Môùi chæ ñoïc vaøi trang ñaàu cuoán hoài kyù cuûa cöïu Trung Töôùng Laâm Quang Thi mang teân THE TWENTY-FIVE YEAR CENTURY do University of North Texas Press xuaát baûn naêm 2001, toâi ñaõ bieát ñaây laø moät taùc phaåm giaù trò cuûa moät caây vieát taøi hoa, trí thöùc, chaân thaønh, côûi môû, vaø öu thôøi maãn theá. 
Trong coõi vaên hoïc, caùc hoài kyù, caùc töï truyeän thöôøng ñöôïc coi thuoäc loaïi “vaên chöông thuù thöïc” (confessional literature) raát caù nhaân vaø chuû quan maø giaù trò naèm trong söï thaønh taâm cuûa taùc giaû, möùc ñoä chính xaùc cuûa caùc döõ kieän maø thôøi gian raát coù theå ñaõ laøm hao moøn, noäi dung cuûa taùc phaåm soi saùng ñöôïc gì cho theá heä ngöôøi ñoïc, vaø taøi naêng ngöôøi vieát ra sao. Khuynh höôùng chung cuûa con ngöôøi laø chæ nhôù roõ vaø muoán vieát ra nhöõng gì mình thích nhaát vaø cho laø quan troïng nhaát, ñoâi khi coøn theâm nhöõng yeáu toá hö caáu nöõa. Marcel Proust (1871-1922) ñöôïc theá giôùi bieát ñeán nhö moät tieåu thuyeát gia vó ñaïi nhaát nöôùc Phaùp trong theá kyû 20 nhôø vaøo cuoán tieåu thuyeát daøi 3000 trang thuoäc loaïi töï thuaät mang teân A LA RECHERCHE DU TEMPS PERDU (Ñi tìm laïi thôøi gian ñaõ maát). Ngay trong taùc phaåm laãy löøng naøy cuûa Proust maø ngöôøi ta coøn thaáy khaù nhieàu khaùc bieät giöõa ñôøi soáng thöïc söï cuûa con ngöôøi mang teân Marcel Proust vaø cuûa nhaân vaät töï thuaät trong cuoán saùch. 
Laø moät nhaø giaùo ngoân ngöõ hoïc, toâi raát quan taâm ñeán phaåm chaát ngoân ngöõ cuûa ngöôøi vieát; vaø khi thaáy phaåm chaát aáy cao thì loøng toâi vui phôi phôùi. Cuoán saùch cuûa Töôùng Laâm Quang Thi ñöôïc vieát baèng moät thöù tieáng Anh “haøn laâm” (academic English), töùc laø thöù tieáng Anh nghieâm trang ñöôïc duøng trong caùc cô sôû giaùo duïc taïi xöù naøy. Rieâng vieäc cuoán saùch ñöôïc moät vieän ñaïi hoïc Hoa Kyø ñöùng ra xuaát baûn ñaõ laø moät baûo ñaûm cho ngoân ngöõ roài. Trong caû cuoán saùch treân 400 trang, toâi chæ thaáy moät soá raát nhoû loãi in aán. Töøng laø só quan phieân dòch Vieät-Anh / Anh-Vieät taïi Boä Toång Tham Möu QLVNCH (töø 1968 ñeán 1969), toâi raát phuïc taøi söû duïng caùc danh töø quaân söï tieáng Anh cuûa oâng trong saùch. Ñoïc saùch oâng, toâi möôøng töôïng laïi caùi thôøi laøm só quan phieân dòch xa xöa aáy, vôùi  bieát bao nhieâu chöõ Anh vaø chöõ Vieät vieát taét! Naøo laø “JGS” cho “TTM”, naøo laø “I Corps” cho “QÑ I”, naøo laø “RF” cho “ÑPQ”, naøo laø “PF” cho “NQ”, naøo laø “ARVN” cho “QLVNCH”, vaân vaân. Cuõng nhö oâng, toâi  thích tieáng Phaùp, vaø nhôø ñoïc saùch oâng toâi ñaõ hieåu theâm ñöôïc moät soá danh töø quaân söï tieáng Phaùp, nhö “DLO” laø chöõ vieát taét cuûa “Deùtachement de liaison et d’observation” chaúng haïn, vaø ñöôïc bieát trong quaân ñoäi Phaùp, neáu thieát giaùp binh ñöôïc coi laø “binh chuûng quyù phaùi” (arme noble) thì phaùo binh ñöôïc coi laø “binh chuûng uyeân baùc” (arme savante) maø moät ñoaøn vieân laãy löøng chính laø hoaøng ñeá Napoleùon vaäy!
