NHÖÕNG NGÖÔØI LAØM NEÂN ÑAÏI CUOÄC TAÏI ÑOÂNG AÂU

Nguyeãn Duy Chính

 Lôøi noùi ñaàu :

Coù leõ xeùt veà söï suïp ñoå cuûa cheá ñoä Coäng saûn, chuùng ta khoâng chæ ñôn thuaàn nhìn vaøo nhöõng maët tieâu cöïc cuûa noù, coù nhöõng maët tích cöïc trong ñoù söï ñaáu tranh cuûa caùc daân toäc bò Coäng Saûn trò laø yeáu toá ñaàu tieân. Coù nhieàu ngöôøi vaãn cho raèng söï suïp ñoå cuûa caùc cheá ñoä Coäng Saûn laø do Washington chæ ñaïo, cuõng coù ngöôøi laïi nghó raèng do Kremlin giaät daây. Cuõng coù ngöôøi thì nhìn vaán ñeà Ñoâng AÂu laø moät thaønh quaû cuûa Giaùo hoäi La Maõ, söï thaéng theá cuûa chuû thuyeát höõu thaàn vôùi chuû thuyeát voâ thaàn.

 Thöïc teá, coù nhieàu nguyeân nhaân vaø nhieàu aûnh höôûng khaùc nhau nhöng chung qui cuõng ñeàu laø nhöõng noã löïc ñeå vöôn leân, cuûa con ngöôøi ñoøi quyeàn soáng cho chính mình. Baát cöù daân toäc naøo soáng trong cheá ñoä Coäng Saûn cuõng ñeàu coù nhöõng maãu soá chung, tuy moãi nôi coù ñoâi chuùt khaùc nhau veà hình thöùc thì laïi gaëp nhau ôû nhöõng caên baûn treân noäi dung. Moät ñieàu chaéc chaén, daân toäc naøo cuõng ñaáu tranh aâm thaàm nhöng beàn bæ, vì cuoäc chieán ñaáu choáng Coäng laø cuoäc chieán giöõa aùnh saùng vaø boùng toái, giöõa traùi vaø phaûi, giöõa con ngöôøi vaø aùc quæ, giöõa hieän taïi vaø töông lai. Noù hieän höõu trong tim moãi ngöôøi ngay töø khi cheá ñoä Coäng Saûn ra ñôøi. Tuy nhieân, moãi tröôøng hôïp khaùc nhau, noù coù theå aâm thaàm trong moät thôøi kyø thaät laâu roài buøng leân nhö soùng vôõ bôø, hoaëc coù theå lieân tuïc moãi laàn moât chuùt ñeå giaønh laïi töï do.

 Chính cheá ñoä laø cha ñeû cuûa ñaáu tranh, vì töï noù laø moät nguoàn caûm höùng, moät thöïc teá thuùc ñaåy con ngöôøi phaûi vuøng leân. Trong nhöõng naêm ñaàu, söï khuûng khieáp maø cheá ñoä gieo raéc khieán con ngöôøi phaûi chuøn böôùc, laém khi phaûi thaùo chaïy. Nhöõng cuoäc di cö vó ñaïi boû troán cheá ñoä ôû Ñöùc, ôû Hungary, ôû Balan ... vaø ôû Vieät Nam khieán cho ngöôøi Coäng Saûn tin raèng loái thoaùt cuûa ngöôøi khoâng öa cheá ñoä laø ñaøo vong. Nhöng chính khi cheá ñoä ñaõ oån ñònh, ñaõ beàn vöõng - töôûng nhö beàn vöõng - thì nhöõng manh nha baét ñaàu tuï laïi, nhöõng phaûn khaùng baét ñaàu laøm taâm hoàn con ngöôøi thao thöùc. Moät ñieåm ñaùng cho chuùng ta suy nghó laø chöa bao giôø cheá ñoä Coäng Saûn ñöôïc giaûi phoùng baèng nhöõng löïc löôïng töø beân ngoaøi nhö kieåu ngöôøi ta giaûi phoùng caùc daân toäc bò phe Truïc chieám ñoùng. Ngay caû nhöõng quoác gia bò chia ñoâi nhö Ñaïi Haøn, Trung Hoa, Ñöùc, Vieät Nam ... noã löïc giaûi cöùu cuõng khoâng ñem laïi keát quaû coù khi coøn mang moät phaûn taùc duïng nhö tröôøng hôïp chuùng ta. Coäng Saûn quaû coù söùc maïnh thaàn thaùnh voâ ñòch chaêng ? Hay hoï thöïc söï laø ñænh cao trí tueä ? Theá sao nhöõng quoác gia nhoû beù ôû Ñoâng AÂu cuõng thoaùt ñöôïc maø chuùng ta thì chöa ?

Moät trong nhöõng ñieåm maø chuùng ta phaûi suy nghó laø vai troø cuûa Toång Thoáng Nga Gorbachev. OÂng ta laø moät vó nhaân trong cuoäc chieán choáng Coäng neáu chuùng ta nhìn vaøo” nhöõng gì oâng ta khoâng laøm” hôn laø nhìn vaøo “nhöõng gì oâng ta laøm.” Thöïc teá coù nhieàu ñieåm maø söï ngoài yeân laïi laø moät yeáu toá tích cöïc hôn söï haønh ñoäng. Noùi nhö theá khoâng coù nghóa laø thaùi ñoä thuï ñoäng laø moät thaùi ñoä toát, nhöng chuùng toâi chæ muoán nhaán maïnh raèng cuoäc chieán ñaáu choáng Coäng laø moät cuoäc chieán ña dieän vaø luoân luoân môùi meû. Noù caàn ñöôïc nhìn döôùi nhieàu goùc caïnh khaùc nhau, caàn söï caûm thoâng hôn laø caêm thuø, caàn söï uyeån chuyeån hôn laø cöùng nhaéc. Khoâng coù gì ñaùng gheùt baèng nhöõng keû maø chuùng ta thaáy hoï ngaû theo Coäng Saûn vaøo nhöõng giôø thöù hai möôi laêm. Coäng Saûn seõ khoâng theå naøo kieåm soaùt noåi mieàn Nam naêm 1975 neáu khoâng coù söï tieáp tay tích cöïc cuûa nhöõng thaønh phaàn ñoù. Chuùng ta ñaët cho hoï caùi teân caùch maïng 30 hay sö ñoaøn 304. Theá nhöng caùc cheá ñoä Coäng Saûn suïp ñoå ôû Ñoâng AÂu vaø caùc quoác gia khaùc laïi coù söï ñoùng goùp raát nhieàu töø nhöõng keû “choáng Coäng vaøo giôø thöù hai möôi laêm” thoâi. Chính hoï laø thaønh phaàn ña soá tieáp quaûn caùi chính quyeàn Coäng Saûn ñeå chuyeån giao laïi cho nhöõng chính quyeàn khoâng Coäng Saûn. Hoï laø nhòp caàu baéc ngang trong moät giai ñoaïn chuyeån tieáp. Hoï phaûi ñöôïc nhìn nhö theá naøo trong thöïc teá cuûa chuùng ta. Ñoäng löïc cuûa hoï laém khi raát taàm thöôøng, raát ñeâ tieän tham soáng sôï cheát, muoán giöõ nhöõng ñaëc quyeàn ñaëc lôïi khi coù ñoåi thay, muoán taâng coâng ... vaø nhieàu caùi khaùc nöõa. ÔÛ ñaây, caùi hoï laøm laïi laø caùi chuùng ta caàn, khoâng caàn bieát sau löng noù laø caùi gì. Chuùng ta caàn caû caùi ngöôøi Coäng Saûn khoâng laøm nhö vai troø cuûa Gorbachev vaø caû caùi hoï neân laøm nhö vai troø cuûa Gustav Husak beân Tieäp Khaéc.

Trong giai ñoaïn maø ngöôøi Vieät chuùng ta caàn vaän duïng moïi naêng löïc, moïi phöông tieän ñeå hoaøn thaønh coâng cuoäc giaûi phoùng ñaát nöôùc, chuùng toâi hi voïng loaït baøi naøy coù theå ñem laïi moät chuùt aùnh saùng veà nhöõng bieán coá taïi Ñoâng AÂu nôi khôûi haønh trong cuoäc caùch maïng choáng laïi cheá ñoä chuyeân chính. Chuùng toâi seõ ñi töø giai caáp tröôûng giaû môùi, sang giai caáp thôï thuyeàn, thaønh phaàn trí thöùc, thaønh phaàn sinh vieân, vaø nhöõng nhoùm choáng ñoái ... vaø caû nhöõng thaønh phaàn laõnh ñaïo ñeå tìm xem vì lyù do gì Coäng Saûn laïi suïp ñoå vaø hoï suïp ñoå nhö theá naøo.

 NOMENKLATURA - GIAI CAÁP MÔÙI

Ivan Krempa sinh naêm 1927 trong moät gia ñình ngheøo vuøng noâng thoân Slovakia. Thôøi tieàn chieán tranh, cha oâng ta khoâng ñöôïc ñi hoïc quaù baäc tieåu hoïc. Cuoäc ñôøi Ivan cuõng ñeán theá thoâi vaø seõ phaûi soáng baèng maûnh ñaát caèn coãi vuøng trung du maø cha oâng ñeå laïi. Thaønh ra, khi Coäng Saûn naém chính quyeàn, oâng ta chaïy theo ngay. Lyù lòch nhö theá thì quaù toát. Baàn coá noâng bò ñòa chuû aùp böùc, giai caáp maø ngöôøi Coäng Saûn naâng ñôõ toái ña. Ñaûng cho oâng ta ñi hoïc, göûi sang taän Moscow, caáp cho moät caên apartment vaø cuoái tuaàn coøn ñöôïc veà queâ nghæ maùt. Con caùi cuõng ñaày töông lai, mai naøy theå naøo chaúng giöõ moät vai troø quan troïng. ñaùp laïi taám aân tình cuûa Ñaûng, Krempa nguyeän seõ heát söùc trung thaønh ñeå ñem thaân traâu ngöïa ñeàn nghì truùc mai.

 Naêm 1968, khi chuû tòch Ñaûng Coäng Saûn Tieäp Khaéc Alexander Dubcek tuyeân boá seõ “ñem laïi cho chuû nghóa xaõ hoäi moät boä maët con ngöôøi hôn” thì Krempa trong vai troø giaùo sö veà lyù thuyeát Marxisme ôû Ñaïi Hoïc Caùch maïng 17 thaùng 11 cuõng chaúng phaûn ñoái gì. Cuoái naêm aáy, xe taêng Lieân Xoâ raàm roä tieán vaøo Tieäp Khaéc ñeå “bình thöôøng hoùa” ñaát nöôùc naøy. Dubcek bò caùch chöùc löu ñaøy ñi laøm thôï ñaün goã taän Bratislava, caùc vieân chöùc quan troïng trong Ñaûng tham gia vaøo vuï “Muøa Xuaân Prague” bò ñuoåi veà. Krempa ñöôïc ñöa ra tröôùc Trung Öông Ñaûng traû lôøi moät caâu hoûi:

-          Anh nghó theá naøo veà vuï can thieäp cuûa Lieân Xoâ vó ñaïi ? Boïn Muøa Xuaân Prague coù phaûi laø boïn phaûn caùch maïng khoâng ?

 Krempa gaät ñaàu vaø haønh vi trung thaønh aáy giuùp oâng ta thaêng leân Giaùo sö Vieän Marxism - Leninism ôû Prague. Naêm 1977, oâng ta leân chöùc Phoù Vieän Tröôûng vaø ñöôïc vaøo Trung Öông Ñaûng.

 Khaép Ñoâng AÂu vaø treân baát cöù moät quoác gia Coäng Saûn naøo cuõng coù haøng trieäu ngöôøi nhö Krempa. Con chaùu cuûa noâng daân, coâng nhaân ñöôïc Ñaûng ñöa leân vì lyù lòch, nguyeän seõ suoát ñôøi taän tuïy vôùi chuû nghóa Maùc Leâ. Söï trung thaønh aáy chaúng phaûi vì lyù töôûng côm no aùo aám, cuõng chaúng phaûi vì tinh thaàn caùch maïng maø vì nhöõng ñaëc quyeàn ñaëc lôïi maø hoï coù ñöôïc. Hoï coù maët treân taát caû nhöõng vò trí beùo bôû nhaát cuûa quoác gia, baét chaët caùi oác vaøo gheá. Ñoái phoù vôùi nhoùm ngöôøi naøy laø moät vaán ñeà cöïc kyø khoù khaên cuûa caùc chính quyeàn sau thôøi Coäng Saûn.” Laøm theá naøo ñeå hoï hieåu ñöôïc raèng môøi hoï ra ñi laø moät nhu caàu caûi caùch chöù khoâng phaûi laø haønh vi traû thuø.” Vaø ai seõ laø ngöôøi thay theá. Taát caû nhöõng ngöôøi coù yù thöùc ñeàu ñaõ bò loaïi ra töø 20 naêm qua roài, coøn laïi chæ laø nhöõng “yes-men” deã baûo, deã baûo khi hoï coøn ngoài vaø cöùng ñaàu khi bò ñöa xuoáng. Khi chính phuû Tieäp Khaéc haäu Coäng Saûn thaønh laäp, hoï thaáy trong tay laø moät con soá khoâng to lôùn.

 Cho tôùi naêm 1988, Krempa vaãn khaêng khaêng laø boïn Muøa Xuaân Prague laø boïn phaù hoaïi xaõ hoäi chuû nghóa, boïn ñaàu cô chính trò toan loaïi tröø ñoäc quyeàn cuûa Ñaûng vaø quaân ñoäi Lieân Xoâ ñaõ laøm moät vieäc voâ cuøng thích ñaùng - no other way to beat back the bourgeoisie. Theá nhöng naêm 1989, sau hoäi nghò Malta, Gorbachev trieäu taäp caùc laõnh tuï Ñoâng AÂu ôû Moscow vaø gaëp rieâng caùc laõnh tuï Tieäp Khaéc thì caùc quoác gia trong khoái Warsaw ra tuyeân caùo laø söï tham döï cuûa hoï trong naêm 1968 laø moät haønh vi xaâm löôïc, can thieäp vaøo noäi boä nöôùc khaùc. Krempa laïi hì huïc vieát laïi baøi giaûng veà bieán ñoäng 1968.

 Söï thay ñoåi cuûa Krempa khoâng phaûi ñeán töø yù thöùc tænh ngoä maø Krempa muoán ñöôïc gia nhaäp vaøo moät giai caáp môùi sau thôøi Coäng saûn cuõng nhö nhieàu ngöôøi choáng Coäng trôû maët ñeå thaønh caùch maïng giôø thöù 25. Hoï muoán giöõ nhöõng quyeàn lôïi maø hoï ñang coù. Töø Red Bourgeoisie hoï nhanh choùng trôû thaønh White Bourgeoisie.

Krempa ñaõ laøm ñuùng nhöõng gì oâng ta ñöôïc huaán luyeän baáy laâu nay. Giai caáp quí toäc môùi laø nhöõng ngöôøi thöøa haønh, Ñaûng baûo sao laøm vaäy khoâng thaéc maéc. ÔÛ Vieät Nam, trong giai ñoaïn tình höõu nghò Vieät Trung Xoâ ñôøi ñôøi baát dieät, ñaâu ñaâu cuõng thaáy noùi ñeán anh caû Lieân Xoâ, chò hieàn Trung quoác, nhöõng baøi haùt baøi thô ca ngôïi Stalin, Mao Traïch Ñoâng ... nhö nhöõng thieân söù, cöùu tinh cuûa nhaân loaïi. Ñeán khi Ñaûng trôû maët thì caû moät heä thoáng tuyeân truyeàn vaø caùn boä laïi keå toäi nhöõng quoác gia xaõ hoäi chuû nghóa anh em töôûng nhö bao nhieâu caùi xaáu xa trong lòch söû ñeàu taäp trung vaøo boïn baù quyeàn phöông Baéc. Söï tuaân haønh moät caùch maùy moùc vaø khoâng phaûn khaùng quaû thöïc laø ñieàu ñaùng gheâ sôï cho söï noâ leä cuûa con ngöôøi.

