát eâ a buoàn naûn:  Nhaân chi sô laø ngöôøi chöng xöa  Tính baûn thieän laø tính voán laønh  Tính töông caän laø tính caøng gaàn  Taäp töông vieãn laø taäp cuøng xa  Caâu baát giaùo laø neáu chaúng daäy  Tính naõi thieân laø tính beøn dôøi  Giaùo chi ñaïo laø daäy chöng ñöôøng  Quyù dó chuyeân laø  coát laáy chuyeân... Toâi nghe coâ uùt Haûo ñoïc “Tam töï kinh”, ñoaùn raèng coâ aáy chaû hieåu aát giaùp gì caû ñaâu. Ñeán nhö toâi hôn coâ uùt gaàn chuïc tuoåi maø nghe  nhieàu choã coøn uø caøng caïc nöõa laø! Chaéc ñoaïn treân coù yù noùi raèng: Con ngöôøi ta sinh ra tính voán laønh, ai cuõng gioáng ai. Vì taäp nhieãm thoùi hö taät xaáu maø hoùa ra xa caùi baûn tính toát. Vì vaäy, neáu khoâng daäy doã aét tính tình thay ñoåi. Trong ñöôøng loái giaùo duïc, coát nhaát laø laáy söï chuyeân caàn, ngaøy naøo cuõng phaûi hoïc môùi khaù ñöôïc. Tieáp theo, cuï Tham chæ caäu Hieáu. Nhö caùi maùy, Hieáu ñoïc:  Tích Maïnh maãu laø tích Maïnh Maãu  Traïch laân xöû laø choïn laùng gieàng  Töû baát hoïc laø con chaúng hoïc  Ñoaïn cô chöõ laø chaët maùy deät  Ñaäu Yeân Sôn laø Ñaäu Yeân Sôn  Höõu nghóa phöông laø coù nghóa phöông  Giaùo nguõ töû laø daäy naêm con  Danh caâu döông laø teân ñeàu noåi... Cuï Tham  giô chieác thöôùc keû, ñoù laø leänh taïm ngöng. Cuï hoûi: - Ñoaïn naøy nghóa gì? Hình nhö Hieáu ñaõ ñöôïc nghe noùi nhieàu laàn  neân ñaùp raát ngon laønh, troâi chaåy: - Tích Maïnh maãu laø tích baø meï Maïnh Töû ôû gaàn laùng gieàng xaáu, con khoâng chòu hoïc, baø beøn chaët ñöùt maùy  deät. Sau baø choïn laùng gieàng toát, con hoïc chaêm. Nhö oâng Ñaäu Yeân Sôn höôùng taâm veà nghóa lyù neân daäy naêm ngöôøi con, caû naêm ngöôøi ñeàu noåi tieáng. Cuï Tham chæ veà phía Hoøa. Hoøa tieáp:  Döôõng baát giaùo laø nuoâi chaúng daäy  Phuï chi quaù laø cha chung loãi  Giaùo baát nghieâm laø daäy chaúng nghieâm  Sö chi noïa laø thaày chöng toäi  Töû baát hoïc laø con chaúng hoïc  Phi sôû nghi laø  chaúng thöûa neân  Aáu baát hoïc laø nhoû chaúng hoïc  Laõo haø vi laø giaø laøm gì  Ngoïc baát traùc laø ngoïc chaúng ruõa  Baát thaønh khí laø chaúng thaønh khí  Nhaân baát hoïc laø ngöôøi chaúng hoïc  Baát tri lyù laø chaúng bieát lyù Toâi nghe ñoaïn naøy, chæ thaáy  coù chöõ “chöng” ngóa laø “cuûa” vaø chöõ “thöûa” nghóa laø “theá”. Vaäy “phuï chi quaù” nghóa laø “loãi cuûa cha” vaø “phi sôû nghi” nghia laø “chaúng theà neân”. Coøn thì dieãn nghóa ra cuõng deã hieåu. Nhöng cuï Tham khoâng hoûi nghóa maø phaùn raèng: - Hoïc thì phaûi hieåu, khoâng hieåu thì hoûi, ñaõ hieåu thì phaûi haønh. Chöõ nghóa thaùnh hieàn daäy”töû baát