Xin thaønh thöïc caûm taï Ban Toå Chöùc NGAØY VAÊN HOÙA 2003 cuûa Hoäi Quaûng Ñaø Dallas-Fort Worth ñaõ cho toâi vinh döï ñöôïc phaùt bieåu trong cuoäc hoäi thaûo vaên hoùa ñaày yù nghóa naøy, vôùi söï tham döï ñoâng ñaûo cuûa nhöõng dieãn giaû vaø hoäi thaûo vieân raát choïn loïc ñeán ñaây töø  moïi phöông trôøi.

Toâi sinh ra taïi mieàn baéc, khoân lôùn taïi mieàn nam, du hoïc Hoa Kyø vaøi naêm roài trôû laïi mieàn nam nöôùc Vieät daïy hoïc, nhöng chöa heà thaêm vieáng vuøng ñòa linh nhaân kieät Quaûng-Ñaø, cuõng nhö nhieàu vuøng khaùc cuûa queâ höông. Thöïc laø moät thieáu soùt, gaây ra phaàn lôùn vì cuoäc chieán. Nhöng vui thay, trong nhöõng naêm gaàn ñaây toâi may maén ñöôïc quen bieát vaø trôû neân thaân thieát vôùi moät soá thaân haøo nhaân só Quaûng-Ñaø taïi ñòa phöông, trong ñoù coù hai  cuï Nguyeãn Höõu Lyù vaø Nguyeãn Roâ laø nhöõng ngöôøi maø toâi ñaëc bieät kính meán. Hai cuï thöôøng lieân laïc vaø môøi toâi tham döï caùc buoåi sinh hoaït vaên ngheä vaø göûi taëng toâi caùc ñaëc san Quaûng Ñaø xuaát baûn taïi California cuõng nhö caùc ñaëc san Quaûng Nam-Ñaø Naüng cuûa Hoäi Quaûng Ñaø Dallas-Fort Worth, vaø môùi ñaây cuoán tieåu thuyeát lòch söû “Kyø Nöõ Hoï Toáng” cuûa nhaø vaên Nguyeãn Vaên Xuaân. Chính qua cô duyeân naøy maø toâi ñaõ ñöôïc bieát ñeán caùc sinh hoaït vaên hoïc raát ñaùng ca ngôïi cuûa nhöõng ngöôøi Vieät taïi haûi ngoaïi maø queâ cuõ laø nôi “ ñòa linh nhaân kieät” vaø “nguõ phuïng teà phi.”

Moãi laàn nhaän ñöôïc Ñaëc San Quaûng Ñaø do Aùi Caàm vaø Thaùi Tuù Haïp chuû tröông toâi ñeàu traân quyù nhö nhöõng moùn quaø vaên hoùa thöôïng thaëng. Hình thöùc trang nhaõ saùng suûa, in aán toaøn haûo, vaø noäi dung phong phuù veà moïi boä moân vaên hoïc do caùc caây vieát taøi ba trí thöùc vöøa nghieâm tuùc vöøa ñaày vaên ngheä tính khieán ngöôøi ñoïc caùc ñaëc san naøy khoâng khoûi khoâng nghó raèng tinh hoa cuûa truyeàn thuyeát “ñòa linh nhaân kieät” ñaõ ñöôïc mang sang ñaát khaùch vaø ñang raïng rôõ muoân maàu. Ñaây laø nhöõng aán phaåm coù giaù trò vaên hoùa vaø giaùo duïc raát cao. Nhöõng nhaän ñònh cuûa toâi veà vaên hoïc Quaûng-Ñaø taïi haûi ngoaïi maø toâi saép chia xeû cuøng quyù vò ñöôïc caên cöù vaøo nhöõng ñieàu toâi hoïc hoûi ñöôïc theâm trong caùc aán phaåm naøy. Ñaây laø moät noã löïc vöøa môû roäng kieán thöùc vöøa mang laïi cho toâi moät nieàm töï haøo daân toäc raát lôùn.