 Quaû thöïc Ñaûng Coäng Saûn ñaõ thaønh coâng trong coâng taùc bieán con ngöôøi thaønh nhöõng ngöôøi maùy, caû moät xaõ hoäi trôû thaønh “moät ngöôøi khoång loà khoâng tim”. Cho neân, khi coù bieán ñoäng hoï chæ coù theå laøm ñöôïc nhöõng gì hoï ñaõ ñöôïc programmed chöù khoâng theå laøm ñöôïc nhöõng gì chuùng ta mong ñôïi. Ñoù laø nhöõng vaán ñeà cuûa xaõ hoäi haäu Coäng Saûn, cuûa nhöõng xí nghieäp töø quoác doanh chuyeån sang tö doanh, cuûa nhöõng cô quan truyeàn thoâng töø ca ngôïi Ñaûng phaûi laøm coâng taùc pheâ bình vaø thoâng tin cuûa ngöôøi höôùng daãn dö luaän. Hoï baøng hoaøng vaø ngôõ ngaøng, nhö moät ñöùa treû thaû ra treân moät caùnh ñoàng tuyeát, caùi caùnh ñoàng maø laâu nay ngöôøi ta vaãn daïy noù raèng ñaày nhöõng hoá saâu aån döôùi moät lôùp baêng moûng.

Hoâm tröôùc, toâi daãn hai ñöùa con, moät ñöùa leân boán, moät ñöùa leân hai vaøo chôi trong moät coâng vieân. Trong coâng vieân coù moät caùi caàu tuoät cao. Thaèng lôùn leo leân laøm tröôùc cho em baét chöôùc nhöng thaèng beù chæ ñöùng ngaäp ngöøng ôû ñaàu thang. Toâi ñöùng beân döôùi khuyeán khích maáy noù cuõng khoâng chòu böôùc chaân vaøo. Baèng moïi caùch nhöng voâ hieäu. Moät ngöôøi Myõ ñöùng gaàn ñoù baûo toâi :

-          Anh leân treân cuøng ñi vôùi noù, noù seõ heát sôï. Chính toâi cuõng daïy con toâi caùch ñoù.

 Quaû nhieân phöông caùch ñoù thaønh coâng, vaø ñöùa treû sau ñoù coù theå töï ñi moät mình moät caùch thích thuù. Vaán ñeà quaù ñôn giaûn maø toâi khoâng nghó ra. Laém khi nhöõng vaán ñeà phöùc taïp cuõng coù nhöõng giaûi ñaùp thaät ñôn giaûn. Chuùng ta vaãn nhìn nhöõng ngöôøi ñaáu tranh, keå caû nhöõng ngöôøi muoán böôùc chaân vaøo coâng cuoäc thay ñoåi baèng caëp maét nghieâm khaéc. Nhöõng ngöôøi maø chuùng ta töôûng nhö coù thöøa kinh nghieäm kia, duø treân vai hoï mang nhieàu chöùc vuï cao, nhieàu baèng caáp cao cuûa cheá ñoä Coäng Saûn, thöïc ra hoï vaãn chæ laø nhöõng treû thô trong nhöõng nhaän ñònh veà moät xaõ hoäi daân chuû. Sinh ra vaø lôùn leân trong cheá ñoä ñoäc taøi, taàm nhìn cuûa hoï bò giôùi haïn. Nhöõng gì hoï coá gaéng trình baøy, coù theå aáu tró khi nhìn töø beân ngoaøi nhöng laø caû moät noã löïc lôùn.

Toâi nhìn chaùu beù ngaäp ngöøng treân caàu thang, döôùi con maét cuûa toâi, vieäc tuoät xuoáng thöïc ñôn giaûn, thöïc deã daøng, khoâng nguy hieåm nhöng trong caùi ñaàu cuûa thaèng beù chaéc noù khoâng nghó vaäy ñaâu. Noù chöa töøng coù kinh nghieäm vôùi vieäc ñoù bao giôø. Nhöõng gì noù saép laøm laø moät noã löïc vó ñaïi. Chính chuùng ta cuõng vaäy, ñaãu bieát raèng moät quan ñieåm taàm thöôøng vaø khoâng giaø daën, nhöng neáu chuùng ta muoán ngöôøi khaùc tieáp tuïc ñi, chuùng ta phaûi ñöùng chung vôùi hoï vaø daãn hoï ñi vaøo nhöõng böôùc khoù khaên hôn. Söï cheá nhaïo, raïch roøi töôûng nhö seõ laøm cho ngöôøi khaùc ñaùnh giaù chuùng ta cao hôn raát coù theå chæ laøm cho vaán ñeà theâm nan giaûi.

 Trôû laïi vaán ñeà Coäng Saûn, giai caáp môùi maø hoï ñaøo taïo ra ñöôïc nuoâi döôõng baèng nhöõng ñaëc lôïi. Cuõng gioáng nhö nhöõng giai caáp thôøi phong kieán, quyeàn lôïi ñoù khoâng ngöøng laïi ôû baûn thaân maø caû con chaùu hoï. Coù nhöõng “caäu aám” vaø “coâ chieâu.” Khoâng phaûi trong hoï khoâng coù nhöõng ngöôøi muoán caûi caùch, hoï cuõng coù cöïu vaø taân, dieàu haâu vaø boà caâu, giaùo ñieàu vaø kyõ thuaät gia, baûo thuû vaø caáp tieán. Theá nhöng caùi muoán trong taâm hoàn laém khi khoâng maïnh baèng caùi thöïc teá tröôùc maét. Ai laïi muoán töø boû caùi “phieáu mua haøng Toân Ñaûn” ñeå ñöùng vaøo caùi daãy daøi tröôùc cöûa haøng quoác doanh bao giôø. Khi chuùng ta nhuû thaàm sang ñaát Myõ naøy chæ vì nghó ñeán töông lai cuûa ñaøn con chöù khoâng phaûi vì mình, thì hoï cuõng khoâng theå khoâng nghó ñeán haøng chö õ” thaønh phaàn gia ñình coù lyù lòch xaáu, cha phaûn ñoäng” trong tôø ñôn ñi thi cuûa con em hoï. Vì theá caùi caâu kinh nhaät tuïng cuûa hoï laø “trung thaønh vôùi Ñaûng laø coù taát caû” khieán hoï phaûi chòu chaáp nhaän caùi trieát lyù “thieân haï ñuïc caû daïi gì moät mình ta trong.” Taâm lyù ñoù khoâng phaûi chæ coù hoâm nay, maø ngay thôøi tröôùc ôû mieàn Nam chuùng ta cuõng raát phoå bieán. Coù maáy ai trong chuùng ta laïi khoâng bieát raèng cheá ñoä mieàn Nam cuõng chaúng hay ho gì, nhöng ai cuõng hi voïng sau khi thaéng Coäng Saûn chuùng ta seõ laøm laïi moät cuoäc caùch maïng môùi ñuùng nghóa hôn, loaïi ra ngoaøi nhöõng thaønh phaàn baát xöùng. Coù phaûi ai ai trong chuùng ta cuõng ñeàu laø tay sai nhö bò keát aùn ñaâu.

Tröôùc khi Coâng Ñoaøn Ñoaøn Keát naém quyeàn, theo oâng Alexander Smolar, moät chuyeân vieân nghieân cöùu veà Ñoâng AÂu, coù khoaûng 1 trieäu röôõi trong toång soá 38 trieäu daân cuûa Ba Lan tuøy thuoäc hoaøn toaøn vaøo Ñaûng Coäng Saûn. Nhöõng quyeàn lôïi cuûa hoï chaúng keùm gì giai caáp phuù haøo ôû Taây phöông. Hoï laø nhöõng ngöôøi maø ôû Vieät Nam goïi laø giai caáp “Taây Hoà, Toân Ñaûn” ( nhöõng nôi mua haøng cuûa giôùi laõnh ñaïo). Con caùi hoï cuõng coù nhieàu ñaëc quyeàn vaø “thi lyù lòch chöù khoâng thi khaû naêng.”

 Giai caáp “nomenklatura” naøy cuõng coù nhieàu giai taàng. Nhöõng thaønh phaàn thöôïng taàng ñôøi soáng huy hoaøng xa hoa nhö nhöõng vöông haàu thôøi phong kieán. Moät caùn boä trung öông thöôøng coù tö gia, ñaàu beáp rieâng, caûnh veä (gaùc cöûa) rieâng, y só rieâng, baûo veä rieâng, taøi xeá rieâng ... vaø daãu hoï coù tham oâ, huû hoùa neáu bò phaùt hieän cuõng chæ xöû lyù noäi boä chöù khoâng ñöa ra coâng khai. Nhìn vaøo khu vöïc ôû, caùi xe hoï ñi, quaàn aùo hoï maëc ngöôøi ta coù theå löôïng giaù ñöôïc vò trí cuûa hoï trong ñaûng. ÔÛ Ba Lan, daân chuùng ai coù xe Fiat noäi hoùa ( cheá taïo trong nöôùc ) laø sang laém roài, maø thaønh phaàn naøy raát hieám, vì muoán mua phaûi chöùng minh nhieàu vaán ñeà maø danh saùch chôø daøi caû caây soá, maáy naêm chöa ñeán löôït. Trong khi ñoù, caùc caùn boä cao caáp ñi xe loaïi xa xæ cuûa Taây Phöông, caùn boä loaïi Boä Tröôûng thì ñi xe Peugeot cuûa Phaùp, hay xe Fiat cuûa Y. Thaáp moät tí nöõa thì duøng “xe con” Polonez noäi hoùa.

Söï caùch bieät giai caáp trôû thaønh coâng khai vôùi caùi troø lyù luaän reû tieàn, bòp bôïm”ngöôøi giöõ ngöïa cuûa Ñaïi Töôùng Voõ Nguyeân Giaùp neáu laøm troøn nhieäm vuï thì cuõng vinh quang chaúng keùm gì Ñaïi Töôùng.” Naêm 1980, trong moät cuoäc thaêm doø chính thöùc cuûa Ñaûng Coäng Saûn Ba Lan thì 85% caâu traû lôøi laø “baát coâng lôùn hay raát lôùn” vaø 61% cho laø gaén lieàn chöùc vuï vôùi quyeàn lôïi laø “unfair”. Phaàn lôùn nhaân daân ñoøi quyeàn töï do söû duïng neáu coù khaû naêng chöù khoâng chia soå nhö vaäy, chaúng khaùc gì thôøi tröôùc ôû nöôùc ta quaàn aùo phaûi maëc theo maøu, thöù daân khoâng ñöôïc duøng caùc maøu cuûa quan laïi hay vua chuùa.

Naêm 1981, khi Coâng Ñoaøn Ñoaøn keát bò ñaët ngoaøi voøng phaùp luaät, nhöõng ngöôøi boû Ñaûng khoâng maáy ai chòu vaøo Ñaûng trôû laïi vì hoï cho raèng thaät “oâ ueá” neáu phaûi gia nhaäp Ñaûng. Nhieàu baø meï ñeán nhaø thôø caàu nguyeän mong cho con mình khoûi phaûi vaøo Ñaûng. ÔÛ baõi ñoùng taøu Lenin taïi Gdansk, naêm 1980 coù 900 ñaûng vieân töø boû ñaûng tòch hoaëc bò khai tröø, trong naêm 1984 chæ coù 21 ngöôøi xin vaøo ñaûng vaø naêm sau cuõng chæ coù 25 ngöôøi. Khi thôøi ñaïi maø cheá ñoä Coäng Saûn coøn beàn vöõng, phaán ñaáu vaøo ñaûng laø moät vieäc laøm cam go, nhöng khi cheá ñoä ñaõ suy taøn, vieäc vaøo ñaûng cuõng khoâng hôn gia nhaäp Ñaûng Daân Chuû cuûa mieàn Nam tröôùc kia maát tí. Moät coâng nhaân Ba Lan ñaõ noùi veà gaõ Bí Thö chi boä ôû Gdansk, Ludynia laø “moät caùi thuøng raùc chöù khoâng coøn laø moät caáp chæ huy“ vì chæ coù nhöõng keû voâ laïi, du thuû du thöïc laø coøn vaøo Ñaûng thoâi.

 Hoài tröôùc, moät trong nhöõng laõnh tuï Coäng Saûn laø Thoáng cheá Tito ôû Nam Tö. OÂng ta taùch rôøi ra khoûi chi phoái cuûa quyeàn löïc Lieân Xoâ vaø laäp ra moät heä thoáng goïi laø “Coäng Saûn quoác gia” (national communism) vaø thí nghieäm moät phöông thöùc quaûn trò taân tieán hôn caùc nöôùc Coäng Saûn khaùc goïi laø “cheá ñoä coâng nhaân töï quaûn”. Ñoù laø moät hình thöùc ñaàu Ngoâ mình Sôû, nöûa tö baûn, nöûa Coäng Saûn. Cuoái cuøng, nhöõng Coâng Ñoaøn maø oâng ta laäp ra laïi chæ laø nhöõng caùi pheãu ñeå ngöôøi ta tieán vaøo giai caáp quan laïi môùi.

 Moät trong nhöõng coäng taùc vieân ñaéc löïc nhaát cuûa Tito ñöùng caïnh oâng ta trong vieäc thoaùt ra khoûi aûnh höôûng cuûa Lieân Xoâ laø oâng Milovan Djilas laïi laø ngöôøi boû Ñaûng tröôùc nhaát. OÂng ta laø taùc giaû cuoán “Giai Caáp Môùi” (The New Class) ñaõ töøng dòch ra tieáng Vieät. Hoài aáy ( ñaàu thaäp nieân 50 ) cheá ñoä chæ môùi laø moät haøi nhi sô sinh maø Djilas ñaõ nhìn thaáy taát caû nhöõng caùi xaáu xa cuûa boïn aên treân ngoài troác töø aên ngon, maëc ñeïp, nhaø cao cöûa roäng, xe hôi boùng loaùng ñeán caû gaùi nöõa. Chính oâng ta vieát :

 Goác reã cuûa giai caáp môùi naøy baét nguoàn töø moät cô cheá ñaûng ñaëc bieät, kieåu ñaûng teân goïi laø Bolshevik. Caùi giai caáp naøy ñeû ra moät boïn coù nhieàu ñaëc quyeàn, caùc öu tieân kinh teá chæ vì hoï naém ñoäc quyeàn chính trò trong tay.

Gaàn ñaây, khi hoûi oâng Djilas taïi sao oâng coù theå nhaän ñònh ñuùng ñeán theá caû cho ñeán ngaøy nay. OÂng taëc löôõi noùi laø “daãu laø cheá ñoä Coäng Saûn quoác gia cuûa Tito ñeû ra cuõng khoâng theå naøo giaûi quyeát ñöôïc caùi vaán naïn voâ naêng vaø tham oâ.” Quaû nhieân cheá ñoä Nam Tö nay khoâng nhöõng suïp ñoå maø coøn coù theå coù noäi chieán giöõa caùc saéc daân, caùc vuøng kinh teá. coù leõ kinh nghieäm ñoù chuùng ta cuõng neân hoïc, vì nhieàu ngöôøi vaãn coøn quan nieäm laø cheá ñoä Coäng Saûn quoác gia seõ coù theå thu toùm ñöôïc caû nhöõng öu ñieåm cuûa Coäng Saûn vaø nhöõng tinh hoa cuûa tö baûn. Cheá ñoä ñoäc taøi maëc duø coù theå ñem laïi nhöõng hieän töôïng beà ngoaøi trong nhaát thôøi nhöng trong tröôøng kyø seõ thaát baïi. Duø ngöôøi ta coù khieâm toán ñeán ñaâu, thì lôøi noùi thaúng cuõng khoù nghe hôn lôøi nònh hoùt. It khi ngöôøi ta coù theå nhìn ñöôïc caùi giôùi haïn cuûa hoï. Chöõ “chæ” ( ngöøng laïi ) cuûa Khoång giaùo khoâng phaûi ai cuõng hoïc ñöôïc vaø luùc naøo ngöôøi ta cuõng töôûng hoï ñang hi sinh vì quyeàn lôïi quoác gia vaø muoán tieáp tuïc caùi hi sinh aáy cho ñeán maõn ñôøi, coù khi coøn truyeàn laïi cho con caùi nöõa.

 Naêm 1987, moät vieân chöùc ñòa phöông teân laø Fikret Abdic ôû Nam Tö ñaõ tham nhuõng khoaûng 900 trieäu dollars. Y soáng nhö moät oâng hoaøng nhôø laáy tieàn töø nhaø baêng ra. Maø tieàn aáy cuûa ai ñaâu. Cuûa noâng daân coâng nhaân ki coùp. ÔÛ Vieät Nam coù vuï nöôùc hoa Thanh Höông cuõng laø moät hình thöùc töông töï. ÔÛ ñaâu cöù cheá ñoä Coäng Saûn laø coù nhöõng beänh thaùi gioáng nhau. Ñaûng vieân duø ngu doát cuõng ñeø ñaàu ngöôøi coù hoïc neáu khoâng vaøo Ñaûng. Trung thaønh môùi caàn chöù khoâng phaûi khaû naêng.