Moät cuoán saùch giaù trò phaûi coù moät loái trình baày lôùp lang, nhaát quaùn ñeå ngöôøi ñoïc khoâng bò huït haãng vaø thaáy nhö thieâu thieáu moät caùi gì. Trong cuoán saùch cuûa Töôùng Laâm Quang Thi, toâi thaáy töø ñaàu chöông 1 (Early Years) ñeán heát chöông 15 (The Last Days) laø chöông choùt, taùc giaû ñaõ vieát theo moät daøn baøi chaët cheõ, theo thöù töï thôøi gian, töø luùc lôùn leân ôû mieàn queâ cho ñeán khi gia nhaäp quaân nguõ vaøo naêm 1950 (luùc 18 tuoåi) cho ñeán khi maát nöôùc naêm 1975. 
Moät cuoán saùch hay cuõng phaûi coù moät noäi dung khaû tín, caên cöù vaøo caùc nguoàn taøi lieäu giaù trò vaø caùc ñieàu maét thaáy tai nghe trung thöïc cuûa taùc giaû. Töôùng Thi ñaõ söû duïng caùc taøi lieäu ñaùng tin caäy cuûa New York Times, cuõng nhö cuûa caùc taùc giaû ngoaïi quoác nhö Michael McClear, Frances FitzGerald, cöïu boä tröôûng quoác phoøng Hoa Kyø Robert McNamara, cöïu ngoaïi tröôûng Hoa Kyø Henry Kissinger, cöïu ñaïi töôùng William Westmoreland, vaân vaân. Trí nhôù cuûa taùc giaû raát toát. Nhöõng chi tieát cuûa caùc cuoäc haønh quaân, cuûa caùc cuoäc gaëp gôõ caùc chieán höõu ñoàng minh ôû trong cuõng nhö ngoaøi Vieät Nam, teân tuoåi caáp baäc cuûa raát nhieàu ngöôøi khaùc nhau, oâng ñeàu khoâng queân. Toâi voõ ñoaùn oâng ñaõ ghi nhieàu chi tieát quan troïng vaøo nhaät kyù trong nhöõng naêm thaùng ñaày bieán coá aáy. 
Moät cuoán saùch hay cuõng phaûi coù nhöõng hình aûnh ñi keøm, nhöõng trang “index” ñeå ñoäc giaû deã tra cöùu caùc tieát muïc, caùc nhaân danh, ñòa danh. THE TWENTY-FIVE YEAR CENTURY hoäi ñuû nhöõng ñieàu kieän naøy. Quaû thöïc, ngay trong phaàn ñaàu cuoán saùch ñaõ coù nhöõng baûn ñoà chi tieát vaø saùng suûa cuûa caû vuøng Ñoâng Döông vaø 4 vuøng chieán thuaät cuûa VNCH. Ngöôøi ñoïc seõ tìm thaáy trong caùc baûn ñoà aáy nhöõng ñòa danh maø taùc giaû ñeà caäp trong cuoán saùch. Cuõng raát ñaùng keå laø nhöõng baûn ñoà caùc cuoäc haønh quaân quan troïng trong cuoäc chieán, nhö baûn ñoà cuoäc bao vaây Ñieän Bieân Phuû (trang 73), traän Queá Sôn (trang 287), cuoäc taán coâng Ban Meâ Thuoät (trang 336), vaân vaân.
