Vaøo ñaàu thaùng 10 naêm 2001, tình côø ñoïc trong tôø Tuaàn Baùo AsianWeek, nôi muïc quaûng caùo cuûa Phaân Khoa Sö Phaïm, Ñaïi Hoïc CalTech, toâi thaáy hình cuûa Thaày Chu Vaên An beân caïnh moät soá nhaø giaùo duïc noåi tieáng treân theá giôùi . 
Laø moät cöïu hoïc sinh Chu Vaên An, toâi khoâng khoûi caûm thaáy vinh döï vaø sung söôùng. Nhöng sau vaøi giaây phuùt haïnh phuùc, toâi boãng caûm thaáy thaát voïng vì töôùng maïo vò Thaày cuûa mình trong hình veõ troâng khoâng ñöôïc saéc saûo beà theá  nhö toâi mong ñôïi . Döôøng nhö ñoù laø hình chuïp töø moät böùc töôïng khaéc treân goã, coù toâ maàu, ñöôøng neùt thoâ sô . Tröôùc ñaây, toâi ñaõ ñöôïc thaáy hình naøy treân bìa cuûa moät cuoán ñaëc san cöïu hoïc sinh CVA, hoài ñoù cöù töôûng laø taùc phaåm cuûa moät "taøi töû" naøo ñoù , vaãn coøn giöõ ñöôïc neùt veõ cuûa ... tuoåi hoïc troø .

Hai tuaàn sau, trong moät dòp tình côø, toâi ñöôïc gaëp Mai Laân, moät hoïa só vaø ñieâu khaéc gia noåi tieáng naêm nay ñaõ gaàn 80 . Luùc chia tay Mai Laân taâm söï vôùi toâi :

Anh saép traû xong moät moùn nôï ( ? ) vôùi cuï Nguyeãn Du ...

Baát tri tam baùch dö nieân haäu
Thieân haï haø nhaân khaáp Toá Nhö 

Cöù nghó tôùi hai caâu naøy maø anh phaûi coá veõ cho xong 240 taám tranh minh hoïa Truyeän Kieàu !

Bieát Mai Laân laø moät hoïa só coù taøi, oâng ñaõ veõ nhöõng nhaân vaät cuûa Nguyeãn Du qua nhöõng ñaëc tính moâ taû trong coát truyeän, toâi hoûi ñuøa hoïa só :

Anh coù theå giuùp em veõ taám tranh thöù 241 ñöôïc khoâng?  Em muoán coù hình moät oâng Thaày ñeå thôø, nhöng sinh thôøi cuï khoâng coù taám hình chuïp naøo ...
Thì mình cöù caên cöù vaøo tính khí vaø ñöùc ñoä cuûa cuï maø veõ ra thoâi, anh coù theå giuùp ñöôïc chuù vieäc ñoù . Nhöng ñoä naøy anh baän laém, höùa ñaáy nhöng khoâng theå laøm ngay ñöôïc ñaâu .
Theá thì em seõ nhôø anh veõ giuøm chaân dung Thaày Chu Vaên An !

Toâi ñaõ chia tay vôùi hoïa só vôùi lôøi öôùc heïn ñoù vaø töï nhuû seõ coá tìm moät soá tö lieäu veà Chu tieân sinh ñeå trao laïi cho Mai Laân .

Ngaøy 22/10/2001, toâi göûi moät Email cho danh saùch cöïu HS-CVA Baéc California ñeå hoûi xem anh em coù ai coù taøi lieäu, hình aûnh, baøi vieát gì lieân heä tôùi Thaày Chu Vaên An thì vui loøng cho xin . 
Chæ 40 phuùt sau, toâi nhaän ñöôïc hoài aâm töø anh  Döông Ñình Tuaán ( töø Mieàn Ñoâng Hoa Kyø thì phaûi ), anh Tuaán ñaõ cho toâi taøi lieäu töø "Trang Nhaø" cuûa anh Nguyeãn Duy Chính . Baøi vieát cuûa anh Chính laø moät toång hôïp töø nhieàu taøi lieäu, coù caû hình cuûa Thaày laãn hình chuïp ñeàn thôø Thaày taïi laøng Thanh Lieät . Tieáp theo hoài aâm töø anh Tuaán toâi cuõng nhaän ñöôïc taøi lieäu töø anh Nguyeãn Nhö Huøng vaø aûnh chuïp hình cuûa Thaày taïi Vaên Mieáu Haø Noäi do anh Leâ Thaùi göûi taëng . Anh Thaùi cho bieát taám hình raát coå, coù theå ñöôïc veõ luùc Thaày coøn soáng . Toâi coù vieát thö hoûi anh veà chi tieát ñoù coù caên cöù treân moät söï kieän cuï theå naøo khoâng, khoâng thaáy anh traû lôøi, neân toâi nghó chaéc anh cuõng chæ ... ñoaùn vaäy maø thoâi .
Anh Leâ Duy San cuõng coù lieân laïc vaø höùa giuùp, nhöng cuoán baùo cuûa anh, ngoaøi bìa coù hình  Thaày laïi lôõ cho baïn möôïn ... ñoøi chöa ñöôïc . ( Anh voán laø ngöôøi coù taâm toát, nhöng cuõng coù khi ... löïc baát toøng taâm ).
Toâi cuõng nhaän ñöôïc töø Mai Laân taøi lieäu veà Chu Vaên An do Vuõ Tuaán Saùn bieân soaïn . Nhö vaäy laø tröôùc khi giuùp cho vieäc minh hoïa chaân dung cuûa Thaày , oâng cuõng ñaõ boû coâng tìm kieám taøi lieäu veà Thaày, thaät laø taän tình vaø ñaùng quyù .