Theá nhöng laâu laâu cuõng coù moät nhaø laõnh ñaïo taïm goïi laø bieát ñieàu. Ñoù laø tröôøng hôïp oâng Gyorgy Aczel, laõnh tuï Ñaûng Coäng saûn Hungary. Ñaûng Coäng Saûn Hungary cuõng coù moät soá thaønh phaàn öu tuù cuûa ñaát nöôùc naøy nhôø söï hieåu bieát cuûa oâng Aczel. Khi coøn taïi vò, oâng ta hay môøi caùc kyù giaû ñeán nhaø aên toái, kheùo leùo nhaéc hoï nhöõng gì coù theå vieát, nhöõng gì neân boû qua. Ñöøng hoûi veà taïi sao Ñaûng Coäng saûn laïi ñoäc quyeàn laõnh ñaïo. Pheâ bình ai cuõng ñöôïc, nhöng ñöøng chöûi Lieân xoâ. Neáu coù phaûi chæ trích thì cuõng ñöøng noùi thaúng tuoät, meù meù beân ngoaøi laø ñuû roài. Tuy chính saùch aáy khoâng dieät noåi giai caáp nomenklatura nhöng cuõng ñôõ phaàn naøo. Hungary khoâng ñeán noãi teä haïi nhö Tieäp Khaéc vaø nhaát laø giai caáp naøy khoâng baønh tröôùng noåi. OÂng ta cuõng thuù nhaän :

-          Sau khi Lieân Xoâ ñem quaân vaøo Hungary vaø Tieäp Khaéc thì daân chuùng toâi bieát thaân bieát phaän, ngay caû ñöùa treû con cuõng hieåu.

 Moät coäng taùc vieân cuûa Aczel laø Janos Barabas cuõng nhaän ñònh laø "muoán caûi toå cheá ñoä Coäng Saûn khoâng theå töø ngoaøi ñaùnh vaøo maø phaûi töø töø, töø trong ñaûng ñaùnh ra". Theá nhöng cuõng chính oâng naøy trong yù ñònh ñaùnh töø beân trong bò thaát baïi khi laøm phuï taù cho laõnh tuï Janos Berecz. Keá hoaïch caûi caùch kinh teá cuûa oâng ta bò Lieân Xoâ chaën laïi vaø oâng ta phaûi ai oaùn maø cho raèng khoâng theå naøo khaùc hôn laø xaây döïng moät cheá ñoä xaõ hoäi chuû nghóa môùi, moät cheá ñoä oâng mô ñeán theo kieåu Baéc AÂu ( Scandinavia) hay cuûa Austria.

 Naêm 1989, oâng ta trôû thaønh lyù thuyeát gia chính cuûa Ñaûng. Coâng taùc cuûa oâng ta laø bieán Ñaûng Coäng Saûn thaønh Ñaûng Daân Chuû Xaõ Hoäi kieåu Taây AÂu. Sau khi caûi teân töø Ñaûng Coâng Nhaân Xaõ Hoäi chuû nghóa Hungary thaønh Ñaûng Xaõ Hoäi Hungary, oâng ta böôùc vaøo caûi caùch, thanh loïc vaø hi voïng seõ chieám töø 15 ñeán 35% soá gheá trong nhöõng kyø baàu cöû Khoâng coøn hi voïng naém quyeàn hoï chæ coøn hi voïng thaønh ñaûng ñoái laäp. Barabas noùi vôùi moät kyù giaû Taây Phöông :

-          Toâi laáy Ñaûng Daân Chuû Xaõ Hoäi cuûa Taây Ñöùc laøm göông. Taùm naêm ñoái laäp roài nhöng vaãn coøn ñöôïc uûng hoä.

 Theá nhöng khoâng phaûi nhö theá laø xong. Caùc ñaûng vieân theo khuynh höôùng caûi caùch nhaát ñònh baét caùc laõnh tuï giaø phaûi ra ñi. Hoï nhaát ñònh ñoaïn tuyeät vôùi quaù khöù. Barabas ñöôïc taân chính phuû cöû ñi laøm Ñaïi söù taïi Lieân xoâ. OÂng ta ñaønh töø chöùc vaø ra ngoaøi laøm aên:

-          Hoài sang Myõ toâi coù gaëp moät soá coá vaán kinh doanh. Ngheà ñoù xem ra haáp daãn laém. Toâi ñònh seõ laøm coá vaán veà quaûn trò.

Ñoù laø taâm söï cuûa oâng sau khi ra khoûi Ñaûng.

 Sau khi Barabas ra ñi, Ñaûng Xaõ Hoäi phaûi trao laïi heát caùc ñaëc quyeàn ñaëc lôïi cho chính phuû. Caùc Ñaûng vieân cuõng phaûi ñoåi theû môùi, ai muoán ra thì ra. Tröôùc ñoù, soá löôïng laø 750,000 ngöôøi. Ñoåi xong chæ coøn voûn veïn 25,000 coøn ôû laïi. Theá nhöng con soá ñoù vaãn coøn vöôït troäi so vôùi caùc ñaûng môùi thaønh laäp khaùc.

 Gia caáp nomenklatura vaãn coøn aån maët döôùi nhieàu hình thöùc. chaúng haïn trong chöông trình tö höõu hoùa caùc xí nghieäp. Khi nhaø nöôùc cho pheùp caùc doanh gia Taây phöông coù theå mua laïi 100% coå phaàn trong caùc coâng ty thì caùc quaûn trò vieân - nhöõng thaønh phaàn chuû choát cuûa boïn nomenklatura - laïi baùn laïi coâng ty cho chính hoï vôùi giaù reû, hoaëc chæ baùn cho Taây phöông neáu chòu giöõ hoï laïi, moät ñieàu kieän maø khoâng ai chaáp nhaän caû. Nhöõng nhaø caûi caùch phaûi than raèng :

-          Boïn nomenklatura chaúng khaùc gì mafia - khoâng laøm sao coù theå phaù vôõ quyeàn löïc cuûa boïn doù ñöôïc.

 Caùch duy nhaát laø cho veà höu nhöõng thaønh phaàn thieáu khaû naêng. Nhöng caùch naøy thì phaûi töø töø, toán nhieàu tieàn vaø teá nhò. Ñaây laø phöông phaùp maø töôùng Franco ôû Taây ban Nha ñaõ aùp duïng. Maát caû thaûy 5 naêm trôøi vaø moät soá tieàn raát lôùn. Nhöng daãu sao cuõng thaønh coâng.

 ÔÛ Ñoâng Ñöùc tình traïng loäng quyeàn cuûa boïn aên treân ngoài troác coøn khuûng khieáp hôn nhieàu. Boïn hoï soáng cöïc kyø huy hoaøng, coù keû xaøi caû phi cô jet ñeå ñöa gia ñình sang Myõ nghæ heø, aên caép gaàn 400 ngheä phaåm trong baûo taøng vieän ñeå baùn ra beân ngoaøi. Chính daân chuùng phaûi ngaên chaën vieäc phaù huûy taøi lieäu hoà sô cuûa maät vuï stasi vì sôï hoï phi tang. Vaán ñeà giaûi taùn caùc cô quan an ninh, coâng an cuõng laø caû moät vaán ñeà. ÔÛ Romania, boïn Securitate caàm suùng choáng laïi quaân ñoäi, ôû Hungary, maät vuï vaãn coøn tìm caùch phaù hoaïi ngaàm nhöõng ñaûng phaùi ñoái laäp.

 Coâng an luoân luoân laø nhöõng keû naém giöõ luaät phaùp trong tay, chæ chòu söï ñieàu khieån töø moät soá laõnh ñaïo thöôïng taàng. Khi chính quyeàn suïp ñoå, nhöõng ngöôøi môùi ñöùng ra khoâng theå naøo kieåm soaùt ñöôïc hoï maø cuõng khoâng bieát cô caáu naøy laøm nhöõng gì. Chaúng bieát ñöôïc coù bao nhieâu maät baùo vieân, coâng an chìm vì trong xöù Coäng saûn ai cuõng coù theå laø maät vuï. Moät ngöôøi Romania ñaõ noùi raèng :

-          Neáu nhö chuùng toâi ñem moät teân maät vuï ra xöû, thì roài keùo daây chuyeàn ra ñeán taát caû moïi ngöôøi. Tuy chuùng noù khoâng coøn treân giaáy tôø, nhöng theå naøo cuõng caáu keát quay trôû laïi.

 ÔÛ Ba Lan, coâng ñoaøn Ñoaøn Keát bieát raèng hoï khoâng theå naøo coù theå taän dieät boïn nomenklatura moät caùch deã daøng. Ba tuaàn tröôùc khi nhaäm chöùc, thuû töôùng Tadeusz Mazowiecki vieát moät baøi treân baùo noùi veà söï quan taâm cuûa oâng. Khi chính quyeàn chöa kieåm soaùt ñöôïc quaân ñoäi, thì chính phuû khoâng theå naøo coù ñöôïc söï ñoàng thuaän vôùi haøng traêm ngaøn caùn boä caùc caáp ôû khaép moïi nôi. “Chính quyeàn chæ toàn taïi nhôø loøng thöông haïi cuûa keû thuø. moät cheá ñoä xaây döïng trong 40 naêm khoâng theå moät vaøi phuùt maø xoùa saïch ñöôïc. Coù traùch nhieäm maø khoâng coù quyeàn haønh laø vaán ñeà phaûi chaáp nhaän.” Vaäy maø cuõng khoâng sao thaønh laäp noåi chính phuû vì Coäng saûn khoâng chòu hôïp taùc. Ñích thaân Lech Walesa phaûi bí maät vieát thö keâu goïi caùc ñoaøn theå buø nhìn cuõ ñöùng chung vôùi Solidarity trong chính quyeàn.

 Vaán ñeà ñoái phoù vôùi nhöõng con baïch tuoäc nomenklatura cuõng khoâng ñoàng nhaát. Nhieàu laõnh tuï Solidarity ñoøi cho nghæ moät nöûa boïn naøy - khoaûng 1 trieäu ngöôøi. Theá nhöng Thuû Töôùng Mazowiecki chæ ñoàng yù thay ñoåi töôïng tröng ñeå traán an nhaân daân. OÂng noùi raèng taân chính quyeàn khoâng coù duû ngöôøi ñeå ñieàn khuyeát. OÂng cuõng noùi thaúng vôùi caû Hoäi Ñoàng Boä Tröôûng laø oâng khoâng thay ñoåi gì heát vaø chæ mong hoï coäng taùc thoâi, coäng taùc trong tinh thaàn vaên minh. Moät thaân moät mình trong moät noäi caùc Coäng Saûn keå cuõng lieàu.

 Theá maø laïi hoùa hay. Ñeå chöùng toû thieän chí, Boä Tröôûng Noäi Vuï ñoàng yù giaûi theå caùc ñôn vò daân quaân Zomo. Zomo tuy coù tieáng laø nhöõng ñôn vò an ninh nhöng chæ laø moät boïn du thuû du thöïc, giöõ nhieäm vuï chính trong vieäc traán aùp khi ban haønh thieát quaân luaät naêm 1981. Moät löïc löôïng khaùc ñöôïc thaønh laäp laáy teân laø Ogpo ñaët döôùi quyeàn chæ huy cuûa Thuû Töôùng thay vì do caùc Tröôûng Ty Caûnh Saùt chæ huy. Nhieäm vuï ñaøn aùp cuõng giaûi toûa, chæ coøn thuaàn tuùy an ninh. Chính söï meàm deûo cuûa Thuû Töôùng Mazowiecki khieán cho boïn nomenklatura caûm thaáy baát an. Ñaûng vieân Coäng Saûn ñaøo nguõ haøng loaït. Thaønh phaàn naøy khoâng phaûi trung thaønh gì vôùi Ñaûng maø chæ ôû trong Ñaûng khi coøn quyeàn lôïi. Hoï laïi saün saøng ngaû theo Solidarity neáu thaáy coù aên.

 Kinh nghieäm cuûa Ñoâng AÂu laø nhöõng baøi hoïc lôùn maø chuùng ta phaûi hoïc hoûi. Giaûi theå moät khung hình haønh chaùnh, moät cô caáu cai trò khoâng theå khoâng quan taâm ñeán nhöõng yeáu toá caáu thaønh cuûa noù. Nhöõng vaán ñeà thuoäc veà con ngöôøi luoân luoân phöùc taïp vaø thieáu roõ raøng. ÔÛ moät goùc ñoä naøy chuùng ta thaáy noù ñeïp, nhöng khi nhìn töø moät höôùng khaùc, vaán ñeà khoâng coøn nhö vaäy nöõa. Coù nhöõng vaán ñeà chuùng ta phaûi laên xaû vaøo ñeå giaûi quyeát, nhöng cuõng coù nhöõng vaán ñeà phaûi ñoøi hoûi thôøi gian. Coù nhöõng vaán ñeà caàn xeùt neùt, nhöng cuõng coù nhöõng vieäc phaûi nhaém maét laøm ngô. Moät cuoän chæ roái khoâng theå khoâng kieân nhaãn, khoâng kyõ caøng khi thaùo noù. Moät laàm loãi nhoû trong giai ñoaïn tranh toái tranh saùng coù theå laøm cho vaán ñeà trôû neân phöùc taïp boäi phaàn vaø vieäc giaûi quyeát khoâng giôùi haïn trong moät vaøi naêm maø nhieàu theá heä.

NHÖÕNG NGÖÔØI TRÍ THÖÙC

 Treân khaép Ñoâng AÂu, moãi khi coù bieán ñoäng laø coù maët giôùi trí thöùc. Hôn theá nöõa, chính giôùi naøy laïi laø nhöõng ngöôøi chaâm ngoïn löûa cho ñaáu tranh. Töø xöa, nhöõng ngöôøi ñoïc saùch vaãn soáng trong moät theá giôùi caùch bieät vôùi bình daân, chuùng ta goïi laø “thaùp ngaø”. ÔÛ trong traän chieán choáng Coäng, khoâng nhöõng hoï ra khoûi caùi toå keùn maø coøn tieán leân phía tröôùc. ÔÛ Tieäp Khaéc, chuùng ta thaáy coù Dieãn Ñaøn Coâng Daân, ôû Hungary thì coù dieãn Ñaøn Daân Chuû. ñaây laø nhöõng nôi taäp trung caùc kyù giaû vaø vaên nhaân. Nhieàu ngöôøi vaãn baûo laø “cuoäc caùch maïng naêm 1989 laø söï thaéng lôïi cuûa vaên hoùa tröôùc baïo löïc”. Ñieàu ñoù coù leõ khoâng ngoa vì khoâng phaûi chæ ôû Ñoâng AÂu, ôû baát cöù caùc quoác gia naøo duø ñaõ thanh toaùn xong chuû nghóa Coäng Saûn hay coøn ñang chieán ñaáu choáng baïo quyeàn, ngöôøi caàm buùt vaãn laø nhöõng keû tieân phong. Moät nhaø söû gia Ba Lan, oâng Bronislaw Geremek, moät coá vaán thaân tín cuûa Walesa ñaõ noùi raèng :

-          Neáu ôû beân Taây Phöông, toâi chaéc cuõng chaúng dính vaøo chuyeân chính trò laøm chi, bôûi vì beân ñoù chính trò chæ laø troø tranh giaønh quyeàn löïc. ÔÛ Ba Lan thì khaùc, ngöôøi trí thöùc baét buoäc phaûi tham gia “vì chuùng toâi chieán ñaáu cho quyeàn ñöôïc suy nghó.”

 Hoï duøng ñuû moïi caùch, töø thö ngoû ñeán tuyeân ngoân, truyeàn ñôn ñeán saùch vôû. Nhu caàu ñoïc khoâng phaûi laø nhu caàu giaûi trí maø laø moät sinh meänh cuûa xaõ hoäi, cuûa moïi ngöôøi chöù khoâng rieâng gì keû trí thöùc. Nhöõng gì maø ôû caùc nöôùc töï do chæ caàn noùi laø ñuû, thì ôû caùc nöôùc Coäng Saûn hoï phaûi vieát ra. Nhöõng gì xaõ hoäi vaên minh coù theå truyeàn ñaït baèng maøn aûnh nhoû, hoï vieát thaønh saùch thaønh baøi. Con ngöôøi trong cheá ñoä Coäng saûn luoân luoân theøm khaùt kieán thöùc vaø nhu caàu tinh thaàn. Chuùng ta khoâng laáp laøm laï khi tæ leä ngöôøi Trung Hoa ñi xem phim aûnh laø 21 laàm moät naêm, ngöôøi Nga laø 15 laàn hôn haún soá löôïng cuûa theá giôùi töï do.