Ñieàu ñaàu tieân toâi nhaän thaáy laø loøng yeâu meán queâ cuõ noàng naøn cuûa ngöôøi daân Quaûng-Ñaø theå hieän qua raát nhieàu thô vaên. Toâi buøi nguøi ñoïc nhöõng vaàn thô sau ñaây cuûa Maïc Phöông Ñình:

Vaø toâi traân quyù hai caâu thô tha thieát sau ñaây cuûa nhaø thô Vuõ Hoái ñaõ goùi troïn ñöôïc caûm tình chaát ngaát daønh cho queâ meï:

Vieát veà queâ cuõ thì khoâng theå thieáu hình aûnh ngöôøi meï hieàn. Chuû ñeà naøy ñaõ ñöôïc keát tinh vôùi nhöõng vaàn thô ngaø ngoïc noùi veà meï, nhaát laø nhöõng ngöôøi meï ñaõ khuaát boùng. Nhö bao ngöôøi  khaùc aùi moä thô Traàn Trung Ñaïo, toâi ñaõ hôn moät laàn öôùt mi khi ñoïc baøi “Ñoåi caû thieân thu tieáng meï cöôøi” cuûa anh. Baøi “Thaønh phoá buoàn töø khi xa vaéng meï” cuûa Thaùi Tuù Haïp ñöôïc Nhaät Ngaân phoå nhaïc cuõng laøm ñöùt ruoät ngöôøi nghe, nhaát laø caùc caâu öôùt ñaãm nöôùc maét sau ñaây:

vaø

Toâi ñaõ tìm ñoïc veà tình yeâu daønh cho meï trong thi ca quoác teá, nhöng chaúng coù caâu naøo saùnh ñöôïc vôùi nhöõng caâu toâi vöøa trích daãn ôû treân.

Ngöôøi daân cuûa mieàn ñaát “nguõ phuïng teà phi”  ñöông nhieân phaûi yeâu chöõ nghóa, phaûi meâ hoïc haønh, phaûi toân sö troïng ñaïo. Ñieàu naøy thöïc ñaäm neùt trong vaên hoïc Quaûng-Ñaø haûi ngoaïi. Toâi raát quyù caùc caâu chuyeän veà tình nghóa thaày troø, nhö baøi vieát “Coâ giaùo hoa khoâi, ngöôøi meï cuûa hoa khoâi toâi” cuûa nhaø thô Hoaøng Loäc, hoaëc nhö buùt kyù “Ñaø Naüng, toâi veà” cuûa Traàn Yeân Hoøa vieát veà nhaø giaùo kieâm nhaø vaên Nguyeãn Vaên Xuaân. Ai maø khoâng xoùt xa khi ñoïc ñoaïn vaên sau ñaây trong buùt kyù aáy : “Toâi rôøi nhaø thaày Xuaân maø thaáy loøng buøi nguøi voâ haïn. Thaày laø moät nhaø vaên lôùn cuûa Vieät Nam, laø caây coå thuï cuûa vaên hoïc Quaûng Nam Ñaø Naüng, maø bay giôø ñôøi soáng thaày hiu haét quaù. Caên nhaø toái om, khoâng quaït maùy, treân giöôøng thì treo caùi muøng ñeå thong xuoáng, trôøi beân ngoaøi noùng nhö ñoå löûa, vôùi tuoåi giaø treân 80 laøm sao maø thaày soáng noåi?” Chuû ñeà tình nghóa thaày troø toâi cuõng thaáy ñöôïc ñeà caäp trong taäp truyeän ngaén raát hay mang teân “Töø veát thöông ñeán giaác mô” cuûa nhaø vaên Xuaân Ñoã maø toâi ñaõ ñöôïc haân haïnh giôùi thieäu cuøng ñoäc giaû taïi Dallas vaøo ñaàu naêm ngoaùi.