hoïc, phi sôû nghi, aáu baát hoïc, laõo haø vi” laø khoâng bao giôø sai ñöôïc. Thaùng naøy, thoâng tín baï cuûa maøy ñang töø haïng 10 tuït xuoáng haïng 25. Thaày giaùo pheâ laø “khoâng thuoäc baøi, hay noùi chuyeän trong lôùp”. Neáu maøy khoâng thích hoïc nöõa, thích noùi chuyeän thì ñi aên maøy ôû ñaàu ñöôøng coøn hôn laø ngoài trong lôùp, phí thôøi giôø cuûa thaày cuûa baïn. May maø maøy laø con trai ñaáy, chöù laø con gaùi thì coøn noùi chuyeän ñeán ñaâu nöõa! Nuoâi cho aên hoïc thì phaûi hoïc haønh töû teá. Thaùng sau maø maøy khoâng leân haïng, thaày giaùo cheâ, tao daùnh thaät chöù khoâng tha ñaâu! Cuï Tham vöøa noùi vöøa ve vaåy chieác thöôùc keû. Xong, cuï leân nhaø treân, ngoài saäp guï huùt ñieáu thoác laøo, thôû khoùi traàm ngaâm. Boïn con cuï chuoàn voäi leân gaùc, moãi ñöùa moät gheá ngoài hoïc, maët muõi buoàn thiu.      *** Sau thôøi gian 3 thaùng , ñöôïc cuï baø hoaøn toaøn tín nhieäm veà phöông dieän tieàn baïc thu hoï vaø ñöôïc cuï oâng haøi loøng khi coi thoâng tín baï hoïc haønh taán tôùi, hoäi ñoøng giaùo sö khen ngôïi veà haïnh kieåm, toâi môùi troå caùc ngoùn ngheà! Coù phaûi “cha meï sinh con, trôøi sinh tính” khoâng nhæ? “Cha meï sinh con” thì toâi coù theå taïm tin ñöôïc, chöù “trôøi sinh tính”  thì ñieàu ñoù toâi khoâng daùm ñoå dieät cho trôøi, e phaûi toäi cheát! Tính toát trôøi cho  ñaõ ñaønh, maø tính xaáu trôøi cuõng gaùn taïi trôøi thì  trôøi “aùc’ ñeán theá  sao? Vaäy toâi cöù theo “Tam töï Kinh”  baûo raèng ngöôøi trong xaõ hoäi laøm cho con ngöôøi hö ñoán ñi laø trung dung chi ñaïo. Caùi ngoùn ngheà toâi troå tröôùc tieân laø moùn taùn doùc. Toâi ñeå yù thaáy cuï oâng laâu laâu laïi coù haønh tung bí maät. AÁy laø luùc anh em chuùng toâi ngoài hoïc treân gaùc, baát thaàn cuï oâng leân coi xem maáy ñöùa hoïc haønh hay ñang noùi chuyeän. Ñeå ñeà phoøng moïi baát traéc coù theå xaåy ra vaø giöõ nguyeân veïn tín nhieäm ñoái vôùi cuï oâng, moãi laàn anh em chuùng toâi hoäi hoïp baøn taùn, toâi ñeàu laøm nhö theá naøy: Giaêng ngay döôùi baäc thang choùt moät sôïi chæ buoäc hôø, truyeàn leân gaùc, aên vaøo choã gaàn boùng ñeøn, cuoái sôïi chæ treo tooøng teng tôø giaáy. Khi naøo cuï oâng leân thang, theá naøo chaân cuï cuõng vöôùng nheï vaøo giaây chæ giaêng ngang. Theá laø “oâ toâ ma laéc” giaây chæ keùo tôø giaáy leân cao. Baùo ñoäng nhö theù, anh em chuùng toâi caáp thôøi  chaán chænh ñoäi nguõ rong tö theá chuù taâm hoïc haønh.  