Beân trong caùi hình thöùc saùng suûa vaø nhaát quaùn cuûa cuoán saùch laø moät noäi dung haáp daãn ngöôøi ñoïc, nhaát laø cho nhöõng ai ñaõ soáng trong quaõng thôøi gian 25 naêm maø taùc giaû cho laø coù yù nghóa nhaát trong theá kyû 20. Ñoïc xong cuoán saùch, toâi thaáy nhö ñaõ ñöôïc quen bieát taùc giaû raát kyõ vaø töø laâu roài. Toâi bieát oâng ghieàn moùn “couscous”; oâng laø ngöôøi giao thieäp roäng raõi vaø quyù meán baïn beø; oâng meâ vaên chöông Phaùp (nhaát laø thi haøo Victor Hugo); oâng raát hieáu hoïc, vaø ñaäu thuû khoa khoùa hoïc 300 só quan, coù caû ngöôøi Myõ, veà “haønh quaân choáng noåi daäy” taïi Fort Bragg naêm 1964; oâng coù ñai ñen veà voõ thuaät Ñaïi Haøn; oâng laø moät chieán só ñaûm löôïc ñöôïc thaêng caáp töôùng naêm môùi 33 tuoåi; oâng gaëp ngöôøi vôï töông lai (ngöôøi tænh Thaùi Bình) khi oâng ñi khaùm söùc khoûe taïi beänh vieän Coäng Hoøa; oâng laø moät ngöôøi choàng chung thuûy vaø moät ngöôøi cha thöông yeâu con caùi; oâng nghó gì veà nhöõng ngöôøi laõnh ñaïo thuoäc loaïi “che duø” cuûa VNCH trong giai ñoaïn choùt cuûa ñaát nöôùc; vaân vaân. 
Cuoán saùch goàm 15 chöông, vaø moãi chöông ñeà caäp ñeán moät giai ñoaïn ñaùng keå trong cuoäc ñôøi taùc giaû. Chöông naøo cuõng coù nhieàu chi tieát haáp daãn ngöôøi ñoïc, vaø oâng laø moät ngöôøi keå chuyeän  coù duyeân. Ngöôøi ñoïc seõ nhôù maõi caâu chuyeän oâng keå veà hai laàn oâng thaêm vieáng “Ñöùc Töø” ôû Hueá, moät vò vöông maãu khieâm cung, lòch thieäp vaø khaû aùi. Rieâng toâi, toâi thích thuù chöông ñaàu tieân noùi veà cuoäc soáng cuûa moät “coâng töû Baïc Lieâu” vì toâi ñaõ nghe nhieàu giai thoaïi veà loaïi “playboys” naøy. Neáu chöông 1 mang ngöôøi ñoïc veà nhöõng ngaøy haïnh phuùc vaø ñaày höùa heïn cuûa quaù khöù khi taùc giaû coøn ñi hoïc ôû Caàn Thô roài Saigon vaø quyeát ñònh “xeáp buùt nghieân” ñeå theo hoïc Tröôøng Voõ Bò Lieân Quaân, thì chöông 15 cho ngöôøi ñoïc soáng laïi nhöõng giaây phuùt vöøa baøng hoaøng vöøa kinh haõi cuûa nhöõng ngaøy haáp hoái cuûa Mieàn Nam töï do. Xen vaøo giöõa hai chöông naøy laø nhöõng chöông noùi veà nhöõng giai ñoaïn chính trong binh nghieäp cuûa taùc giaû, goàm caû nhöõng thôøi gian oâng phuïc vuï taïi Sö Ñoaøn 7 Boä Binh, Sö Ñoaøn 9 Boä Binh, vaø Quaân