 Theo caùc nhaø xuaát baûn ôû Prague, aán baûn tieåu thuyeát cuûa William Faulkner baùn ôû Tieäp Khaéc nhieàu hôn treân chính nöôùc Myõ. Saùch cuûa William Styron vaø John Updike cuõng in moãi laàn töø 50 ñeán 70 ngaøn baûn. Rieâng cuoán Sophie's choice baùn ñeán 100,000 baûn. Coù nhieàu taäp thô baùn caû trieäu aán baûn. Ngöôøi ta ñöùng xeáp haøng töø 5 giôø saùng ñeå ñôïi nhaø saùch môû cöûa. Coù nhieàu ngöôøi phaûi ñi caû chuïc nôi môùi kieám ñöôïc moät cuoán öng yù. Vaø dó nhieân khi soá cung ít hôn soá caàu, naïn chôï ñem xaûy ra. Khan hieám giaáy cuõng laø moät nguyeân nhaân, nhöng cuõng bôûi vì chính quyeàn khoâng chuù troïng ñeán vaên hoïc maø duøng phaàn lôùn noã löïc vaên hoùa vaøo vieäc tuyeân truyeàn. ÔÛ Vieät Nam chuùng ta cuõng thaáy hieän töôïng caùc saùch Lenin tuyeån taäp, toaøn taäp in giaáy toát, ñoùng bìa da, giaù caû haï maø vaãn eá thiu eá chaûy. Chæ coù daïo hieám giaáy vaán thuoác ngöôøi ta môùi ñoå xoâ ñi mua ñeå veà taùi cheá. Caùc loaïi saùch coù giaù trò moät chuùt ñeàu chæ coù theå tìm thaáy ôû caùc con buoân chôï trôøi giaù töø 10 laàn xaáp leân so vôùi giaù chính thöùc.

 Hieän töôïng saùch vôû trôû thaønh thieát yeáu cuõng vì caùc chöông trình truyeàn thanh truyeàn hình quaù toài teä. Nhöõng phim aûnh do caùc nöôùc xaõ hoäi chuû nghóa saûn xuaát thì phaåm chaát vaø noäi dung ñeàu ngheøo naøn, laø moät lôïi khí chính trò, tuyeân truyeàn neân ngöôøi ta caøng ñoå xoâ vaøo nhöõng phim ngoaïi quoác, duø raèng ñöôïc cho pheùp raát haïn cheá vaø thöôøng chæ laø nhöõng phim aûnh mang maøu saéc xaõ hoäi, toá caùo baát coâng vaø aùp böùc cuûa caùc xaõ hoäi kyõ ngheä. Tuy nhieân, daãu sao kyõ thuaät vaø dieãn xuaát so vôùi caùc taøi töû ôû caùc quoác gia Coäng Saûn cuõng vöôït troäi neân thu huùt khaùn giaû ñoâng hôn.

Nhu caàu tinh thaàn khoâng ngöøng laïi sau khi phim chaám döùt. Nhöõng ngaøy sau ñoù, töøng nhoùm nhoû laïi tuï hoïp ñeå bình luaän, moå xeû vaán ñeà vaø voâ hình chung trôû thaønh nhöõng caâu laïc boä trí thöùc. Dostoyevsky, Hemingway ... vaø caû Freud ñeàu laø nhöõng taùc giaû ñöôïc öa chuoäng, ñöôïc baøn caõi nhö moät moát tinh thaàn trong nhieàu naêm ôû Ba Lan. Söï nghieàn ngaãm, suy tö vì theá caøng thaám thía hôn, saâu saéc hôn. Trong khi chuùng ta ôû beân naøy, ñoïc saùch coát laáy nhieàu, coát nhanh vì thöïc söï saùch vôû phong phuù quaù, giaù caû laïi raát bình daân neân khoâng maáy taùc phaåm trôû thaønh kinh nhaät tuïng, saùch goái ñaàu giöôøng. Cuoán noï chöa xong, cuoán khaùc ñaõ ra maø cuoán naøo cuõng daày, cuõng ñeïp. Theo doõi thò tröôøng saùch vôû Vieät Nam cuõng ñaõ khoâng kòp, theo doõi caùc saùch vôû ngoaïi quoác caøng khoù hôn. Baùo chí cuõng vaäy, moät tôø baùo nhö tôø Los Angeles Times chaúng haïn ngaøy naøo cuõng coù haøng chuïc baøi ñaùng ñoïc. Maø ñoù chæ laø moät tôø baùo ñòa phöông. Caùc loaïi tuaàn baùo, nguyeät san moãi ngaønh cuõng coù haøng chuïc aán phaåm, tröø nhöõng ngöôøi quaù chuyeân moân khoâng maáy ai coù theå ñoïc heát ñöôïc.

 Khi coøn ôû Vieät Nam, toâi thích ñoïc caùc loaïi saùch hoïc laøm ngöôøi cuûa hai taùc giaû Nguyeãn Hieán Leâ vaø Nguyeãn duy Caàn vaø coá gaéng theo ñuoåi nhöõng phöông phaùp maø caùc vò naøy ñaõ chæ daãn. Theá nhöng caùc phöông phaùp aáy khoâng coøn höõu duïng khi sang ñeán beân naøy. Caùi hoïc cuûa chuùng ta laø caùi hoïc toång quaùt, moãi ngaønh moät chuùt, coù chieàu roäng maø khoâng coù chieàu saâu, noù khoâng ích lôïi cho moät xaõ hoäi quaù phong phuù. Toâi vaãn töï hoûi, neáu nhö toâi sinh tröôûng ôû xöù naøy, lieäu coù ñuû kieân nhaãn hoïc theâm moät hai sinh ngöõ nhö ôû Vieät Nam khoâng ? Thôøi giôø ñaâu maø caëm cuïi ñoïc saùch roài laøm theû, laøm daøn baøi toùm yù ? Thôøi giôø ñaâu maø cheùp nhöõng ñoaïn vaên hay vaøo moät taäp rieâng ñeå tham khaûo ? ÔÛ trong nöôùc, sau khi ñoïc moät cuoán saùch coù theå gaëp baïn beø baøn veà taùc phaåm môùi bieát haøng tuaàn, coù khi caû thaùng chöù ôû beân naøy, tuaàn tröôùc tuaàn sau ñaõ coù haøng chuïc cuoán môùi roài. Hay taïi caùi xaõ hoäi naøy laøm ngöôøi ta baän roän quaù maø khoâng coøn thì giôø cho tinh thaàn ? Ngay caû moät nhu caàu böùc thieát khaùc cuûa ngöôøi Vieät chuùng ta laø theo doõi söï suïp ñoå cuûa cheá ñoä Coäng Saûn maø cuõng chaúng maáy ngöôøi naém vöõng thì noùi gì ñeán caùc traøo löu xaõ hoäi hay tình hình quoác teá khaùc.

 Con ngöôøi hieän nay chæ quan saùt theá giôùi nhö coi moät phim aûnh, vaø chæ coøn chuù yù ñeán nhöõng ñoaïn gay caán thoâi. Cho neân toâi vaãn caûm phuïc nhieàu hoïc giaû coøn ñeå thì giôø, coâng söùc vieát nhöõng baøi veà khoa hoïc, kyõ thuaät, kinh teá, nhöõng ngaønh voán ñaõ khoâ khan, ít höùng thuù maø laïi ñoøi hoûi nhieàu coâng lao, nhieàu chöùng lieäu. Hieän nay, nhu caàu tinh thaàn cuûa chuùng ta trôû neân quaù deã daõi, hoaëc baèng maøn aûnh truyeàn hình qua caùc phim aûnh chieáu haøng ngaøy, hoaëc baèng nhöõng boä phim Hongkong dieãn xuaát vuïng veà, khoâng coù giaù trò keå caû phöông dieän xaõ hoäi vaø lòch söû, hoaëc nhöõng phim aûnh quaù nhieàu baïo löïc, cheùm gieát. Saùch vôû thì cuõng quaù nhieàu thuoác ñoäc, chuù troïng caùc ñoøi hoûi thaáp heøn, nhuïc duïc hôn laø söï cao thöôïng. Baùo chí Vieät Nam cuõng ñaõ baét ñaàu quaûng caùo caùc saùch vôû, phim aûnh khieâu daâm moät caùch coâng khai. Trong khi ñoù, ôû quoác noäi, caùi voû cuûa cheá ñoä töï do phoùng tuùng cuõng ñang lan traøn. Chính baùo chí cuûa Coäng Saûn phaûi thuù nhaän caùc phim ñoài truïy, caùc ñoäng maõi daâm, caùc hieän töôïng baêng ñaûng ... ñang luõng ñoaïn xaõ hoäi. Nhöõng daáu hieäu ñoù quaû thaät raát bi quan cho ñaát nöôùc.

 Ngöôøi ta coå voõ cho söï phaù huûy maø khoâng ai khuyeán khích söï xaây döïng. Hình nhö caây vaên hoùa chæ coù theå moïc treân nhöõng vuøng ñaát khoâ caèn, haït gioáng suy tö chæ coù theå gieo treân soûi ñaù. Thaät ñaùng buoàn neáu ngöôøi Coäng Saûn laøm coâng taùc ñaùnh baät goác nhöõng gì thuoäc veà truyeàn thoáng, phaù tan hoang neàn vaên minh tinh thaàn cuûa daân toäc Vieät Nam ñeå roài sau khi cheá ñoä ñoù ra ñi ngöôøi ta laïi chæ ñem gieo nhöõng haït gioáng toài teä hôn. Ñoù laø vieãn töôïng cuûa vaøi naêm saép tôùi maø ngöôøi ta seõ ñem veà laøm quaø cho toå quoác.

 Trôû laïi vaán ñeà ngöôøi trí thöùc ôû Ñoâng AÂu, hoï khoâng coøn laø nhöõng con moït saùch bình thöôøng maø laø nhöõng söù ñoà cuûa moät toân giaùo. Chính Lenin cuõng noùi : ÔÛ ñaâu coù aùp böùc thì coù ñaáu tranh. Vaø nhöõng quoác gia naøy trong moät nöûa theá kyû qua ñaõ soáng trong aùp böùc. Nhöõng quoác gia bò ñoâ hoä, vieäc sinh toàn trôû thaønh quan yeáu, vaø vaên hoùa laø maët naï cuûa chính trò. Trong thôøi kyø bò Quoác Xaõ cai trò, khoâng phaûi chæ vaên hoùa bò ngaên caám maø ngöôøi ta caûm thaáy moät nguy cô dieät chuûng, nhöõng hình thöùc ñaáu tranh ngaàm baèng vaên chöông chöõ nghóa trôû neân ña daïng hôn - cuõng coù theå baèng truyeàn ñôn hoaëc cheùp tay, maø cuõng coù theå laø nhöõng baøi thô, truyeän ngaén, chuyeän tieáu laâm truyeàn khaåu.

 Hoài theá kyû thöù 19, nhieàu daân toäc nhö Ba Lan, Tieäp Khaéc, Loã Ma Ni, Nam Tö ... bò baét phaûi hoïc tieáng ngoaïi quoác. Trong tröôøng cuõng khoâng ñöôïc duøng tieáng meï ñeû ñeå noùi chuyeän. Trong hoaøn caûnh ñoù, giôùi só phu caûm thaáy mình mang moät traùch nhieäm quan troïng, moät nhieäm vuï thieâng lieâng. Hoï laø nhöõng ngöôøi baûo veä laâu ñaøi vaên hoùa, kho taøng vaên hoïc. Hoï bieán caùc huyeàn söû thaønh moät neàn vaên minh saùng ngôøi. Vaøo theá kyû thöù 18, moät tu só ngöôøi Bulgaria teân laø Mount Athos vieát moät taùc phaåm teân laø " Lòch söû caùc Sa Hoaøng vaø Thaùnh nhaân cuûa Bulgaria" ñaõ gaây ra nhöõng phong traøo hoïc tieáng Bulgaria vaø moät traøo löu môùi cho vaên chöông nöôùc naøy. Nhieàu nhaø vaên, nhaø baùo phaûi ñi vaøo chính trò, laáy chính trò nhö moät phöông tieän ñeå baûo veä tieáng noùi vaø quan ñieåm cuûa mình. Moät quan ñieåm vaên hoùa nhaân baûn thì töï noù ñaõ laø moät hình thöùc phaûn khaùng cheá ñoä. Chuùng ta coøn nhôù nhöõng baøi thô cuûa Traàn Daàn, Phuøng Quaùn ... tuy khoâng ñöùng trong moät laäp tröôøng chính trò, vaãn ñöôïc coi nhö söï vuøng daäy cuûa ngöôøi bò aùp böùc.

 Coù leõ thieân bi huøng ca ñaùng keå nhaát trong traän chieán vaên hoùa choáng aùp böùc xaûy ra ôû Ba Lan. Nhöõng tieåu thuyeát lòch söû cuûa Henryk Sienkiewicz vaø nhöõng tröôøng thieân cuûa Slowacki ñaõ laø moùn aên tinh thaàn nuoâi nhieàu theá heä. Sau hai laàn noåi daäy thaát baïi, khoâng maáy ai trong nhöõng ngöôøi yeâu nöôùc ôû Ba Lan nghó raèng hoï coù theå thaéng ñöôïc baèng baïo löïc. Vaø hoï ñaõ chuyeån höôùng töø boû ñaáu tranh chính trò maø “quay sang nuoâi löûa nhieät tình baèng vaên hoùa.” Töï hoïc, töï ñaøo luyeän, moät heä thoáng löu haønh leùn luùt nhöõng taùc phaåm vaên hoïc, nhöõng saùch vôû bò caám vaø moät tröôøng Ñaïi Hoïc löu ñoäng hình thaønh. Moãi tuaàn daïy moät nôi ñeå choáng theo doõi. Moät trong nhöõng sinh vieân toát nghieäp ngoâi tröôøng kyø dò naøy laø coâ Marie Sklodowska, sau naøy laø baø Marie Curie, moät khoa hoïc gia vaø cuõng laø moät vó nhaân cuûa loaøi ngöôøi. Söû gia Norman Davies ñaõ vieát :

 Ngöôøi aùi quoác tieâu bieåu vaøo ñaàu theá kyû naøy ôû Ba Lan khoâng phaûi laø moät chieán só caùch maïng vôùi khaåu suùng luïc trong tuùi maø laø moät thieáu nöõ con nhaø gia giaùo vôùi quyeån saùch caép tay.

 Naêm 1918, Tieäp Khaéc ñöôïc ñoäc laäp thì ngöôøi ta ñaõ goïi laø Coäng Hoøa Khoa Baûng. Hai Toång Thoáng ñaàu tieân, Tomas Garrigue Masaryk vaø Advard Benes ñeàu laø nhöõng hoïc giaû. Masaryk laø giaùo sö trieát taïi Ñaïi Hoïc Prague, ngöôøi laøm hoài sinh ngoân ngöõ Tieäp. Ñaáu tranh cho quyeàn tieáng meï ñeû ñaõ gaây nhieàu ñuïng ñoä giöõa ngöôøi Tieäp vaø ngöôøi Ñöùc. Naêm 1891, khi caùc teân ñöôøng ôû Prague ñöôïc ñoåi töø tieáng Ñöùc sang tieáng Tieäp, ñaõ gaây neân moät xuùc ñoäng lôùn, vaø quaàn chuùng coi nhö moät thaéng lôïi vó ñaïi veà tinh thaàn. Ngay caû Toång Thoáng Masaryk khi ñaõ nhieäm chöùc vaãn haèng tuaàn tham döï moät hoäi thaûo vaên chöông do vaên só Karel Capek toå chöùc. Duø laø Toång Thoáng, oâng vaãn laø moät con ngöôøi coøn nhieàu vaán ñeà caàn bieát, caàn trao ñoåi. Ñoù cuõng laø cung caùch cuûa moät “keû só”, coù söï löông thieän tri thöùc, khoâng daáu caùi doát cuûa mình. Hoïc taäp khoâng phaûi laø ñieàu ñaùng xaáu hoå vaø ñaùng buoàn cho nhöõng ngöôøi ôû ngoâi vò cao, hoï ít coù thì giôø ñeå hoïc, vaø cuõng ít coù cô hoäi ñeå hoïc nhöõng ñieàu hay tuy thænh thoaûng cuõng coù moät taám baèng - baèng danh döï cuûa moät ñaïi hoïc taëng cho.