Moãi laàn cuï oâng thanh tra baát thaàn, thaáy moïi chuyeän eâm ru baø ruø, cuï laïi xuoáng nhaø huùt thuoác laøo, ñoïc baùo. Coù laàn toâi noùi boïn nhoû: - Caùc em hoïc “Tam Töï Kinh” , loaïi kinh 3 chöõ, caùc em coù hieåu gì khoâng? Caû boïn laéc ñaàu. Toâi tieáp: - Thì bôûi! Naøy nheù! Caùc em hoïc caû naêm chöa thuoäc “nhaân chi sô, tính baûn thieän” noù nghóa laø gì. Toâi nhôù hoài tröôùc queâ toâi hoï hoïc theù naøy deã nhôù laém:          Nhaân chi sô laø sôø vuù meï         Tính boån thieän laø  mieäng muoán aên... Boïn treû thích quaù, cöôøi aàm leân: - Anh keå vui quaù, keå nöõa ñi... Toâi  phaûi caûnh caùo  boïn nhoû chôù coù oàn aøo, e cuï oâng hoûi toäi thì khoán. Roài tieáp: Döôõng baát giaùo laø nuoâi chaúng daäy Nuoâi chaúng daäy laø ñoà maát daäy Boïn treû laïi cöôøi boø ra. Toâi yeâu caàu caùc em  coù giöõ im laëng môùi keå tieáp. Phuï chi quaù laø loãi cuûa ba Giaùo baát nghieâm laø daäy khoâng nghieâm Sö chi noïa laø “thaày chuøa” mang hoïa Töû baát hoïc laø “cheát” chaúng hoïc Phi sôû nghi laø tieâu tuøng ñi Aáu baát hoïc laø nhoû troán hoïc Laõo haø vi laø giaø laøm cu-li Ngoïc baát traùc laø  ngoïc khoâng “maùc” Baát thaønh khí laø khoâng coù quyù Nhaân baát hoïc laø ngöôøi khoâng hoïc Baáùt tri lyù laø nom gioáng con khæ... Boïn nhoû cöôøi ruùc rích ñeán vui, Ñang vui nhö theá, boãng cuï Tham  môû cöûa xuaát hieän. Theá laø caùi maùy baùo ñoäng truïc traëc maát roài! Nhôø thoâng minh töø nhoû,  toâi öùng phoù kòp thôøi. Môùi doõng daïc maø raèng: - Caùc em töôûng “Tích Maïnh Töû” chaët maùy deät laø ñuøa aø?  Chuyeän xöa keå raèng baø meï cuûa Maïnh Töû goùa choàng, nhaø ôø gaàn khu loø heo. Haøng ngaøy, Maïnh Töû baét chöôùc loái choïc huyeát heo daùnh tieát canh, thoåi bong boùng leâu loång chôi bôøi khoâng thieát gì vieäc hoïc. Baø meï Maïnh Töû doïn nhaø ñeán gaàn nhaø thaày cuùng, Maïnh Töû laïi baét chöôùc thaép nhang khaán vaùi, ñaùnh chuõm choïe, baét aán veõ buøa. Baø meï Maïnh Töû thaáy nguy, ñöa con laïi ôû gaàn tröôøng hoïc. Quaû nhieân, Maïnh Töû ñoùng taäp, maøi möïc, hoïc haønh sieâng naêng, veà sau thaønh moät nhaø ñaïi hieàn trieát. Thoâi caùc em hoïc baøi ñi.  Luùc naøo coù dòp toâi seõ giaûng tieáp. Cuï Tham vuoát choøm raâu baïc nhö cöôùc, chaäm raõi xuoáng  thang. Toâi ñoaùn chaéc laø cuï raát haøi loøng veà caäu hoïc troø  ôû troï. Phoøng khaùch cuûa cuï Tham laø nôi chuùng toâi ít khi naøo ñöôïc lai vaõng, maëc duø chöa bao giôø cuï ra leänh caám. Nhöng cöù nhìn sô qua cung caùch tröng baày, chuùng toâi ñeàu haõi chaû ñöùa naøo daùm loaïng quaïng beùn maûng ñeán caû. Töø cöûa ngoaøi vaøo coù boä baøn gheá chaïm troå hoa laù, maët baøn maët gheá baèng ñaù vaèn ñen traéng. Chieác saäp guï beà theá chieám moät choã lôùn nhaát trong phoøng. Tinh vi nhaát laø chieác tuû cheø khaûm saø cöø, chaïm troå coâng phu.  