Ñoaøn I. Ñaày aép caùc chi tieát ly kyø, caùc chöông naøy khoâng nhöõng chæ noùi veà caùc cuoäc haønh quaân hoaëc tình hình chính trò maø coøn ñeà caäp ñeán caû cuoäc soáng cuûa ngöôøi daân hoài aáy trong moïi laõnh vöïc. Taùc giaû Laâm Quang Thi laø moät ngöôøi meâ say giaùo duïc. Tuy ñaõ laø moät só quan caáp taù, taùc giaû hoï Laâm vaãn ghi danh theo hoïc vaên chöông Phaùp taïi Ñaïi Hoïc Vaên Khoa Saigon, vaø moãi khi keït khoâng ñi hoïc ñöôïc thöôøng nhôø hieàn theâ ñeán tröôøng ñeå kieám taøi lieäu hoïc taäp (trang 102). Toâi chuoäng nhaát chöông oâng vieát veà Tröôøng Voõ Bò Quoác Gia Vieät Nam maø oâng laøm Chæ huy tröôûng töø 1968 ñeán 1972. OÂng thieát tha, thaønh khaån, pha chuùt haõnh dieän vaø töï tin khi oâng vieát veà ngoâi tröôøng voõ bò thaân yeâu naøy. Luùc naøy tröôøng ñang chuyeån töø chöông trình huaán luyeän 2 naêm sang 4 naêm vôùi moät hoïc trình naëng veà haøn laâm (moät ñieàu oâng raát taùn thöôûng). Tröôøng ñang ñöôïc chuyeån thaønh moät ñaïi hoïc thöïc söï vôùi caùc phöông tieän toái taân do ngöôøi Myõ cung caáp (thö vieän, phoøng thí nghieäm, ban coá vaán Myõ vôùi baèng caáp tieán só, chöông trình göûi caùc só quan giaûng huaán ngöôøi Vieät qua Myõ hoïc theâm caùc caáp baèng cao hoïc, tieán só). Maëc duø coù söï tranh chaáp raéc roái vôùi caùc ñaïi hoïc daân söï, taùc giaû ñaõ ñaït thaønh quaû ñöôïc chính phuû cho Tröôøng Voõ Bò caáp phaùt vaên baèng Cöû Nhaân Khoa Hoïc ÖÙng Duïng cho caùc sinh vieân toát nghieäp (trang 224). Haøo höùng bieát maáy laø ngaøy leã ra tröôøng Khoùa 22-B (khoùa hoaøn taát hoïc trình 4 naêm ñaàu tieân), khi maø taát caû caùc nhaân vaät quan troïng ôû Saigon cuøng keùo nhau leân Ñaø Laït tham döï ngaøy leã lôùn! Ñoïc xong chöông naøy toâi thaáy caû moät nieàm nuoái tieác xaâm chieám trong loøng: moät bieåu töôïng huy hoaøng, moät tieàm naêng ñaày höùa heïn ñeå ñaøo taïo caùc só quan öu tuù ñaõ bò huûy dieät chæ ít laâu sau ñoù, cuøng vôùi söï suïp ñoå cuûa mieàn Nam. Coù phaûi vì nhöõng nieàm nuoái tieác töøa töïa nhö vaäy maø trong ñoaïn choùt taäp tröôøng thieân tieåu thuyeát ÑI TÌM LAÏI THÔØI GIAN ÑAÕ MAÁT Marcel Proust ñaõ phaûi than leân raèng “nhöõng thieân ñaøng thaät laø nhöõng thieân ñaøng ngöôøi ta ñaõ maát” chaêng? 