 Maëc duø sau cuøng hoï ñaõ chieán thaéng Coäng Saûn, nhöng thöôøng ñoù khoâng phaûi laø muïc tieâu cuoái cuøng maø hoï theo ñuoåi. Muïc ñích chính cuûa ngöôøi trí thöùc laø tìm cô hoäi ñeå phuïc vuï nhöõng ngöôøi bò aùp böùc. Ñoù laø loøng yeâu nöôùc maø nhöõng ngöôøi cuøng khoå laø ñoái töôïng. Cuõng chính vì taâm tình ñoù maø sau ñeä nhò theá chieán, nhieàu ngöôøi trí thöùc ñaõ theo Ñaûng, ñaõ gia nhaäp Ñaûng. Vaø chính hoï ñaõ phuïc vuï cheá ñoä nöõa vì hoài chieán tranh, Coäng Saûn ñaõ laõnh ñaïo khaùng chieán. ÔÛ vieät Nam cuõng theá, ban ñaàu Maët Traän Vieät Minh cuõng nhö bao nhieâu ñoaøn theå quoác gia khaùc theo con ñöôøng choáng Phaùp, ñuoåi thöïc daân. Maø trong khaùng chieán thì ngöôøi Coäng Saûn giaø daën, khoân ngoan hôn caû. Hoï ñöôïc ñaøo luyeän vaø coù moät guoàng maùy, moät boä naõo chính trò trong khi caùc toå chöùc khaùc chæ coù moät taám loøng. Vaø hôn nöõa, Ñaûng coäng Saûn naøo cuõng coù caû moät haøo quang cuûa caùc nöôùc ñaøn anh ñöùng sau löng. Böôùc vaøo haøng nguõ Ñaûng, hoï khoâng nhöõng höôûng caùi vinh quang cuûa ñòa phöông, hoï coøn chia xeû caû nhöõng vinh quang cuûa Lieân Xoâ, cuûa Trung hoa ... Ngöôøi ta thaáy tröôùc maét caùc daân toäc bò trò khaùc ñang ñaäp chung moät nhòp tim, ñang theo doõi töøng böôùc chaân cuûa hoï. Hoï khoâng coâ ñôn nôi nuùi röøng Vieät Baéc, maø hoï nhaän ñöôïc lôøi chaân thaønh nhaén nhuû, thieát tha, keà vai saùt caùnh cuûa nhöõng ngöôøi laõnh ñaïo taän Kremlin, taän Baéc Kinh.

 Nhieät tình vaø lyù töôûng cuûa tuoåi treû vaø saùch vôû ñaõ khieán cho thanh nieân Ñoâng AÂu - cuõng nhö Vieät Nam - nhìn vaøo Lieân Xoâ nhö moät khuoân maãu. coù ñaâu kyõ ngheä hoùa, cô giôùi hoùa nhanh nhö nöôùc Nga. Nöôùc Nga ñaõ ñuoåi kòp Myõ trong vuõ khí haïch nhaân, vaø ñi tröôùc Myõ trong vieäc ñöa ngöôøi leân khoâng gian. Khoâng phaûi chæ thanh nieân trí thöùc ôû caùc nöôùc Coäng Saûn bò meâ hoaëc. Ngay caû trí thöùc Taây Phöông cuõng bò cuoán vaøo côn loác ñoù. Nhieàu nhaø hoïc giaû löøng danh cuûa Anh, Phaùp, Y ... cuõng taùn döông caùc nöôùc xaõ hoäi chuû nghóa. Trong cuoäc chieán Vieät Nam, ngöôøi ta ñaõ laäp caû nhöõng phieân toaø quoác teá ñeå xöû aùn Myõ xaâm laêng. Neal Ascherson, moät vaên só Anh cho raèng “ uûng hoä Coäng Saûn laø moät laøn soùng caùch maïng vó ñaïi, laø hoài sinh cuûa nhieät tình chính trò” . OÂng ta vieát:

... laø taäp trung cuûa nhöõng cuoäc ñaáu tranh voõ trang giaønh ñoäc laäp daân toäc trang bò baèng moät yù thöùc heä nhaèm thay ñoåi heä thoáng xaõ hoäi vaø kinh teá. Chuû nghóa xaõ hoäi, laø moät khai trieån vöôït qua caû Marx, caû Lenin ñaõ thay choã cho chuû nghóa khai phoùng laõng maïn ngöï trò nhaân loaïi trong theá kyû 19.

 Quaû thöïc lyù thuyeát Coäng Saûn laø moät toân giaùo - coù söùc quyeán ruõ laï luøng - ñaõ hôùp hoàn nhieàu nhaân vaät teân tuoåi trong ñoù coù Jerzy Andrzejewski, nhaø vaên aùi quoác Thieân Chuùa Giaùo Ba Lan, thi só Antoni Slonimski. Trong taùc phaåm Nhöõng Linh Hoàn Tuø Nguïc, oâng Czeslaw Milosz, moät vaên só ñöôïc trao giaûi Nobel, ñaõ moâ taû taïi sao nhöõng con ngöôøi saùng suoát, tænh thöùc laïi böôùc vaøo cheá ñoä chuyeân chính. Hoï gia nhaäp Ñaûng mong ñeå ñöùng vaøo tay baùnh cho chieác xe lòch söû. Theá nhöng khi böôùc vaøo roài, hoï laïi bò cuoán trong guoàng maùy khoâng theå cöôõng laïi hay thoaùt ra ñöôïc.Chính Milosz cuõng noùi laø oâng caûm thaáy khoâng coù con ñöôøng naøo khaùc hôn ñeå chaïy troán ngoaøi con ñöôøng di cö neân ñaõ xin sang Phaùp naêm 1953, moät naêm tröôùc khi taùc phaåm Nhöõng linh hoàn tuø nguïc xuaát baûn. Theá nhöng Milosz khoâng hoaøn toaøn ñuùng. Haàu heát nhöõng ngöôøi trí thöùc böôùc vaøo vôùi nhieät tình tuoåi treû, vôùi loøng yeâu nöôùc thieát tha laïi xuaát hieän sau naøy trong taàng lôùp nomenklatura, giai caáp ñaëc quyeàn ñaëc lôïi, aên treân ngoài troác cuûa heä thoáng chính trò ñoâng cöùng vaø rong reâu. Cuoäc " thoaùt xaùc " hay ñoåi loát töø con ngöôøi thanh nieân lyù töôûng sang moät gaõ trung nieân tham oâ ñaõ ñöôïc loät traàn trong taùc phaåm Ngöôøi Trí Thöùc treân con ñöôøng Quyeàn Löïc cuûa Gyorgy Konrad vaø Ivan Szelenyi vieát cuoái naêm 1973 ñeán 1974.

 Hai oâng naøy lyù luaän raèng quyeàn löïc trong cheá ñoä tö baûn naèm trong tay taøi phieät. Trong khi ñoù, ôû cheá ñoä Coäng Saûn, nhaø nöôùc naém giöõ tö baûn, vaø quyeàn haønh trong tay caùc keá hoaïch gia vaø kyõ thuaät gia.Chuû nghóa Boân Xeâ Vích laø “moät cô cheá tham oâ döïng neân bôûi trí thöùc ñeå khoáng cheá trí thöùc.” Cuõng laïi sai. Hai oâng queân raèng coù nhöõng ngöôøi trí thöùc khoâng chòu khuaát phuïc vaø eùp mình phuïc vuï cho Ñaûng. Tuy ñoù chæ laø moät thaønh phaàn raát nhoû, nhöng laïigaây nhieàu tieáng vang raát lôùn. Quaàn chuùng vaãn nhìn vaøo nhöõng keû só aáy nhö ngoïn ñuoác soi ñöôøng, vaø trôû thaønh nhöõng tieáng noùi tieâu bieåu, khoâng chæ tieâu bieåu cho moät thaønh phaàn, maø ñaïi dieän cho taát caû nhöõng ngöôøi bò aùp böùc. AÙ Ñoâng chuùng ta coù caâu : Phuù quí baát naêng daâm, baàn tieän baát naêng di, uy vuõ baát naêng khuaát (khi giaøu sang thì khoâng xa hoa quaù ñoä, khi ngheøo heøn thì khoâng thay ñoåi khí tieát, khi gaëp aùp böùc thì khoâng chòu khuaát phuïc). Maø xaõ hoäi Coäng Saûn laø xaõ hoäi laáy aùp böùc laøm phöông tieän chính ñeå khoáng cheá con ngöôøi. Hoï aùp duïng nguyeân lyù khoa hoïc Pavlov, hình thaønh nhöõng thoùi quen ñeå chuùng ta bò khuaát phuïc maø khoâng hay. Caùi ñoùi, caùi ngheøo theo toâi laø uy vuõ to lôùn nhaát. Khi chuùng ta chæ ñoùi moät ngaøy, moät tuaàn, ñoù chöa phaûi laø ñoùi. Traïng thaùi coàn caøo trong buïng chæ laø kích thích moät thoùi quen cuûa daï daøy phaûi coù caùi gì ôû moät thôøi ñieåm ñeå laøm vieäc. Chæ khi naøo ngöôøi ta thieáu thoán nhieàu thaùng, nhieàu naêm, ñoù môùi thöïc söï laø ñoùi. Buïng chuùng ta ñaõ ñieàu chænh ñöôïc vôùi söï thieáu aên - caùi daï daøy noù toùp laïi, nhö nhöõng ngöôøi tuø caûi taïo thöôøng nhuû thaàm - nhöng ñaàu chuùng ta luoân luoân bò mieáng thòt, mieáng ñöôøng aùm aûnh. Vaø khi ñoù chuùng ta "coù theå gieát ngöôøi vì cuû saén cuû khoai " nhö trong thô Nguyeãn Chí Thieän.

 Moät xaõ hoäi chæ coøn laø nhöõng con ngöôøi tranh soáng, lyù töôûng chæ coøn laø nhöõng gì cuï theå nhaát, thöïc teá nhaát. Naêng löïc sinh toàn laø naêng löïc sau cuøng coøn hieän höõu, vaø duø baäc ñaïi trí, ñaïi tueä cuõng chæ nghó ñöôïc ñeán mieáng aên. Cöûa chuøa vaéng ñi aùnh töø bi, nhaø thôø thieáu daàn tình baùc aùi. Nhu caàu tinh thaàn vì theá xa vôøi hôn, vì tinh thaàn phaûn aûnh thöïc teá, maø thöïc teá cuøng kieät thì tinh thaàn cuõng ra ñi. Trong xaõ hoäi Coäng Saûn, nhieàu naêm qua khoâng maáy khi coù noåi daäy theo nghóa thuaàn tuùy chính trò, maø raát nhieàu vuï ñoå maùu vì giaønh laïi moät mieáng aên bò cöôùp ñi. Neáu ai ñaõ ñoïc chuyeän ngaén "Caùi ñeâm hoâm aáy ñeâm gì” cuûa Phuøng Gia Loäc seõ thaáy caùi ñòa nguïc traàn gian maø moät nöûa nhaân loaïi soáng trong gaàn suoát theá kyû hai möôi naøy. Chính vì theá, giai ñoaïn mong manh nhaát cuûa cheá ñoä laø khi kinh teá môùi môû ra, vì khi ñoù ngöôøi ta böøng tænh hieåu raèng con ngöôøi coøn moät nhu caàu khaùc sau nhu caàu vaät chaát. Ñoù laø nhu caàu tinh thaàn, nhu caàu coù moät chuùt suy tö, coù thôøi giôø ñeå thöôûng laõm moät taùc phaåm vaên chöông, moät böùc tranh, moät baûn nhaïc ... Vaø nhu caàu aáy tích luõy seõ thaønh nhu caàu chính trò.

 Khi xaõ hoäi coøn quaù thoâ sô, noùi veà töï do, daân chuû, ña nguyeân, phaân quyeàn seõ khoâng ai caûm nhaän ñöôïc noù nhö theá naøo, vaø khoâng caûm thaáy caàn tranh ñaáu, ñoøi hoûi. Theá nhöng khi tieán leân moät böôùc, mieáng aên coù ñuû, ngöôøi ta seõ phaûi ñi kieám thöùc aên cho tinh thaàn. Chuùng ta caàn phaân bieät hai loaïi ñaáu tranh cho nhu caàu tinh thaàn :

 - ñaáu tranh xuaát phaùt töø moät ngöôøi ñaõ soáng trong xaõ hoäi töï do, nay bò soáng trong cheá ñoä ñoäc taøi vaø coù ngay söï so saùnh, khaùc bieät giöõa hai cheá ñoä. Khoâng caàn bieát vai troø ngöôøi ñoù laø gì, nhö theá naøo, nhöng quaù khöù töï noù ñaõ laø moät ñoäng löïc vì laø moät taäp quaùn cuûa quaù khöù. Töï do cuõng laø moät taäp quaùn. Neáu moät ngöôøi khi sinh ra ñaõ bò nhoát vaøo moät caên phoøng, vaø chæ soáng trong phaïm vi khoâng gian nhoû beù aáy töø beù ñeán lôùn, ngöôøi aáy seõ khoâng thaáy coù nhu caàu phaûi ra ngoaøi. Ngöôøi ta ñaõ tìm thaáy nhieàu ñöùa treû bò laïc vaøo baày thuù - baày soùi chaúng haïn - vaø khi lôùn leân, chuùng hoaøn toaøn khoâng coù moät baûn naêng naøo maø chuùng ta vaãn thöôøng töôûng raèng laø baûn naêng töï nhieân cuûa loaøi ngöôøi. Ñi baèng hai chaân chaúng haïn, cuõng laø moät tieán hoùa, vaø “cuõng laø moät thoùi quen” chöù khoâng phaûi vì chuùng ta laø sinh vaät thieâng lieâng neân ñöôïc mang hình haøi vaø taäp quaùn cuûa Thöôïng Ñeá nhö ngöôøi ta nghó. Thaønh ra, ngöôøi Coäng Saûn vaãn nhìn caùc vuï tranh ñaáu trong nhöõng naêm ñaàu môùi cai trò nhö laø moät söï quay trôû veà taäp quaùn cuõ. Hoï coi vuï Nhaân Vaên Giai Phaåm ôû Vieät Nam naêm 1956 laø haønh vi phaûn loaïn cuûa taøn dö tö saûn chöù khoâng phaûi laø tranh ñaáu cho nhaân quyeàn nhö chuùng ta ñaët teân.

 - theá nhöng moät loaïi thöù hai maø chính laø thaùch ñoá to lôùn nhaát cuûa cheá ñoä, laø ñoäng löïc laøm cho cheá ñoä Coäng Saûn suïp ñoå - trong ñoù vai troø cuûa söùc maïnh tinh thaàn con ngöôøi thaät roõ neùt - laø söï “tænh thöùc cuûa chính nhöõng ngöôøi sinh ra, tröôûng thaønh trong xaõ hoäi ñoù.” Ñoù laø moät xung phaù vôùi taäp quaùn, vôùi truyeàn thoáng cuûa ñôøi soáng khi ngöôøi ta coù dòp tieáp xuùc vôùi theá giôùi beân ngoaøi. Vaø bôûi vì noù laø moät cuoäc noåi daäy töï phaùt, ñoäng cô thuùc ñaåy laø söï tænh ngoä cuûa chính hoï. Vaø muoán cho söï vuøng leân aáy coù giaù trò, noù phaûi ñöôïc trui reøn, thao thöùc baèng kinh nghieäm, baèng ray röùt, daøy voø. Vaø chính vì theá noù coù nhieàu giai ñoaïn, moãi luùc moät khaùc. Noù khoâng theå hoaøn haûo ngay töø ban ñaàu. Noù phaûi ñöôïc va chaïm, maøi ruõa, coï xaùt vôùi thöïc teá vaø söï bieán daïng aáy laø moät trieäu chöùng toát cho boâng hoa caùch maïng. Moät haøi nhi khi coøn trong buïng meï luoân luoân laø moät quaùi vaät neáu noù ñöôïc sinh ra vaø lôùn leân trong nhaân daùng ñoù. Caùi ñaàu to, caùi chaân nhoû, caùi ñuoâi cong cong ... Noù ñaâu ñaõ laø moät ñöùa treû nhö chuùng ta nhìn ngoaøi ñôøi. Vaø ngay caû sau khi sinh ra, noù cuõng coøn bieát bao nhieâu böôùc phaûi traûi qua. Ba thaùng bieát laãy, baåy thaùng bieát boø. Bieát aên, bieát nguû, bieát noùi, bieát cöôøi. Haøi nhi daân chuû cuõng theá. Chuùng ta phaûi nhìn ñöôïc söï tröôûng thaønh töøng böôùc cuûa noù trong töøng con ngöôøi vaø trong caû xaõ hoäi.