Coøn noùi veà göông yeâu chuoäng hoïc haønh vaø thaønh coâng trong giaùo duïc cuûa ngöôøi daân goác Quaûng Ñaø thì maáy ai bì kòp gia ñình coá baùc só Ñinh Vaên Tuøng ôû Galveston, Texas? Taát caû caùc con trai cuûa vò y só khaû kính naøy ñeàu theo nghieäp boá ñeå trôû thaønh giaùo sö y khoa taïi Myõ. Nieàm töï haøo daân toäc trong loøng toâi daâng leân cao khi ñoïc veà gia ñình hoï Ñinh naøy trong baøi vieát “Noùi vôùi con, ngaøy con toát nghieäp ñaïi hoïc” cuûa Leâ Moäng Hoaøng. Vaø ngay ôû ñòa phöông naøy, söï hieáu hoïc cuûa cuï Nguyeãn Höõu Lyù cuõng laø moät göông saùng cho toaøn theå moïi gia ñình ngöôøi Vieät taïi ñaây. Tinh thaàn hieáu hoïc naøy chaéc chaén ñaõ cung caáp voâ soá nhöõng cöû nhaân, cao hoïc, vaø tieán só ñuû moïi ngaønh, laøm raïng danh cho ngöôøi Vieät taïi haûi ngoaïi noùi chung.

Boä moân bieân khaûo cung caáp nhöõng baøi hoïc thích thuù vaø soáng ñoäng veà caùc nhaân vaät laãy löøng xöù Quaûng nhö Phan Khoâi, Huyønh Thuùc Khaùng, Nguyeãn Töôøng Tam. Toâi seõ nhôù maõi caùc giai thoaïi veà cuoäc soáng ñieân cuoàng cuûa nhaø thô Buøi Giaùng qua baøi “Ñoâi maåu chuyeän veà Buøi Giaùng” cuûa Nguyeãn Thuøy. Ngoaøi caùc baøi vieát veà “nhaân kieät” cuõng coù caùc baøi veà “ñòa linh” nhö baøi vieát raát xuùc tích mang teân “Caûnh quan vaên hoùa Quaûng Nam” cuûa Kieâm Ñaït. Ngöôøi daân xöù Quaûng khoâng theå khoâng meâ say ñi tìm laïi thôøi gian ñaõ maát töø hôn nöûa theá kyû nay qua baøi vieát dieãm leä cuûa Vuõ Kyù mang teân “Hoäi An, thaønh phoá cuûa hoaøi nieäm taøi hoa vaø laõng maïn.” Ñaây thöïc laø moät hoaøi nieäm tuyeät vôøi veà Hoäi An maø taùc giaû Vuõ Kyù trìu meán goïi laø “thaønh phoá cuûa chaøo möøng Tình Yeâu ngay buoåi ñaàu sô ngoä.”

Thô, hình thöùc cao nhaát cuûa ngoân ngöõ, ñaõ tìm ñöôïc choã ñöùng vöõng vaøng trong vaên hoïc Quaûng Ñaø haûi ngoaïi. Hai nhaø thô taïi ñòa phöông naøy ñöôïc nhieàu ngöôøi aùi moä laø Phaïm Caây Traâm vôùi nhöõng baøi thô thöông nhôù queâ nhaø vaø öu thôøi maãn theá, vaø Traàn Loäc vôùi nhöõng baøi thô tình vöøa töôi maùt vöøa treû trung, ñaày neùt saùng taïo. Treân thi ñaøn haûi ngoaïi, caùc nhaø thô Hoaøng Loäc, Luaân Hoaùn, Bích Xuaân, Traàn Trung Ñaïo, Phan Xuaân Sinh, Hoaøng Phong Linh, moãi ngöôøi moãi veû ñaõ vaø ñang laøm ñeïp ngoân ngöõ queâ nhaø. Chaéc haún nhieàu ngöôøi cuõng nhö toâi raát thích nhöõng caâu thô taøi tình  cuûa Hoaøng Loäc, chaúng haïn nhö:

Thô tình Luaân Hoaùn coù nhöõng neùt quyeán ruõ ñaëc bieät, chaúng haïn baøi “Yeâu em” sao maø deã thöông chi laï! Nguyeãn Bính cuõng chæ khaû aùi ñeán theá laø cuøng.  Loøng thaønh cuûa nhaø thô trong lôøi thuù thaät vôùi ngöôøi ñeïp ñaùng yeâu laém vaø chaéc haún ñaõ laøm xieâu loøng naøng:

Coøn nhö noùi veà ñam meâ trong thô thì toâi thaáy baøi “Ña tình” cuûa Bích Xuaân coøn röïc löûa hôn caû trong thô Xuaân Dieäu, nhaát laø caùc caâu:

Phan Xuaân Sinh laø moät nhaø thô ñaõ bò chieán tranh laáy ñi moät phaàn thaân theå. Nhöõng lôøi nhaø thô noùi vôùi ngöôøi baïn ñôøi veà veát thöông aáy, veà söï thuûy chung thöïc caûm ñoäng:

Ñöùc tính thuûy chung son saét aáy cuõng ñöôïc Phaïm Caây Traâm ñeà cao trong baøi “Caâu chuyeän möôøi naêm moät chöõ yeâu” vieát taëng ngöôøi baïn ñôøi:

Thô cuõng laø phöông tieän tuyeät dieäu ñeå noùi leân loøng yeâu nöôùc, ñeå nhaéc nhôû chuùng ta phaûi beàn chí trong quyeát taâm laáy laïi queâ nhaø hieän ñang trong tay keû thuø. Neáu nhaø thô aùi quoác kieâm chieán só töï do löøng danh Joseù Martí vaøo cuoái theá kyû 19 ñaõ thaønh coâng trong noã löïc duøng thi ca yeâu nöôùc  ñeå thuùc duïc ñoàng baøo xöù Cuba cuûa oâng noåi daäy laät ñoå cheá ñoä thöïc daân Taây ban nha vaø cuoái cuøng hy sinh tính maïng cho ñaïi cuoäc, thì chuùng ta cuõng phaûi thaùn phuïc taám loøng cuûa nhaø thô Hoaøng Phong Linh gôûi gaám trong tröôøng ca “Loøng daân laø ngoïn trieàu daân toäc” maø ñoaïn keát oai huøng nhö sau:

Hoäi hoïa vaø aâm nhaïc cuõng ñoùng goùp nhöõng boâng hoa röïc rôõ trong vöôøn hoa vaên hoïc Quaûng Ñaø. Vaø neáu hoäi hoïa coù nhöõng taøi naêng long lanh nhö Vuõ Hoái, moät ngheä só cuûa luaân vuõ hoïa vaø thö hoïa maø giaùo sö Nguyeãn Xuaân Vinh nhaän ñònh xaùc ñaùng nhö moät “buùt thaàn, thö hoïa tuyeät vôøi”, nhö Hoà Thaønh Ñöùc vôùi nhöõng ñöôøng neùt kyø dieäu trong hoïa phaåm, thì aâm nhaïc cuõng röïc rôõ vôùi nhöõng taùc phaåm cuûa Traàm Töû Thieâng, Nhaät Ngaân, Traàn Quaûng Nam, Dieäu Höông, vaø nhöõng ngöôøi khaùc nöõa.

Tröôùc khi döùt lôøi, toâi xin ñöôïc ñeà cao ñeán söï tìm ñeán vôùi nhau raát ñeïp, raát gaây höùng khôûi, cuûa nhöõng ngöôøi  yeâu chuoäng vaên hoïc vaø ngheä thuaät xöù Quaûng-Ñaø taïi haûi ngoaïi.  Neàn vaên hoïc naøy coøn thaêng hoa gaáp boäi trong töông lai nhôø vaøo söï hôïp taùc vaø trôï giuùp laãn nhau raát chí tình cuûa moïi ngöôøi trong cuoäc, maø ñieån hình laø söï toå chöùc ñöôïc moät cuoäc hoäi ngoä vaên hoïc vaø ngheä thuaät vó ñaïi nhö ngaøy hoâm nay.