Nhöõng ai trong chuùng ta ñaõ soáng taïi queâ nhaø cuøng luùc vôùi taùc giaû ñeàu ñaõ nghe ñeán nhöõng chuyeän mua quan baùn chöùc, nhöõng chuyeän tham nhuõng coù heä thoáng, nhöõng chuyeän caùc baø lôùn döïa vaøo quyeàn uy cuûa choàng ñeå laøm giaøu phi phaùp, nhöõng chuyeän caùc vò laõnh tuï quoác gia voâ taøi leøo laùi ñaát nöôùc theo lôøi khuyeân nhuû cuûa caùc thaày boùi hoaëc caùc laù soá töû vi, nhöõng chuyeän caùc “thaùi thuù” Hoa Kyø nhö Maxwell Taylor daïy baûo caùc töôùng laõnh Vieät Nam nhö moät baày con nít, nhöõng chuyeän baùo chí ngoaïi quoác xuyeân taïc vaø sæ nhuïc mieàn Nam Vieät Nam.  Ñau khoå thay, ít ai luùc ñoù nghó ñeán vaø vinh danh nhöõng quaân nhaân anh duõng caùc caáp chæ bieát  ñaùnh giaëc ngoaøi chieán tröôøng. Taùc giaû THE TWENTY-FIVE YEAR CENTURY sau hôn moät phaàn tö theá kyû suy nghó veà vaän meänh mieàn Nam Vieät Nam vôùi moät thaùi ñoä bình thaûn vaø khoâng cay ñaéng ñaõ vieát ra trong cuoán saùch veà nhöõng chuyeän maét thaáy tai nghe ñeå löu laïi cho mai sau. Vò theá vaø kinh nghieäm cuûa oâng laø ngöôøi trong cuoäc baûo ñaûm giaù trò cho nhöõng ñieàu oâng vieát.  OÂng khen moät soá ngöôøi, oâng cuõng cheâ moät soá ngöôøi. Nhöng quan troïng hôn caû, oâng ñaõ giaûi oan, ñaõ röûa maët cho QLVNCH raát huøng hoàn. Toâi thaáy ñoaïn oâng vieát sau ñaây (cuoái trang 290) raát chí lyù: “Moät caùch toång quaùt, toâi (Laâm Quang Thi) tin nhöõng ñôn vò QLVNCH ñöôïc huaán luyeän khaù hôn caùc löïc löôïng quaân ñoäi Baéc Vieät vaø Vieät Coäng; tröôùc 1973, khi chuùng ta coøn coù söï hoã trôï ñaày ñuû cuûa khoâng quaân Myõ, tyû leä toån thaát thöôøng laø 3 so vôùi 1 coù lôïi veà phía chuùng ta. Vaø cho ñeán taän ngaøy nay, toâi vaãn tin chaéc raèng, neáu chuùng ta ñaõ tieáp tuïc ñöôïc hoûa löïc yeåm trôï cuûa ngöôøi Myõ thì chuùng ta ñaõ coù theå chaän ñöùng vaø ñeø beïp ñöôïc söï taán coâng cuûa quaân ñoäi Baéc Vieät trong nhöõng thaùng hai, thaùng ba, vaø thaùng tö naêm 1975...” OÂng cuõng toá caùo loái laøm vieäc voâ traùch nhieäm vaø baát coâng cuûa moät soá phoùng vieân vaø nghieân cöùu gia ngoaïi quoác ñaõ baùo caùo sai leäch veà khaû naêng chieán ñaáu cuûa QLVNCH. OÂng nhaän ñònh nhö sau veà ñieàu naøy maø oâng goïi laø “nhöõng ñieàu leä baát thaønh vaên” (the unwritten rules) söû duïng bôûi nhöõng ngöôøi taéc traùch aáy: (1) Khi so saùnh löïc löôïng VC vaø BV vôùi löïc löôïng Ñoàng minh, haõy khen nhoùm tröôùc vaø chæ trích nhoùm sau. (2) Khi so saùnh löïc löôïng Hoa Kyø vôùi löïc löôïng VNCH, haõy khen nhoùm tröôùc vaø chæ trích nhoùm sau. (3) Khi baùo caùo veà QLVNCH vaø chaùnh phuû VNCH, haõy duøng caùc tính töø sau ñaây, neáu coù theå thì theo thöù töï naøy: a) tham nhuõng; b) aùp böùc; vaø c) voâ hieäu quaû (trang 192). 