Treân töôøng coù böùc hoaønh phi, hai beân tuû cheø laø hai  caâu ñoái. Taát caû ñoà goã, ñoà ñoàng, ñoà ñaù trang trí tröng baày trong phoøng khaùch  ñeàu boùng loaùng, coå kính quyù giaù. Ñaëc bieät hôn nöõa laø phía töôøng beân tay phaûi, treo moät soá nhaïc cuï nhö ñaøn thaäp luïc, ñaøn tranh, daøn nguyeät, saùo... Cöù xeùt theo phong thaùi cuûa cuï Tham thì toâi nghó cuï laø nhaø nho, vì thôøi theá phaûi theo Taây hoïc, ñi laøm, veà höu nhöng vaãn theo  neà neáp cuõ. Haøng ngaøy, cuï maëc boä quaàn aùo luïa maàu moã gaø, phe phaåy chieác quaït giaáy, ngoài ñoïc saùch thaùnh hieàn , huùt thuoác laøo, se ñieáâu uoán cong caàn. Coù luùc cuï gaåy ñaøn tranh, coù luùc cuï gaåy daøn baàu. Thöôøng thì cuï keùo nhò vaø ít khi toâi thaáy cuï thoåi saùo. Trong thôøi gian ôû troï, toâi chöùng kieán moät laàn caùc cuï oâng hoïp nhau baøn chuyeän thi ca. Boán, naêm cuï oâng maëc theo loái xöa, khaên ñoùng aùo daøi, ngoài treân saäp guï. Roài toâi thaáy coù moät baø khaùch cuõng tham döï, troø chuyeän cuøng caùc cuï raát laø töông ñaéc. Ngöôøi nhaø lo pha traø, chuyeån nöôùc haàu caùc cuï. Cuï Tham sai caùc con mang moät hai caây ñaøn vaø chieác troáng nhoû. Sau tuaàn traø ngpn, troø chuyeän vaên chöông, caùc cuï troå nhöõng ngoùn ñaøn. Baø khaùch duy nhaât, sau naøy toâi bieát laø baø Moäng Hoaøn, noåi tieáng veà ngaâm thô, ñaõ caát gioïng trong nhöõng baøi quen thuoäc cuûa Nguyeãn Coâng Tröù. Roài tao nhaân maëc khaùch laøm thô xöôùng hoïa, ngaâm vònh. Tieáng ñaøn, tieáng troáng, tieáng phaùch nhòp nhaøng aên yù. Caâu naøo ñaéc yù, taâm söï vôi ñaày laïi thaáy cuï giöõ troáng goõ lieân hoài nhö taùn thöôûng. Sau moãi baøi, caùc cuï khoâng voã tay, ngöôøi ca cuõng khoâng xin moät traøng phaùo tay, maø chæ nhìn nhau cöôøi mæm. Cuï naøo coù raâu thì vuoát raâu. Cuï naøo coù ria thì vuoát ria. Coù cuï khoâng raâu ria thì rung ñuøi, huùt thuoác laøo, uoáng traø, laøm thô. Boïn con nít chuùng toâi chæ ñöùng  ôû voøng ngoaøi, sau cöûa soå nhoøm vaøo vaø phaûi tuyeät ñoái giöõ im laëng. Nhieäm vuï chính cuûa boïn toâi laø tuùc tröïc ñeå cuï baø sai vaët, gioáng nhö thieân loâi chæ ñaâu  ñaùnh ñoù. Cuoäc vui naøo roài cuõng ñeán luùc chieàu ñeâm daàn taøn. Vaû laïi, caùc cuï cuõng moûi löng moûi goái roài, ñeán giôø veà ngaû löng thì vöøa. Toâi nhôù mang maùng thôøi gian caùc cuï vui chôi cuõng vaøi tieáng ñoàng hoà. Roài moïi sinh hoaït laïi trôû veà möùc bình thöôøng. Cuï baø chæ huy con caùi, lo côm nöôùc, nhaø cöûa. Döôùi tröôùng coù moät chò ngöôøi laøm lo ñi chôï naáu aên, giaët ruõ haøng ngaøy. Cuï baø coù maáây giaây hoï, cuï laøm nhaø caùi neân phaûi lo thu hoï, môû hoï, aên uoáng ñaõi ñaèng hoäi hoïp haøng thaùng khaù baän roän. Cuï oâng  khoâng phaûi lo tieàn baïc nhaø cöûa gì caû. Cuï oâng vui vôùi chaäu caûnh, caønh mai, caønh ñaøo, khoùm thuûy tieân.  