Caên cöù treân caùc taøi lieäu toâi nhaän ñöôïc, veà phöông dieän hình aûnh , Thaày Chu Vaên An hieän coù hai böùc hình , taïm goïi laø hình veõ vaø töôïng goã . Trong hình veõ treo taïi Vaên Mieáu, Thaày caàm buùt ngoài xeáp baèng tröôùc aùn thö . Veà  böùc töôïng goã taïi Ñeàn Chu Vaên An , Thaày coù daùng ngoài beä veä treân gheá. Hai böùc hình môùi troâng thaáy khaùc bieät nhöng nhìn kyõ thì coù moät soá ñieåm töông ñoàng veà khuoân maët, caùch ñeå raâu vaø hình veõ treân aùo. 
Nhö vaäy laø coù hai giaû thuyeát :
Giaû thuyeát thöù nhaát : Ñaây laø hai saùng taùc ñoäc laäp, caû hai ñaõ ñöôïc thöïc hieän khi Thaày coøn soáng vaø ñöôøng neùt ( daàu laø toâi thaáy khoâng ñöôïc maét ) coù phaûng phaát gioáng Thaày .
Giaû thuyeát thöù hai : Hai taùc phaåm ñaõ khoâng ñöôïc thöïc hieän cuøng thôøi vaø taùc giaû thöù hai ñaõ phoûng theo ñöôøng neùt trong taùc phaåm cuûa taùc giaû thöù nhaát . Nhö vaäy thì chöa chaéc caùc taùc phaåm ñaõ ñöôïc thöïc hieän vaøo sinh thôøi cuûa Thaày . Cuõng caàn ghi nhôù laø Thaày soáng caùch ñaây 7 theá kyû vaø ngay caû moät soá saùng taùc cuûa Thaày cuõng ñaõ bò giaëc Minh cöôùp mang veà Taàu vaøo ñaàu Theá kyû 15.
Ngaøy nay, böùc hình  Chu Vaên An maø toâi ñöôïc haân haïnh trình baày cuøng quyù baïn trong soá ñaëc san naøy  laø böùc Chaân Dung thöù ba cuûa Thaày , thöïc hieän vaøo ñaàu Theá kyû 21 do Mai Laân minh hoïa, vôùi söï  höôûng öùng cuûa caùc moân sinh : Döông Ñình Tuaán, Hoaøng Cô Ñònh, Leâ Duy San, Leâ Thaùi, Nguyeãn Duy Chính vaø Nguyeãn Nhö Huøng .

Ngoaøi ra, vôùi caùc taøi lieäu nhaän ñöôïc veà Thaày Chu Vaên An, toâi cuõng mong muoán vieát ñöôïc moät baøi veà thaân theá vaø coâng ñöùc cuûa Thaày, nhöng vì chuû yù muoán giôùi thieäu cuøng quyù baïn xa gaàn veà böùc Chaân Dung môùi cuûa Thaày, toâi xin ñeå daønh baøi vieát veà Thaày cho moät dòp khaùc .

Chæ xin ñöôïc cheùp laïi vaøi doøng cuûa söû gia Ngoâ Thì Só vieát veà Thaày caùch ñaây 500 naêm :  

"Chu Vaên Trinh ñaïo hoïc thuaàn tuùy, khí tieát cao thöôïng, ngay thaúng khoâng nghó ñeán thaân, loøng trung khoâng queân vua, thong dong nôi trieàu hoäi, coi thöôøng töôùc loäc, khi ñi khi tôùi, khi tieán khi lui, töø hay nhaän, laáy hay cho, raát chính ñaùng.
Nöôùc Vieät, ngöôøi ñöôïc toân laø baäc toáng Nho, töø xöa ñeán nay môùi chæ coù moät . Tuy khoâng ñöôïc ñem heát taøi naêng ñeå giuùp khi thôøi theá gian nan maø thong dong nôi ñoàng ruoäng, khi laøm khi nghæ töï do, nhöng vua thì kính tin, quan thì toân troïng. Boïn quyeàn gian duø giaän cuõng nín thôû chaúng daùm laøm gì ..."

Mong raèng quyù baïn seõ tìm thaáy hình aûnh cuûa con ngöôøi chính tröïc vaø uy duõng naøy qua böùc chaân dung cuûa Thaày Chu Vaên An do Mai Laân minh hoïa .
 

Hoaøng Cô Ñònh