 Hai hoaøn caûnh, hai thaùi ñoä ñoù khaùc nhau xa töø baûn chaát vaø töø hieän töôïng. Nhöng sau khi ñi moät quaõng daøi, noù seõ nhaäp laïi ñeå trôû thaønh moät luùc naøo khoâng hay. Khi ñoù chæ coøn laïi con ngöôøi choáng laïi baát coâng, choáng laïi aùp böùc. Taát caû nhöõng khuoân maãu môùi seõ ñöôïc nhaøo naën ñeå daàn daàn hình thaønh vì xaõ hoäi beân caïnh söï tranh giaønh, laïi coù söï töông nhöôïng laãn nhau ñeå coäng sinh, coäng toàn. An vui naøo, haïnh phuùc naøo khoâng coù söï ñöôïc vaø söï maát. Cuõng nhö khi laäp gia ñình, chuùng ta töôûng raèng ñöôïc neân deã ñoå vôõ khi thaáy beân caïnh caùi ñöôïc chuùng ta coù nhieàu caùi maát. Ngöôøi ta thích toâ hoàng roài laïi thích boâi ñen maø khoâng nghó raèng xaõ hoäi coù caû hai maët ñoù.

 Cho ñeán hoâm nay, nhieàu ngöôøi trong chuùng ta vaãn heát söùc giaûi thích ñaâu laø choáng ñoái, ñaâu laø söûa sai ñeå cuûng coá cheá ñoä. Roài loay hoay vôùi caùi goïi laø hieän töôïng vaø caùi goïi laø baûn chaát. Thaùng 6 naêm 1989, ai ai trong chuùng ta cuõng theo doõi vuï ñaáu tranh cuûa thanh nieân sinh vieân ôû Trung Hoa - bieán coá Thieân An Moân. Ñaõ coù ai daët caâu hoûi, hoï chieán ñaáu ñeå laät ñoå cheá ñoä Coäng Saûn - thay theá baèng moät khuoân maãu choáng Coäng - hay chæ laø caûi caùch, söûa ñoåi cheá ñoä ? Hai nhaân vaät ñöôïc ñeà cao, ñöôïc toân vinh laø Hoà Dieäu Bang vaø Trieäu Töû Döông, hoï laø ai ? Coù phaûi laø hai Toång Bí Thö Ñaûng Coäng Saûn Trung Hoa khoâng ? Treân hieän töôïng, vaø cuõng coù theå caû baûn taâm nhöõng thanh nieân tuï hoïp ôû tröôùc Trung Nam Haûi, vaø ngay caû trong tim cuûa haøng ngaøn ngöôøi bò xe taêng nghieàn naùt kia, hoï chæ muoán caûi caùch cheá ñoä maø hoï ñang soáng thoâi. Hoï ñoøi môû roäng daân chuû, nhöõng quyeàn maø hieán phaùp qui ñònh. Hoï ñoøi tröøng trò, thanh loïc tham oâ, nhöõng ñieàu maø caùc caáp laõnh ñaïo vaãn thöôøng tuyeân boá. Hoï vaãn ñöùng döôùi laù côø ñoû, döôùi chaân dung laõnh tuï Mao Traïch Ñoâng. Hai ngöôøi neùm sôn vaøo maët aûnh hoï Mao ñaõ bò baét ngay vaø thanh nieân tuyeân boá :

-          Taïi sao laïi haï beä Mao chuû tòch. Neáu khoâng coù oâng ta thì laøm gì coù Taân Trung Hoa.

 Ñöùng treân quan ñieåm trò an, quaû thöïc ñoù laø nhöõng vaán ñeà noäi boä, chaúng lieân quan gì ñeán ai. Hoï ñoøi cho chính hoï, vaø hoï cuõng bò xích xe taêng cuûa chính quyeàn “cuûa hoï” nghieàn naùt. Hoï khoâng ñaáu tranh vì bò ñeá quoác xuùi giuïc, cuõng chaúng coù baøn tay ma maõnh naøo cuûa Quoác Daân Ñaûng giaät giaây. Hoï khoâng ñoøi laät ñoå chính quyeàn, hoï chæ ñoøi caûi caùch. Hoï cuõng khoâng phaûi laø thaønh phaàn bò aùp böùc, hoï laø thaønh phaàn ñöôïc öu ñaõi. Noùi chung “hoï laø nhöõng ngöôøi Coäng Saûn chính goác.” Cuõng suy luaän nhö theá, Gorbachev, Yeltsin, Shevardnadze ñeàu laø ngöôøi Coäng Saûn nhìn thaáy beá taéc cuûa hoï vaø giaûi quyeát vaán ñeà cuûa hoï. Vaø khi hoï boû Ñaûng cuõng vì Ñaûng khoâng laøm ñöôïc nhöõng gì hoï muoán, hoï hi voïng. Phöông Leä Chi, Sakharov cuõng chaúng khaùc. Theá coøn Döông Thu Höông, Nguyeãn Khaéc Vieän, Hoaøng Minh Chính, Buøi Tín thì sao ? Thaät khoù maø ñaët hoï ôû choã naøo cho vöøa loøng moïi ngöôøi.

 Coù leõ thaät khoù kieám moät ngöôøi Nga khoâng coù dính daùng gì ñeán cheá ñoä Coäng Saûn ñeå laøm thaàn töôïng. Hoï ñaõ theo moâ hình cuûa Maùc-Leâ hôn 70 naêm trôøi. Neáu nhìn vaøo quaù trình sinh ra vaø lôùn leân cuûa nhöõng con ngöôøi ñang laøm lòch söû, hoï ñeàu laø nhöõng Phuø Ñoång Thieân Vöông vöôn leân cao trong quaàn chuùng coøn toái taêm. Theá nhöng, cuõng nhö moät baøo thai, chuùng ta nhìn vaøo töông lai 5, 10 hay 20, 30 naêm sau cuûa noù. Ñöøng nhìn vaøo choã dò daïng hoâm nay. Cuõng ñöøng nhìn vaøo cha meï noù ñeå keát aùn baûn thaân noù. Nhö bao nhieâu phuï nöõ Vieät Nam baát haïnh treân con ñöôøng vöôït thoaùt. Baûn thaân hoï tuûi nhuïc, nhöng ñöùa treû trong buïng thì khoâng. Noù vaãn coù quyeàn soáng vaø quyeàn laøm ngöôøi. Vaø cuõng khoâng ai caám noù khoâng theå laø vó nhaân. Con ñöôøng giaønh laïi töï do vaø haïnh phuùc cuõng vaäy. Khoâng phaûi moät sôùm moät chieàu chuùng ta coù taát caû. Noù laø haønh trình cuûa nhieàu theá heä, laø noã löïc cuûa con ngöôøi mang tính chaát thöôøng xuyeân chöù khoâng phaûi moät laàn laø xong. Vaø bao giôø noù cuõng ñi chung vôùi hoaøn caûnh, vôùi thöïc teá. Chuùng ta vui möøng, khuyeán khích ñöùa treû trong böôùc ñi chaäp chöõng vì noù ñang ñoåi thay. Taïi sao chuùng ta khoâng vui khi haøi nhi daân chuû ñang laøm noã löïc trong nhöõng böôùc ñi ñaàu. Ñem ñaáu tranh vaø noã löïc cuûa moät daân toäc laøm troø cöôøi laø moät toäi lôùn. Noù xuùc phaïm ñeán phaåm caùch cuûa con ngöôøi. Duø Yeltsin qua Myõ ñeå xin vieän trôï, duø Gorbachev caàu khaån ñeå ñöôïc ñöùng chung trong caùch phieân hoïp sieâu cöôøng kinh teá chuùng ta cuõng neân hieåu raèng nhöõng ngöôøi aáy ñang laøm nhöõng noã löïc to lôùn nhaát maø hoï coù theå laøm ñeå hoài sinh moät xaõ hoäi, ñeå sôùm thaønh töïu nhöõng gì maø caû daân toäc hoï öôùc mô. Cheá nhaïo hoï cuõng khoâng khaùc gì cheá nhaïo moät ngöôøi taøn taät ñang coá khoâi phuïc caùc cô naêng.

 Trong cuoäc ñaáu tranh cuûa giôùi trí thöùc choáng cheá ñoä chuyeân chính taïi Ñoâng AÂu, ngöôøi khai hoûa phaùt suùng hieäu laø Yugoslav Milovan Djilas. Djilas nguyeân laø moät con ngöôøi nhieät tình ngöôõng moä moâ thöùc cuûa Lieân Xoâ. Sau khi Nam Tö taùch rôøi khoûi quyeàn aûnh höôûng cuûa ñieän Kremlin naêm 1948, oâng ta baét ñaàu xeùt laïi nhöõng tín nieäm cuûa mình. Theá nhöng oâng vaãn töï nhaän mình laø ngöôøi Coäng Saûn. Nhöõng gì laøm Djilas khoù chòu laø heä thoáng Ñaûng theo kieån Lenin, moät Ñaûng töï nhaän laø ñoäi tieàn phong cuûa giai caáp coâng nhaân, vaø caøng tieán daàn ñeán ñoäc taøi, Ñaûng seõ laø moät caùi thaéng ngaên chaën con ñöôøng ñi leân xaõ hoäi chuû nghóa. Ñaûng phaûi ñöôïc giaûi taùn ngoõ haàu taïo cô hoäi nhieàu hôn cho quaàn chuùng tham gia tieán daàn ñeán cheá ñoä khoâng coøn cô quan nhaø nöôùc nhö Marx chuû tröông. Thaùng Gieâng naêm 1954, oâng Djilas bò truïc xuaát ra khoûi Trung Öông Ñaûng, roài bò ngöng chöùc caùc nhieäm vuï khaùc. Sau cuøng oâng töï yù boû Ñaûng sau hôn hai möôi naêm trong vai troø laõnh ñaïo.

 Töø ñoù, oâng bò laøm khoù deã vaø coøn bò baét giam. Naêm 1956, sau khi kieåm soaùt chaët cheõ ñieäm Kremlin, Khrushchev ñoïc moät baøi dieãn vaên haï beä Stalin vaø gaây ra moät phong traøo ôû Ñoâng AÂu cho giôùi trí thöùc khai quaät caùc toäi aùc cuõ. Phong traøo naøy chæ môùi goïi laø "xeùt laïi" (revision) chöù khoâng phaûi laø "caùch maïng" (revolution). Cuõng nhö Djilas, hoï nhaân danh nhöõng giaù trò vaø lyù töôûng cuûa xaõ hoäi chuû nghóa ñeå caûi caùch heä thoáng chính quyeàn. Hoï muoán xaây döïng moät chuû nghóa xaõ hoäi daân chuû hôn, trung thaønh vôùi quan ñieåm cuûa Marx vaø thanh loïc nhöõng meùo moù vaø taøn aùc cuûa cheá ñoä Stalin. Nhöõng trieát gia vaø söû gia nhö Gyorgy Lukacs cuûa Hungary, Leszek Kolakowski cuûa Ba Lan hay Karel Kosik cuûa Tieäp Khaéc ñeàu bieän giaûi raèng chuû nghóa xaõ hoäi phaûi ñi tìm moät taâm thöùc ñaïo ñöùc caùch maïng môùi, nhöõng nguyeân taéc môùi khoâng döïa treân phöông tieän maø phaûi coi con ngöôøi môùi ñích thöïc laø cöùu caùnh.

 Chính nhöõng ngöôøi nhö theá, nhieät tình vôùi caùch maïng, tin töôûng heát mình vaøo chuû nghóa Coäng Saûn sau ñeä nhò theá chieán, laïi ñöùng trong haøng nguõ noåi daäy naêm 1956 ôû Ba Lan vaø Hungary. ÔÛÛ Hungary, nhöõng nhaø vaên trong nhoùm Petofi ( teân moät nhaø caùch maïng ) laø thaønh phaàn ñaàu tieân ñöa ra keâu goïi chính quyeàn nôùi loûng kieåm soaùt vaø ñöa oâng Imre Nagy trôû laïi naém quyeàn. Vuï caûi caùch Thaùng Möôøi cho Giaùo Hoäi hoaït ñoäng trôû laïi vaø töï do baùo chí. Nhieàu nhoùm Thieân Chuùa Giaùo pheâ phaùn cheá ñoä keå caû nguyeät san Wiez do Tadeusz Mazowiecki laøm chuû nhieäm. Phim aûnh Taây Phöông, saùch vôû, kòch baûn traøn vaøo Ba Lan vaø tình traïng phaùt nhieãu aâm phaù roái caùc ñaøi ngoaïi quoác cuõng chaám döùt. Ngheä thuaät Ba Lan ñöôïc caû AÂu chaâu chuù yù. Warsaw töø moät thaønh phoá vaéng laëng trôû thaønh moät kinh ñoâ aùnh saùng soáng ñoäng vôùi nhöõng giaøn nhaïc Jazz, vuõ ñieäu môùi, caùc phim aûnh môùi meû chaúng khaùc gì Paris.

 Theá nhöng ngaøy vui ngaén chaúng ñaày gang. Sau khi xe taêng Lieân Xoâ tieán vaøo Budapest (Hungary) naêm 1956, thì laõnh tuï Ñaûng Coäng Saûn Ba Lan, Wladyslaw Gomulka daàn daàn xieát laïi. Naêm 1957, taïp chí Po Prostu bò ñoùng cöûa. Tình traïng cuûa Ba Lan chaúng khaùc gì Vieät Nam vaø Trung Hoa trong thôøi kyø aáy. Côûi môû moät chuùt vì hoï töôûng raèng ngöôøi ngöôøi ñaõ thaàn phuïc, vaø cuõng laø caùi baãy giöông ra ñeå veùt noát nhöõng ngöôøi choáng ñoái. Traêm Hoa Ñua Nôû ôû Taøu cuõng nhö vuï Nhaân Vaên Giai Phaåm beân ta laø nhöõng phaûn khaùng cuoái muøa cuûa ngöôøi caàm buùt.

 Naêm 1965, Karol Modzelewski vaø Jacek Kuron, moät cöïu ñaûng vieân aán haønh moät baûn vaên nhan ñeà Laù Thö Ngoû göûi Ñaûng duøng chính lyù luaän theo kieåu Marxisme ñeå keát aùn hình thöùc thö laïi vaø phöông saùch boùc loät coâng nhaân. Quan troïng hôn vieäc neâu ra nhöõng beänh thaùi cuûa cheá ñoä laø bieän phaùp maø Karol vaø Jacek ñeà nghò aùp duïng. Hoï khoâng ñoàng yù söûa ñoåi töø töø vì laøm nhö vaäy laø tieâu dieät cheá ñoä Coäng Saûn maø phaûi “thöïc hieän moät cuoäc caùch maïng cho phaùt trieån.” Vieäc thay ñoåi khoâng döïa treân quan ñieåm chuû ñaïo laø moät cuoäc ñaûo ngöôïc quyeàn löïc giöõa kyõ thuaät gia (chuyeân) vaø lyù thuyeát gia (hoàng) trong cheá ñoä thö laïi hieän taïi maø laø “thöïc hieän moät cuoäc ñaáu tranh giöõa coâng nhaân vaø thö laïi. Chuùng ta caàn tieán haønh moät cuoäc ñaáu tranh thöïc söï, cuûa giai caáp coâng nhaân choáng laïi giai caáp thö laïi ñeå hoaøn thaønh cuoäc caùch maïng voâ saûn”. Thaät khoù maø baét beû moät quan nieäm heát söùc trung thaønh vôùi chuû nghóa Marx-Lenin nhö theá. Nhöng Ñaûng laïi cho laø caëp naøy toan chôi troø gaäy oâng ñaäp löng oâng neân ñöa caû hai voâ tuø.

 Trong moät cheá ñoä maø laøm caùi gì cuõng coù theå bò nghi laø phaûn Ñaûng, khen cuõng bò ngôø, cheâ cuõng bò gheùt, thaät khoù coù choã ñöùng cho ngöôøi trí thöùc. Vì theá nhöõng gì hoï vieát ra laém khi chæ theå hieän moät phaàn nhöõng gì hoï nghó. Nhieàu nieàm tin ñaõ bieán maát nhöng trong caùch lyù luaän hoï vaãn phaûi baùm vaøo laøm laù buøa ñeo trong moät giai doaïn. Ñoái khaùng vôùi moät cheá ñoä ñoäc taøi laø nhöõng cuoäc ñaáu trí gay go, deø daët nhö ngöôøi doø daãm ñi treân moät lôùp baêng moûng, khoù coù theå keát luaän moät ñieàu gì trong khi söï vieäc coøn ñang dieãn tieán. Khaúng ñònh moät vaán ñeà trong khi chæ môùi coù moät soá döõ kieän maët ngoaøi, nhöõng tin töùc chöa kieåm chöùng seõ laøm chuùng ta thieáu khaùch quan vaø voâ tö. Ñoù laø chöa keå coù theå voâ tình gaây nhöõng taùc haïi cho vieäc chung.