Coù khi cuï oâng ñoïc saùch, chôi ñaøn, nguû tröa. Coù khi cuï oâng ñoùng boä khaên xeáp aùo the, caép chieác oâ ñi chôi nhaø baïn. Toâi chöa bao giôø thaáy hai cuï Tham ñi ñaâu saùnh ñoâi moät löôït caû. Toâi ñoaùn moø raèng chaéc cuï oâng ngaïi nguøng thieân haï nhoøm vaøo. Cuï oâng nhoû nhaén, nho nhaõ, nheï nhaøng. Cuï baø laïi beä veä,maùt da maùt thòt, aên noùi hoaït baùt vui veû. Hai thaùi cöïc aáy khoù coù theå ñi caïnh nhau, vì thieáu söï caân xöùng veà hình thöùc. Boïn con nít chuùng toâi raát meâ phoøng khaùch vaø caùc ñaøn ñòch cuûa cuï , maø caùc con cuï thì chöa coù ñöùa naøo daùm lai vaõng nôi ñoù caû. Phaûi ñôïi ñeán luùc toâi ra tay, chuùng noù môùi coù dòp laøm quen vôùi aâm nhaïc coå ñieån. Moät böõa cuoái tuaàn, cuï oâng maëc quaàn aùo chænh teà, caép oâ ñi chôi. Chuùng toâi möøng hôn môû hoäi. Chôø cuï ñi khoûi nhaø, toâi coøn môû cöûa theo doõi cho ñeán khi boùng cuï maõi cuoái daõy phoá môùi yeân chí vaøo nhaø. Böõa ñoù, cuï baø cuõng laïi ñi vaéng. Ñuùng laø “khi neân trôøi cuõng chieàu ngöôøi”. Toâi beøn goïi taát caû caùc con cuï leân phoøng khaùch. Maáy caäu con trai ñang maëc quaàn ñuøi, aùo may-oâ, chaân ñaát, baån nhö ma lem. Rieâng coâ uùt laø nom töôm taát. Toâi ra leänh cho caäu Hieàn gôõ caây ñaøn thaäp luïc, caäu Hieáu laõnh caây ñaøn baàu, coâ Haûo caàm caây saùo. Phaàn toâi phuï traùch caây nhò vaø chieác troáng. Caû boïn leo heát leân chieác saäp guï, ñaùm nhaïc só laãn nhaïc cuï chieám chaät chieác saäp roài. Toâi phaûi loâi theâm chieác gheá, co hai chaân, ngoài keùo nhò, tieän theå ñieàu khieån toaøn ban. Caùc con cuï, ngaøn naêm moät thuôû môùi ñöôïc moù ñeán caây ñaøn, söôùng quaù gaåy loaïn caøo caøo voâ traät töï. Chæ coù coâ uùt laø toäi nghieäp, thoåi suøi boït meùp maø khoâng thaønh tieáng saùo thieân thai. Toâi keùo nhò coø cöa, naén noùt vaøi tieáng nhö meøo keâu giöõa ñeâm khuya, roài laøm nhö mình laø Moäng Hoaøn, Hoà Ñieäp, mô hoà taâm söï ñaày vôi, ö öû ca raèng:  Hoàng Hoàng, Tuyeát Tuyeát  Môùi ngaøy naøo coøn chöûa bieát chi chi Möôøi laêm naêm thaám thoaét coù xa gì  Ngoaûnh maët laïi ñaõ ñeán kyø tô lieãu  Ngaõ laõng du thôøi quaân thöôïng thieáu  Quaân kim höùa giaù, ngaõ thaønh oâng... Boïn ngheä só ngoài ñaùnh ñaøn treân