Toâi raát taùn thöôûng töïa ñeà cuoán saùch cuûa oâng. OÂng ñaõ höùng khôûi bôûi caâu thô môû ñaàu trong moät baøi thô trong tuyeån taäp thô tröõ tình löøng laãy mang danh chung laø LES FEUILLES D’AUTOMNE cuûa thi haøo Victor Hugo (sinh naêm 1802 vaø ñöôïc coi laø “löông taâm cuûa theá kyû”). Baøi thô ñoù ca ngôïi hoaøng ñeá Napoleùon cuõng nhö ghi daáu naêm sinh cuûa thi haøo, môû ñaàu nhö sau:
Ce sieøcle avait deux ans! Rome remplacait Sparte,
Deùjaø Napoleùon percait sous Bonaparte ...
(Theá kyû naøy troøn hai tuoåi! Rome thay theá Sparte,
Napoleùon loù raïng döôùi teân Bonaparte ...)
Noùi raèng trong theá kyû 19 ñoù taïi nöôùc Phaùp chæ hai naêm ñaàu ñaùng keå thoâi cuõng khoâng ñeán noãi quaù quaét, vì nhöõng chieán thaéng quaù hieån haùch cuûa Napoleùon, nhaát laø chieán thaéng quaân ñoäi AÙo quoác taïi Baéc YÙ ñaõ bieán oâng thaønh moät anh huøng daân toäc vaø laáy laïi ñòa vò ñaøn anh cuûa Phaùp quoác taïi AÂu chaâu. Ngoaøi nhöõng taäp thô tröõ tình baäc nhaát trong vaên chöông Phaùp, Victor Hugo cuõng öa taùn döông nhöõng anh huøng quaân ñoäi (thaân phuï thi haøo naøy cuõng laø moät töôùng laõnh). Toâi bieát chaéc Töôùng Laâm Quang Thi cuõng nhö moät soá quyù vò thích vaên chöông Phaùp ñaõ töøng ñoïc baøi OCEANO NOX (Ñeâm ñaïi döông) maø Victor Hugo vieát ñeå  ca ngôïi nhöõng ngöôøi lính haûi quaân, môû ñaàu vôùi hai caâu thô baát huû: 
Oh! combien de marins, combien de capitaines
Qui sont partis joyeux pour des courses lointaines...
(OÂi! bieát bao nhieâu thuûy thuû, bieát bao nhieâu thuyeàn tröôûng
Ñaõ hôùn hôû ra ñi trong nhöõng cuoäc haûi haønh ...)
Neáu Victor Hugo vinh danh chieán thaéng hieån haùch cuûa Napoleùon baèng caùch goïi theá kyû 19 cuûa nöôùc Phaùp laø theá kyû cuûa hai naêm ñaàu thì Laâm Quang Thi cuûa chuùng ta vinh danh  söï tröôûng thaønh vaø anh duõng cuûa quaân ñoäi quoác gia Vieät Nam trong thôøi ñieåm töø 1950 ñeán 1975 baèng caùch goïi theá kyû 20 cuûa chuùng ta laø moät theá kyû cuûa 25 naêm.  Ñoàng yù hay khoâng ñoàng yù vôùi taùc giaû veà nhöõng ñieàu oâng vieát trong saùch laø tuøy töøng ngöôøi ñoïc. Nhöng coù leõ khoâng ai phuû nhaän ñöôïc taám loøng thaønh vaø nieàm haõnh dieän ñích thöïc cuûa Töôùng Laâm Quang Thi  veà QLVNCH.
Ñaây laø moät cuoán saùch xöùng ñaùng naèm trong caùc thö vieän ñaïi hoïc Myõ vaø laø moät taøi lieäu tham khaûo khaû tín cho nhöõng ai muoán tìm hieåu veà chieán tranh Vieät Nam.  Toâi xin chaân thaønh chuùc möøng taùc giaû Laâm Quang Thi ñaõ trình laøng moät cuoán saùch thöôïng thaëng vaø xin traân troïng giôùi thieäu THE TWENTY-FIVE YEAR CENTURY cuøng ñoäc giaû boán phöông.