 Theá nhöng ñeán ñoù khoâng phaûi laø heát. Laàn cuoái cuøng söï ñoåi môùi khoâng thaønh laø vuï Muøa Xuaân Prague 1968. Nhieàu ngöôøi cho raèng Hoäi Nghò Lieân Hieäp Nhöõng Ngöôøi Caàm Buùt Tieäp Khaéc thaùng 6 naêm 1967 laø ñieåm khôûi haønh cuûa noã löïc caûi caùch. Vladimir Kusin vieát trong Nguyeân nhaân Tinh Thaàn cuûa Muøa Xuaân Prague :

 Vaän ñoäng caûi caùch cuûa Tieäp Khaéc ñöôïc chæ ñaïo bôûi moät lieân minh giöõa giai taàng trí thöùc vaø thaønh phaàn muoán ñoåi thay trong Ñaûng.

 Muïc tieâu cuûa noù thöïc söï chæ laø caûi toå chöù khoâng huûy dieät chuû nghóa Coäng Saûn. Ñaây laø noã löïc xaây döïng moät cheá ñoä khoâng-Stalinist, xaõ hoäi chuû nghóa daân chuû baèng phöông thöùc oân hoøa, khoâng baïo löïc, traùnh moät cuoäc ñaáu tranh baát hôïp hieán laät ñoå chính quyeàn. Chính noù phaùt xuaát töø Ñaûng vaø do Ñaûng thöïc hieän.

 Nhöng giaác mô ñoù cuõng khoâng thaønh khi xe taêng Lieân Xoâ raàm roä keùo vaøo. Tuy bò ñaøn aùp treân maët noåi, chính thaùi ñoä cuûa ñieän Kremlin ñaõ khieán cho ngöôøi daân Ñoâng AÂu hieåu ñöôïc söï thöïc. Vaø nhöõng khuoân maët lôùn xuaát hieän töø giai ñoaïn naøy. Ngöôøi ta thaáy coù Miklos Haraszti, Janos Kis, Laszlo Rajk ôû Hungary, Adam Michnik vaø Jacek Kuron ôû Ba Lan, Petr Uhl vaø Jan Kavan ôû Tieäp Khaéc. Ñaây laø nhöõng thanh nieân xuaát thaân töø nhöõng gia ñình Coäng Saûn chính goác, quyeàn theá vaø tröôûng thaønh trong nhöõng Ñoaøn Thanh nieân cuûa Ñaûng. Theá nhöng cuoäc xaâm laêng cuûa Lieân Xoâ laøm hoï böøng tænh. Vaø hoï laïi chính laø nhöõng ngöôøi laõnh ñaïo caùc phong traøo choáng ñoái.

Tröôùc naêm 1968, nhieàu ngöôøi trí thöùc Ñoâng AÂu, trong nhieäm vuï cuûa moät ngöôøi Coäng saûn, nghó mình ñöùng trong giai caáp tieân phong cuûa cuoäc caùch maïng choáng aùp böùc treân toaøn theá giôùi. Theá nhöng ñeán ñaây hoï thaáy roõ vai troø cuûa hoï khoâng phaûi laø keû ñi ñaàu maø ñi beân caïnh nhöõng coâng nhaân, khoâng phaûi laø keû giöông cao ngoïn côø maø laø ngöôøi ñi theo vaø hoã trôï. Khoâng phaûi chæ ngöôøi treû maø caû nhöõng ngöôøi lôùn tuoåi giaø giaën nhö Giaùo sö Geremek.

 Geremek laø ngöôøi Do Thaùi ra khoûi traïi taäp trung Warsaw naêm 11 tuoåi, laån troán Quoác Xaõ trong kinh hoaøng. Khi chieán tranh chaám döùt, oâng trôû veà Warsaw hoïc moân Söû vaø nhö bao thanh nieân khaùc chaïy theo tieáng goïi cuûa chuû nghóa xaõ hoäi, vaø ñöôïc troïng duïng trong chöùc vuï Giaùm Ñoác Vieän Vaên Hoùa Ba Lan taïi Paris vaø coøn ñöôïc göûi sang Washington tu nghieäp. Khi veà laïi Warsaw, oâng giöõ chöùc vuï Giaùm Ñoác Nha Söû Trung Coå trong Vieän Khoa Hoïc Ba Lan.

 Theá nhöng caøng ñi saâu vaøo Söû Hoïc, oâng caøng tìm ra nhöõng vaán ñeà cuûa chuû nghóa vaø cheá ñoä Coäng Saûn neân khi nöôùc beân caïnh laø Tieäp Khaéc bò ñaøn aùp, oâng töø boû Ñaûng Coäng Saûn. Töø moät hoïc giaû veà chuû nghóa xaõ hoäi, oâng trôû thaønh moät laõnh tuï choáng ñoái vaø hoaït ñoäng caû trong coâng ñoaøn. Naêm 1980 oâng ñi ñeán Gdansk tieáp xuùc vôùi coâng nhaân ñang bieåu tình ñeå phaân tích cho hoï nghe veà tình hình. Söï xuaát hieän cuûa oâng laïi ñöôïc coâng nhaân hieåu theo moät nghóa khaùc - ñoù laø söï uûng hoä cuûa taàng lôùp trí thöùc trong vaän ñoäng cuûa coâng nhaân. Walesa, laõnh tuï ñình coâng nhìn ngay ñöôïc taàm voùc cuûa Geremek vaø nhu caàu cuûa ngöôøi ñoïc saùch trong toå chöùc neân trong khi oâng ñang gaëp gôõ coâng nhaân ñaû leûn vaøo trong vaø trôû ra vôùi moät vaên thö vieát tay cuûa Chuû Tòch Ñoaøn Uy Ban Ñình coâng Xí Nghieäp suy cöû Geremek vaø Mazowiecki nhieäm vuï thieát laäp moät boä phaän chuyeân vieân trong UÛy Ban. Geremek sau naøy coù tieát loä laø Walesa vaø coâng nhaân “coù theå suy nghó raát chính trò nhöng khoâng bieát laøm sao ñeå dieãn ñaït noù.”

 Lieân minh coâng nhaân - trí thöùc töø ñoù ngaøy theâm chaët cheõ. Hai beân phaûi nöông töïa laãn nhau. Trong ngaøy maø hoï laøm leã thaønh laäp Coâng Ñoaøn Ñoaøn Keát, nhoùm chuyeân vieân ( trí thöùc ñaàu naõo ) ñaõ hoïp ngay taïi baõi ñoùng taøu traû lôøi thaúng cho caùc caâu hoûi cuûa coâng nhaân veà taát caû moïi vaán ñeà nhö ñoäc laäp, coâng ñoaøn töï trò, quyeàn lôïi ... Chæ trong vaøi tuaàn, trí thöùc caùc nôi ñeán tham gia, nhoùm chuyeân vieân môû roäng thaønh moät uûy ban coá vaán trong nhieàu ngaønh. Geremek vaø thaønh phaàn trí thöùc giôø ñaây môùi thöïc laø quan troïng. Quan troïng khoâng phaûi vì ñöôøng loái hay toå chöùc maø laø vai troø ñieàu hôïp giöõa coâng nhaân vaø chính quyeàn. Hoï phaûi ñöa ra ñöôïc nhöõng ñoøi hoûi theá naøo ñeå chính quyeàn coù theå chaáp nhaän, maø chaáp nhaän ñoù laïi khoâng bò Moscow laøm khoù deã.

 Theá nhöng nhöõng ñoøi hoûi vöøa phaûi thì hay bò hieåu laàm vaø choáng baùng. Nhieàu coâng nhaân treû, nhaát laø nhöõng ngöôøi toå chöùc ñình coâng luoân luoân muoán ñoøi hoûi thaät nhieàu, muoán coù moïi thöù ngay moät luùc chöù khoâng chòu tuaàn töï nhi tieán. Hoï thöôøng keát aùn trí thöùc khoâng laøm trong xöôûng thôï, khoâng phaûi laø ngöôøi cuøng nhoùm vôùi hoï, vaø nghi ngôø giôùi ñoïc saùch toan duøng hoï nhö nhöõng baäc thang.

 Bao giôø cuõng vaäy, trong coâng taùc ñaáu tranh, ngöôøi coù söùc maïnh baép thòt cuõng coi thöôøng söùc maïnh tinh thaàn. Trong truyeän Tam Quoác, caùc töôùng cuûa Löu Bò khoâng phuïc Khoång Minh, nghó mình coâng lao haõn maõ, daøy thaân chieán ñòa maø phaûi nghe lôøi moät thö sinh maët traéng. Vì tham döï phong traøo ñaáu tranh neân thaùng 11 naêm 1981 Geremek bò baét vaø bò keâu aùn 6 naêm tuø. Naêm 1985, oâng bò truïc xuaát khoûi Haøn Laâm Vieän Khoa Hoïc, nôi oâng ñaõ phuïc vuï gaàn 30 naêm trôøi. Khi bò quaûn thuùc, oâng cuõng gaëp nhieàu khoù khaên cuûa boïn coâng an phöôøng phoá vaø bò töôùc nhieàu quyeàn töï do. Tuy nhieân oâng vaãn ngaàm uûng hoä vaø giuùp cho Walesa nhöõng baøi dieãn vaên, nhöõng lôøi phaùt bieåu vaø “luoân luoân ñoøi ñöôïc ñoái thoaïi vôùi chính quyeàn cuõng nhö thay ñoåi theo phöông thöùc hoøa bình.” Naêm 1988, caùc coâng nhaân moû than ñình coâng vaø vì hoï ít hoïc, bò chính quyeàn cheá gieãu veà caùc ñoøi hoûi vieát sai vaên phaïm neân laïi caàu cöùu oâng.

 Laàn naøy ñaáu tranh coù keát quaû. Chæ vaøi thaùng sau, chính quyeàn Coäng Saûn phaûi ngoài vaøo hoäi nghò baøn troøn vôùi Coâng Ñoaøn Ñoaøn Keát, vaø Geremek keâu goïi thoûa hieäp böôùc ñaàu. Coâng Ñoaøn seõ trôû thaønh moät Phong Traøo Chính Trò ñöôïc quyeàn tham döï vaøo caùc cuoäc baàu cöû baùn-daân chuû. Nhieàu hoaït ñoäng vieân chæ trích oâng nhöng oâng ñaõ chöùng toû moät nhaõn quan saâu saéc. OÂng trôû thaønh Chuû tòch Uy Ban Coâng daân Ñoaøn Keát laõnh ñaïo cuoäc vaän ñoäng tranh cöû cuûa coâng nhaân. Chính oâng cuõng ñöôïc 80% phieáu baàu taïi nôi oâng öùng cöû vaø laø laõnh tuï Coâng Ñoaøn trong quoác hoäi. OÂng khoâng coøn vieát söû maø laø laøm lòch söû. Theá nhöng khi ñeà cöû moät ngöôøi ra laøm Thuû Töôùng Walesa ñaõ choïn Mazowiecki chöù khoâng choïn Geremek vì oâng laø ngöôøi Do Thaùi, nhaát laø oâng töøng laø moät ngöôøi cuûa Ñaûng Coäng Saûn laâu naêm. Hôn theá nöõa, trong nhieäm vuï Chuû Tòch UÛy Ban Coâng Daân oâng ñaõ töï taïo cho mình moät theá ñöùng ñoäc laäp. Mazowiecki traùi laïi laø moät tín ñoà Cô Ñoác Giaùo thuaàn thaønh, tuaân haønh leà loái cuûa Giaùo Hoäi vaø töông ñoái deã baûo. Theá nhöng oâng khoâng vì bò boû rôi maø phieàn traùch Walesa. Coù leõ vì theá maø sau naøy khi ñaéc cöû Toång Thoáng, oâng laïi ñöôïc Walesa choïn laøm Thuû Töôùng.

 Trong khi giôùi trí thöùc cuûa Ba Lan tuy ñoùng moät vai troø then choát trong vaän ñoäng ñaáu tranh nhöng khoâng leo leân ñöôïc ñænh cao quyeàn löïc, thì ôû Tieäp Khaéc caùch maïng laïi do moät kòch taùc gia chæ ñaïo. Ñoù laø oâng Vaclav Havel. Daùng daáp nhu mì, nhoû nheï troâng oâng khoâng coù veû laø moät laõnh tuï chính trò. OÂng ta cuõng khoâng coù nhieàu kinh nghieäm xuoáng ñöôøng. Trong suoát hai möôi naêm, oâng chæ mieät maøi vieát vaên, laøm thô, soaïn kòch. Nhöõng baøi tieåu luaän cuûa oâng ñöôïc dòch ra nhieàu thöù tieáng treân theá giôùi nhöng laïi phoå bieán raát haïn cheá treân chính queâ höông mình.

 Ñöùc tính ñaõ ñöa oâng leân vai troø laõnh tuï laø nieàm tin saét ñaù, nhieät tình coù moät khoâng hai veà loøng yeâu nöôùc, veà haøo quang cuûa daân toäc Tieäp. Chính vì theá oâng ñöôïc taëng danh hieäu “Ngöôøi Baûo Veä Löông Taâm gioøng gioáng Tieäp.” Ngöôøi ta vaãn baûo oâng laø moät vò thaùnh, moät con ngöôøi tuyeät ñoái trung thaønh vôùi lyù töôûng cuûa mình.

 Trong thôøi gian qua, nhôø taùc quyeàn töø caùc nöôùc Taây Phöông, oâng soáng töông ñoái phong löu so vôùi moïi ngöôøi. Nhöng chính quyeàn cuõng vin vaøo ñoù ñeå keát toäi oâng vaø tòch thu nhieàu taøi lieäu quí giaù. Ñoái phoù vôùi chính saùch doøm doû cuûa nhaø caàm quyeàn, khoâng nhö nhöõng laõnh tuï ñaáu tranh khaùc, oâng soáng thaät töï do, tænh bô coi coâng an chaúng ra gì. OÂng söû duïng telephone ñeå lieân laïc vôùi ñoàng chí, ngoài ngay giöõa phoøng baøn thaûo vieäc phaùt haønh tôø baùo bí maät trong khi boán phía maät vuï bao quanh. Chính loái soáng “yeâu ai cöù baûo laø yeâu, gheùt ai cöù baûo laø gheùt, duø ai caàm dao doïa gieát, cuõng khoâng noùi gheùt thaønh yeâu” (thô Phuøng Quaùn) cuûa oâng ñaõ bieán oâng thaønh moät anh huøng, moät thaàn töôïng. OÂng noùi raèng :

... ngöôøi ta trôû thaønh choáng ñoái khi ngöôøi ta coù tinh thaàn traùch nhieäm , muoán laøm troøn phaän söï nhöng bò gaùn cho toäi keû thuø cuûa xaõ hoäi chuû nghóa.

Havel laø con moät chuû tieäm aên, gia ñình khaù giaû ôû Prague. OÂng sinh ngaøy moàng 5 thaùng 10 naêm 1936, thaân hình maûnh deû neân khi coøn beù hay bò treû con khaùc baét naït. Khi Coäng Saûn leân naém quyeàn, gia saûn bò tòch thu, oâng phaûi lao mình vaøo laøm vieäc ñeå möu sinh roài hoïc theâm buoåi toái. Vì söï thaønh coâng cuûa vôû kòch ñaàu tay - Böõa tieäc trong vöôøn - oâng ñöôïc tuyeån laøm Giaùm Ñoác Ngheä Thuaät cho moät raïp haùt noåi tieáng ôû Prague.

Naêm 1964, oâng keát duyeân vôùi coâ Olga Spichalova, moät ngöôøi taïp dòch ôû raïp haùt. Quaû laø traùi ngöôïc khi oâng thaät trí thöùc maø vôï oâng thaät bình daân. Theá nhöng ñoù laïi laø moät cuoäc hoân nhaân thaät ñeïp. Baø vôï coù taát caû nhöõng gì oâng caàn, moät ngöôøi boäc tueäch pheâ bình vaên oâng, ñoïc caùc baûn thaûo vaø giuùp oâng trôû thaønh moät ngöôøi hieåu roõ taâm hoàn cuûa quaàn chuùng.