saäp guï, nghe chaû hieåu trôøi traêng maây nöôùc gì nhöng thaáy toâi coi boä höùng thuù laém cuõng bieåu ñoàng tình gia taêng möùc ñoä aâm thanh taïp luïc. Toâi söôùng quaù, boû caây nhò, vôù chieác troáng goõ chaùt chaùt tom tom loaïn xaø baàn, xong tieän theå dieãn nghóa ñoaïn haùt noùi treân luoân:  Ngaøy xöa Tuyeát muoán laáy oâng  OÂng  cheâ Tuyeát beù, Tuyeát khoâng bieát gi...ì!  Baây giôø Tuyeát ñaõ ñeán thì  OÂng muoán laáy Tuyeát, Tuyeát cheâ oâng gia...aø! Boïn con nít chuùng toâi chæ thieáu coù muïc traø maïn sen ñeå thöôûng thöùc maø thoâi. Saün chieác ñieáu, laïi saün thuoác laøo,  toâi beøn veâ moät ñieáu cho vaøo noõ, sai chuù em Hoøa baät löûa, toâi ngaäm oáng ñieáu cong veo hít moät hôi daøi, nöôùc trong ñieáu keâu soøng soïc. Toâi thôû töø töø, ñaåy khoùi thuoác bay ñaày caên phoøng aám cuùng. Ñang meâ ly nhö theá thì cuï  oâng ôû ñaâu veà. Tröôùc quang caûnh aáy, cuï oâng khoâng noùi  nöûa lôøi, laúng laëng vaøo phoøng thay quaàn aùo. Toâi xanh maùu maët, maéc voäi caây ñaøn leân töôøng, phuï coâ uùt treo caây saùo, xong chaïy toït leân  gaùc. Boïn con nít nhö raén maát ñaàu cuõng coøn bieát voäi vaõ treo laïi ñaøn ñòch leân töôøng roài chaû ai baûo ai ñeàu caép ñuoâi moø leân gaùc. Chieác saäp guï quyù giaù boùng loaùng, ñaày nhöõng veát tay veát chaân quyù töû. Baøn gheá xoâ leäch, ñieáu ñoùm böøa baõi. Cuï oâng môùi ñi coù moät luùc thoâi maø nhaø cöûa ñaõ bò con chaùu laøm tan hoang roài! Cuï Tham töï tay thu doïn laïi phoøng khaùch, laáy khaên lau saäp guï, laáy phaát traàn phuûi baøn gheá. Cuï leân laïi giaây ñaøn, treo ñuùng choã. Roài moïi chuyeän cöù nhö khoâng heà  coù gì xaåy ra caû khieán chuùng toâi lo laéng laém. Boïn chuùng toâi aån naùu treân gaùc, chôø ñôïi phen naøy laõnh ñuû. Theå naøo cuï cuõng trieäu taäp hoäi nghò baát thöôøng khaån caáp taïi phoøng hoïc, laïi baét caùc con ñoïc “Tam Töï Kinh” roài chöûi caû ñaùm cho maø xem.  Thôøi gian laëng leõ troâi qua, tình hình caøng coù veû nguy ngaäp. Cuï oâng vaãn ngoài ñoïc saùch thaùnh hieàn, huùt thuoác laøo, vuoát raâu, traàm ngaâm nhö moät trieát gia tö löï.  Suoát ngaøy hoâm ñoù, chuùng toâi khoâng daùm ñoäng ñaäy gì.  Buoåi toái ngoài hoïc baøi nhö ngoài treân ñoáng löûa. Baát cöù tieáng ho, böôùc ñi naøo ôû phoøng khaùch, caàu thang cuõng laøm cho anh em chuùng toâi döùng tim. Aáy theá maø moïi chuyeän eâm ru baø ruø môùi laï. Cuï oâng khoâng heà raày la maéng moû gì chuùng toâi caû.Toâi nghó laïi, phuïc cuï laø nhaø nho thaâm thuùy. Sau naøy, nghó theâm tí nöõa toâi  luaän raèng sôû dó cuï khoâng phaït ai vì ñích danh thuû phaïm, ñaàu teâu vuï naøy laïi chính laø toâi. Chaû nheõ cuï ñaønh  taâm maéng moû moät caäu hoïc troø ñöôïc Hoäi Ñoàng Giaùo Sö khen thöôûng veà haïnh kieåm moãi luïc caù nguyeät, moät caäu hoïc troø ôû troï raát ñöôïc loøng cuï baø veà phöông dieän tín caån taøi chính, moät taám göông saùng cho caùc con cuï soi chung haøng ngaøy??? Thoâi thì, daãu gì noù cuõng laø “nhaát quyû, nhì ma, thöù ba hoïc troø”, ñöùa naøo maø chaúng nghòch! Khoâng nghòch ra maët thì cuõng nghòch ngaàm. Mình hoài xöa cuõng vaäy chöù khaùc gì ñaâu! Chaéc nhôø cuï saùng suoát nhö theá maø caû boïn chuùng toâi qua caàu thoaùt naïn. Laàn sau coù cho aên keïo cuõng khoâng ñöùa naøo daùm sôø moù ñaøn ñòch, saäp guï tuû cheø, ñieáu ñoùm cuûa cuï nöõa. Thaät laø huù vía!       ***  Naêm sau, toâi hoïc ñeä töù vaø thi Trung Hoïc Ñeä Nhaát Caáp. Trong caùc moân hoïc, toâi haõi nhaát laø toaùn lyù hoùa neân bieát thaân bieát phaän, toâi nhôø ngöôøi baïn cuøng lôùp gioûi caùc moùn treân keøm maáy thaùng trôøi tröôùc khi thi. Ñeán ngaøy thi, toâi thaáy ngöôøi ñi, toâi cuõng di. Nhôø thaùnh cho aên loäc, phuùc ñöùc taïi maãu, teân toâi ghi treân baûng goã. Tin kinh khuûng aáy ñöôïc caáp baùo ñeán caùc gia ñình cö nguï trong nhaø cuï Tham, caùc con cuï ôû tieäm Ñöùc Haïnh phoá Haøng Troáng, vaø taát nhieân tin vui naøy bay raát nhanh veà nhaø boá meï toâi ôû tænh  Haûi Döông. Hai cuï Tham thì vui möøng ra maët. Cuï baø goïi ngay gaùnh buùn oác qua nhaø, thöôûng cho toâi moät baùt ñaëc bieät ít buùn nhieàu oác. Roài cuï laïi cho toâi nguyeân moät phong baùnh khaûo nhaân thòt, thôm löøng muøi nöôùc hoa böôûi. Cuï oâng ngoài nhaø treân keùo nhò, coù luùc rung ñuøi, vuoát raâu coi yù raát laø vöøa yù. Buoåi chieàu hoâm yeát baûng, cuï Tham goïi caùc con vao phoøng hoïc. Laàn naøy, cuï khoâng baét caùc con ñoïc “Tam Töï Kinh” vaø dieãn nghóa. Tröôùc maët caùc con, cuï Tham noùi vôùi toâi raèng: - Toâi coù lôøi khen anh vöøa thi ñaäu. Chaéc chaén laø ôû Haûi Döông, oâng Caû baø Caû cuõng möøng. Nhìn veà phía cac con, lau nhau moät ñaùm treân gheá daøi, cuï Tham tieáp: - Chuùng maøy ñaõ thaáy caùi göông cuûa anh Phuùc chöa? Anh aáy xa nhaø, moät mình leân ñaây troï hoïc maø bieát chòu thöông chòu khoù hoïc haønh ñeå thi ñoã trung hoïc. Con ngöôøi ta heã coù chí thì neân. “Ngoïc baát traùc, baát thaønh khí”. Laøm vieäc gì cuõng laáy caùi ñöùc chuyeân caàn môùi mong coù keát quaû. Chöù cöù löôøi bieáng, leâu loång thì caû ñôøi khoâng môû maët ñöôïc vôùi ai. Nhö caâu “Aáu baát hoïc, laõo haø vi” ñaáy! Töø nay, chuùng maøy laïi caøng phaûi nhôù, troâng caùi