 Kòch baûn soá hai, Memorandum ñöôïc trình dieãn hoài naêm 1965 cheá gieãu phong caùch thö laïi baèng moät loái vaên dí doûm, thaâm traàm. Töø ñoù, caùc vôû kòch do oâng vieát luoân luoân ñöôïc quaàn chuùng uûng hoä noàng nhieät vaø khi trình dieãn ôû beân ngoaøi, oâng ñöôïc môøi sang Washington ñeå döï buoåi khai maïc.

 Naêm 1968, khi Xoâ vieát xaâm laêng Tieäp Khaéc, oâng phaûn ñoái chính quyeàn treân ñaøi soùng ngaén ôû Liberec, mieàn baéc Bohemia. Vì theá sau khi " deïp tan boïn phaûn ñoäng " nhaø caàm quyeàn ra leänh tòch thu caùc taùc phaåm cuûa oâng ñang baùn trong caùc tieäm saùch, hay taøng tröõ trong caùc thö vieän. Caùc vôû kòch cuõng bò caám dieãn.

 Cuoái naêm 1976, sau khi nhieàu nhoùm vaên ngheä só bò ñaøn aùp, oâng cuøng 241 nhaø vaên, nhaø trí thöùc quyeát ñònh thaønh laäp Phong Traøo Hieán Chöông 77 ( Charter 77 Movement ). OÂng laø moät trong ba phaùt ngoân vieân cuûa phong traøo naøy. Cuõng chính oâng laø ngöôøi soaïn Baûn Tuyeân Ngoân phaùt haønh ngaøy moàng 1 thaùng Gieâng naêm 1977. Tuyeân ngoân keâu goïi “traû laïi quyeàn töï do phaùt bieåu, töï do tín ngöôõng” vaø chaám döùt caùc phöông thöùc doø thaùm xaâm phaïm ñôøi tö “nhö nghe leùn ñieän thoaïi, kieåm duyeät thö, xeùt nhaø, toå daân phoá ...”. Chæ 24 giôø sau, oâng vaø 4 ñoàng chí bò baét, nhaø bò luïc soaùt. OÂng bò giam 5 thaùng tröôùc khi toøa tuyeân aùn 14 thaùng tuø treo.

 Naêm 1979, oâng laïi bò baét vaø bò keát toäi “ aâm möu laät ñoå chính quyeàn” vaø bò keâu aùn 4 naêm röôõi trong xaø lim quaûn cheá ñaëc bieät. Muoán khoûi toäi, oâng chæ coù caùch xin ñi tò naïn ôû nöôùc ngoaøi nhö nhieàu vaên só tröôùc ñaây nhöng oâng khoâng chaáp nhaän bieän phaùp ñoù. OÂng tuyeân boá :

 Giaûi phaùp khoâng phaûi laø boû nöôùc ra ñi laø coù ñöôïc. Möôøi boán trieäu daân Tieäp khoâng theå taát caû cuøng ñi

 Trong traïi tuø, oâng phaûi lao ñoäng khoå sai, laøm thôï haøn. Söùc yeáu, oâng thöôøng khoâng ñuû söùc ñaït chæ tieâu. OÂng laïi bò caám khoâng ñöôïc vieát tröø vieát thö cho vôï moät tuaàn moät laàn trong voøng 4 trang. Noäi dung phaûi laø vaán ñeà caù nhaân, neáu coù gì khaùc laø bò tòch thu ngay. Trong boán naêm lieàn nhö theá.

 OÂng phaûi chuyeån ñeà taøi vieát cho Olga nhöõng vaán ñeà trieát hoïc. Boïn quaûn nguïc thaät ñieân ñaàu khi phaûi ñoïc "Traät Töï Tinh Thaàn" hay " Traät Töï Cuûa Hieän Höõu ". Boïn chuùng gaàm leân :

-          Nhöõng traät töï maø anh phaûi nhôù khoâng phaûi laø nhöõng traät töï quaùi quæ naøy maø laø traät töï nhaø giam, hieåu chöa ?

 Khaû naêng to lôùn cuûa Havel laø trình baøy nhöõng vaán ñeà tröøu töôïng baèng hình thöùc thaân maät, caù nhaân. Trong moät caâu chuyeän oâng vieát, oâng keå moät chuû nhieäm tieäm baùn rau quaû luoân luoân phaûi ñaët khaåu hieäu " Voâ saûn toaøn theá giôùi, ñoaøn keát laïi!" giöõa caùc môù rau. Chaúng ai theøm ñeå yù, nhöng neáu gaõ khoâng laøm theá thì seõ bò maát heát caùc quyeàn lôïi, con khoâng ñöôïc vaøo ñaïi hoïc. Caû moät xaõ hoäi soáng nhö theá, vì sôï seät laãn nhau. Muoán caûi toå cheá ñoä Coäng Saûn, oâng quan nieäm raèng phaûi laøm cho gaõ baùn rau quaêng khaåu hieäu ñoù ñi vaø “con ngöôøi phaûi soáng baèng söï thaät.”

Havel cuõng thaúng thaén noùi raèng Mikhail Gorbachev khoâng phaûi laø ñaáng cöùu tinh, maø “moãi ngöôøi phaûi laø moät cöùu tinh.” Quan ñieåm soáng trong söï thaät töôûng nhö coù veû trieát hoïc - nhieàu thieàn tính nhö chuùng ta suy nghó - nhöng thöïc ra chæ laø noùi vaø laøm ñi ñoâi vôùi nhau, soáng thöïc vôùi chính mình. Khoâng theå tay phaûi kyù tuyeân ngoân nhaân quyeàn, tay traùi boû tuø nhöõng ngöôøi pheâ phaùn cheá ñoä. Havel nhaán maïnh :

Khi moät cheá ñoä maø caên baûn cuûa noù döïa treân söï löøa bòp, laùo khoeùt thì keû thuø nguy hieåm nhaát, ñe doïa to lôùn nhaát chính laø “SÖÏ THAÄT.” Neáu moät caù nhaân daùm noùi leân söï thaät, duø bò traán aùp, cuõng maïnh hôn caû ngaøn laù phieáu voâ danh.

 Thaùng 11 naêm 1989, khi nhaân daân caùc nöôùc Ñoâng AÂu noåi daäy laät nhaøo caùc cheá ñoä chính trò cuûa ngöôøi Bolshevik, vaø ngay treân nöôùc Nga, chuû nghóa Coäng Saûn cuõng ñang "tan raõ töøng maûng lôùn" chính vì con ngöôøi ñaõ bieát vaø ñaõ daùm noùi leân söï thaät. Ngöôøi Coäng Saûn duø vaãn caàm khaåu suùng trong tay, nhöng hoï khoâng coøn yù chí ñeå söû duïng noù nöõa. Naêm 1989, nhieàu binh só trong ñoaøn quaân ñöôïc ñieàu veà traán aùp thanh nieân taïi Thieân An Moân ñaõ khoùc khi hoï bò eùp buoäc baén vaøo nhöõng ngöôøi maø hoï cho raèng ñang haønh ñoäng ñuùng. Thaûm aùn Thieân An Moân xaûy ra vaøo moät thôøi kyø maø tuyeät ñaïi ña soá vaãn sôï haõi söùc maïnh cuûa nhaø caàm quyeàn Coäng Saûn. Neáu xaûy ra moät naêm sau, chính tình Trung Hoa chaéc khaùc nhieàu khi nôi nôi ñeàu ñaõ thaønh coâng. Tuy nhieân, duø maùu chaûy, thòt rôi, baøi hoïc lôùn nhaát maø con ngöôøi nhaän ñöôïc ôû ñaây laø hoï ñaõ daùm nhìn vaøo söï thaät, ñaõ daùm hieåu söï thaät.

Trong vaøi naêm qua, taïi Vieät Nam khi chính quyeàn Coäng Saûn phaûi chaáp nhaän ít nhieàu nhöõng lôøi noùi thaät, hoï ñaõ nhìn nhaän laø nieàm tin vaøo cheá ñoä ñaõ lung lay. Duø söï thaät ñoù do ai noùi ra, do nhöõng ngöôøi choáng chính quyeàn hay do chính caùc vieân chöùc laõnh ñaïo thì vaãn aûnh höôûng ñeán cuoäc soáng, ñaët laïi nhieàu vaán ñeà trong xaõ hoäi. Sinh hoaït daân chuû baét ñaàu baèng thaùo gôõ NOÃI SÔÏ, bieán nhöõng ngöôøi maùy voâ hoàn thaønh keû coù löông tri.

 Toâi coøn nhôù khi môùi böôùc chaân vaøo tröôøng Thuû Ñöùc, caùc taân khoùa sinh haønh ñoäng moät caùch tuyeät ñoái, khoâng sai chaïy. Khung caûnh huaán luyeän ñaõ laøm tieâu tan naêng löïc ñoái khaùng. Theá nhöng khi saép ra tröôøng, vaãn khung caûnh ñoù, con ngöôøi ñoù nhöng cung caùch trôû neân khaùc haún. Noãi sôï ñaõ ra ñi, moät phaàn vì ngaøy ra ñôn vò gaàn keà, phaàn khaùc vì mình daõ trôû thaønh moät phaàn töû cuûa coäng ñoàng ñoù. Khi ngöôøi ta ñaõ quen vôùi khung caûnh, loái haønh xöû cuõng khaùc theo. Ngöôøi daân mieàn Nam naêm 1975 phaûn öùng theo baûn naêng “taøn dö” cuûa cheá ñoä cuõ nhöng ñeán naêm 1990 thì haønh vi choáng laïi chính quyeàn khoâng coøn nhö theá nöõa maø laø haønh vi cuûa keû bò trò choáng laïi thoáng trò. Töø bí maät, leùn luùt chuùng ta ñaõ chuyeån sang ñoái dieän, ñoái thoaïi, ñöa yeâu saùch ñoøi nhaø caàm quyeàn phaûi giaûi quyeát. Töø moät baày noâ leä, con ngöôøi tieán ñeán ñoøi hoûi nhaø caàm quyeàn coâng nhaän laø moät thöïc theå caàn quan taâm.

Xeùt trong lòch söû, moät baøi hòch Bình Taây thôøi Caàn Vöông noäi dung khoâng theå gioáng Böùc Thö Göûi Toaøn Quyeàn nöôùc Ñaïi Phaùp taïi Ñoâng Döông cuûa Nguyeãn Thaùi Hoïc. Cuøng moät muïc tieâu nhöng thôøi theá ñaõ khaùc, hoaøn caûnh cuõng khaùc. Moät cuoäc khaùng chieán vaø moät cuoäc vaän ñoäng coù nhieàu ñieåm baát töông ñoàng. YÙ thöùc ñöôïc xaõ hoäi coù nhieàu ñieàu caàn thay ñoåi laø moät tieán boä. Baét chính quyeàn phaûi coâng nhaän moät ñoaøn theå, moät thaønh phaàn nhö moät thöïc theå hieän höõu laø moät tieán boä khaùc. Treân caên baûn vaø nguyeän voïng aáy, muoán ngöôøi Coäng Saûn coâng nhaän söï hieän höõu cuûa caùc ñoaøn theå ñaáu tranh, thì thaønh phaàn ñoái laäp cuõng phaûi nhìn hoï nhö moät thöïc teá. Khi ñaáu tranh vôùi moät keû ñòch laø coâng nhaän söï coù maët cuûa keû ñòch ñoù. Trong thôøi buoåi cuûa bieán chuyeån, thaät khoù phaân ñònh ranh giôùi giöõa ñoøi hoûi caûi toå vaø laøm caùch maïng.

 Khi moät cheá ñoä chuyeân chính suïp ñoå, nhöõng ngöôøi caàm quyeàn khoâng maáy khi anh huøng maït loä nhö Haïng Voõ ôû OÂ Giang, Suøng Trinh ôû Moâi Sôn, Hoà Quí Ly ôû Cao Voïng. Hoï suïp ñoå vì nhöõng gì tröôùc ñaây laø baûo boái nay trôû thaønh ñaát buøn nhö chieác noû thaàn cuûa An Döông Vöông. Nhöõng baûo boái ñoù laø nieàm tin veà yù thöùc cuûa quaàn chuùng vaø ñaûng vieân rôi ruïng theo laøn soùng cuûa truyeàn thoâng, söùc maïnh quaân söï khoâng theå duøng ñeå ñoái phoù vôùi thaân nhaân nhöõng ngöôøi caàm suùng. Nhöõng ngöôøi baûo veä vaø nhöõng ngöôøi xoâ ñoå cuøng moät moân phaùi, cuøng moät thaày. Ñoù laø moät cuoäc tranh taøi giöõa Baøng Quyeân vaø Toân Taãn.

 Khi Havel ñöùng tröôùc ñaùm ñoâng ôû quaûng tröôøng Wencselas, vaø moãi luùc ñoaøn ngöôøi moät lôùn, oâng keâu goïi” haõy ñoái thoaïi vôùi Ñaûng Coäng Saûn Tieäp Khaéc chöù khoâng phaù huûy noù.” OÂng khuyeán khích quaàn chuùng ñöøng traû thuø vaø ñaùm ñoâng ñaùp laïi : Chuùng ta khoâng gioáng hoï! Töø nay Havel trôû thaønh tieáng noùi cuûa nhaân daân Tieäp Khaéc, caùc nhoùm chính trò, caùc nhoùm trí thöùc keå caû Dieãn Ñaøn Coâng Daân ñeàu ñöùng sau löng oâng. OÂng lieân minh vôùi caùc ñoaøn theå ñoái laäp taïi caùc quoác gia baïn ñeå bieán nhöõng phong traøo leû teû thaønh moät gioøng thaùc vó ñaïi. Thaùng 12 naêm 1989, oâng ra tranh cöû Toång Thoáng vaø ñaéc cöû veû vang. Tuy nhieân oâng vaãn soáng thaät giaûn dò vaø öôùc mô moät ngaøy quay trôû veà vôùi ngoïn ñeøn, caây buùt.

 Khi leân naém quyeàn, moät quan taâm khaùc cuûa oâng laø nhöõng tranh chaáp cuõ töø thôøi tieàn chieán phaûi ñöôïc daøn xeáp, trong ñoù coù nhöõng vaán ñeà bieân giôùi Ba Lan - Tieäp Khaéc. Walesa phaûi coâng nhaän raèng Havel laø moät con ngöôøi loãi laïc daùm nhìn thaúng vaøo söï thaät, chaáp nhaän noù ñeå traùnh nhöõng beá taéc trong vieäc phuïc hoài khoái Ñoâng AÂu. Moät öu tö khaùc laø tình traïng xaõ hoäi suy thoaùi, moät xaõ hoäi deã daøng ñeû ra moät cheá ñoä ñoäc taøi môùi. OÂng noùi :

 Chuùng ta ñöôïc ñaøo taïo ñeå hoaøi nghi taát caû, khoâng tin vaøo ai, soáng chæ cho mình maø khoâng quan taâm ñeán ngöôøi khaùc. Nhöõng quan nieäm veà tình yeâu, tình baïn, töø bi, laân tuaát, ñoä löôïng ñaõ maát ñi chieàu saâu vaø chieàu roäng, vaø trong nhieàu ngöôøi chæ coøn laø nhöõng baên khoaên taâm lyù, hieän ra chaúng khaùc gì moät löõ haønh ñi vaéng ñaõ laâu nay quay trôû veà nhaø.

 Ngöôøi ta hay nhìn vaán ñeà chính trò baèng nhaõn quan thieän aùc, traéng ñen roõ reät. Havel khoâng phaûi laø ngöôøi nhö theá. OÂng laø moät nhaø trí thöùc, coù taàm voùc thöïc söï. OÂng nhìn ñôøi khoâng baèng tuyeät ñoái maø baèng töông ñoái, khoâng phaûi ñôn giaûn maø cöïc kyø phöùc taïp. Taát caû ñeàu nhaït nhoøa, hoøa laãn vôùi nhau. Theá nhöng chính quan ñieåm ñoù laø quan ñieåm caàn thieát nhaát cho moät giai ñoaïn muoán queân ñi quaù khöù ñeå höôùng veà töông lai. OÂng coù caùi taâm cuûa Khoång giaùo “dó tröïc baùo oaùn” nhöng laïi luoân luoân muoán duøng “dó ñöùc baùo oaùn” khi oâng nhaän thaáy xöû söï nhö theá seõ laøm bôùt ñi nhöõng ñoå vôõ cho daân toäc oâng, quoác gia oâng.