göông cuûa anh Phuùc maø lieäu hoïc haønh. Cuï oâng nhìn toâi trìu meán, nhö trong aùnh maét cuûa cuï coù caû nuï cöôøi. Xong cuï leân nhaø gaåy moät khuùc ñaøn tranh maø theo nhö boïn chuùng toâi thaåm aâm vaø cuøng ñoàng yù vôùi nhau thì hình nhö cuï chaû chôi moùn naøo nghe ñöôïc caû! Phaàn toâi, nhôø aên  hieàn ôû laønh neân moïi chuyeän ñeàu dieãn ra toát ñeïp, ngoaøi yù muoán. Naêm sau, toâi chaïy lính, nhaåy voäi vaøo Ngöï Laâm Quaân Dalat. Boá toâi coù bieân thö keå raèng cuï Tham  töø Haø-Noäi xuoáng Haûi-Döông thaêm gia ñình,  cho quaø caùp vaø cuï baø raát möïc khen toâi laø moät caäu hoïc troø ngoan hieàn, deã thöông coù moät! Giaù maø cuï bieát theâm raèng toâi töøng ñaàu teâu, baày troø cho caùc con cuï, khoâng bieát cuï seõ nghó  sao ñaây? Nhö muïc  buoåi toái muøa ñoâng, toâi chia laïc rang mua cuûa vôï choàng ngöôøi Taàu  beân hoà Hoaøn Kieám cho caùc con cuï, ngoài treân giöôøng nghe toâi keå chuyeän ma caø roàng, boû luoân saùch vôû baøi laøm. Nhö muïc nhaåy xe ñieän töø phoá Hueá ñeán gaàn nhaø haùt lôùn khoâng mua veù. Nhö muïc chuùng toâi ruû nhau leân phoá Haøng Buoàm vaøo tieäm thuoác baéc thuoång taùo taàu. Coøn nhöõng vuï  coi coïp xi la ma ñeàu do toâi chæ ñöôøng maùch loái. Neáu hai cuï bieát  roõ caùi toå con chuoàn chuoàn, chaéc hai cuï ñaõ toáng khöù toâi ra khoûi nhaø töø laâu roài. Vaø ñeán caùi vuï ñi thi trung hoïc, neáu toâi lai tröôït voû chuoái nöõa thì oâi thoâi, khoâng bieát aên laøm sao noùi laøm sao nöõa ñaây? Ngöôøi xöa coù caâu” phuùc baát truøng lai, hoïa voâ dôn chí” yù noùi ñieàu may chæ ñeán moät laàn, coøn caùi hoïa ñaõ tôùi laø tôùi maáy laàn lieân tieáp.  Theá nhöng caùi “ca” cuûa toâi  thì ñieàu may laïi ñeán tôùi ba boán phuøa môùi laï. Naøo laø thôøi gian troï hoïc khoâng bò loä taåy veà caùi göông xaáu, naøo laø vaãn giöõ ñöôïc tín nhieäm veà muïc ñi thu hoï cho cuï baø, naøo laø thi ñoã ngay caùi moät, naøo laø thoaùt hieåm bay vaøo Dalat laøm lính nhaø vua. Tieáp ñoù, cuoäc ñôøi leân höông, vaên ngheä vaên göøng, phaùt thanh kòch coït, nhôûn nhô choán thieân thai haï giôùi, nöõ sinh Couvent, Yersin hô hôù caû baày, chaû khaùc naøo “göôm laïc giöõa röøng hoa”!  Cuoäc ñôøi hoïc sinh cuûa toâi ñeán ñaây coi nhö chuyeån sang moät  veá khaùc. Tuy toâi xa thaày cuõ tröôøng xöa nhöng laïi gaàn guõi hôn vôùi tuoåi xuaân maù ñoû moâi hoàng... Aâu ñoù cuõng laø ñònh meänh!         Leâ-vaên-Phuùc Ghi chuù: Em caùm ôn thaày Ñaøm-Quang-Höng ñaõ giaûng cho nghe “Tam Töï Kinh” theo chính baûn. Coøn nhö caùc nhôøi phuï ñeà  loái môùi, em xin chòu traùch nhieäm moät mình.