dam trung phap

ÑOÏC LAÏI TRUYEÄN KIEÀU
ÑEÅ YEÂU THEÂM TIEÁNG VIEÄT
Ñaøm Trung Phaùp

Thi haøo Nguyeãn Du ra ñôøi trong haäu baùn theá kyû 18. Toâi thöôøng töï hoûi coù phaûi trong thôøi ñieåm aáy Thöôïng Ñeá ñaõ “noåi höùng” roäng löôïng vaø coâng bình maø ban cho nhaân loaïi nhöõng thieân taøi vaên chöông xuaát chuùng chaêng? Nhö Goethe sinh naêm 1749 taïi Ñöùc Quoác, Nguyeãn Du sinh naêm 1765 taïi ñaát nöôùc chuùng ta, Chateaubriand sinh naêm 1768 taïi Phaùp Quoác, vaø Wordsworth sinh naêm 1770 taïi Anh Quoác. Goethe, ñeä nhaát vaên haøo daân toäc Ñöùc, naêm môùi 25 tuoåi ñaõ vieát cuoán truyeän tình bi ñaùt mang teân “Die Leiden des jungen Werthers” (“Nhöõng noãi öu saàu cuûa chaøng trai treû Werther”) ñeå noùi veà moái öu saàu thöïc söï cuûa chính oâng: Goethe ñaõ gaëp vaø yeâu say ñaém trong tuyeät voïng moät phuï nöõ ñaõ ñính hoân vôùi ngöôøi khaùc. Caâu chuyeän laõng maïn vaø bi thaûm aáy khieán oâng laãy löøng danh tieáng khaép AÂu Chaâu vaø cuõng laøm cho moät vaøi giai nhaân ña saàu ña caûm ñang thaát tình gioáng ngöôøi trong truyeän nhaûy xuoáng hoà töï töû maø trong tay coøn naém chaët cuoán tieåu thuyeát kia! Chateaubriand coù theå ñöôïc coi laø nhaø vaên tieân khôûi cuûa traøo löu vaên chöông laõng maïn nöôùc Phaùp qua cuoán tieåu thuyeát “Atala”, moät caâu chuyeän vöøa buoàn vöøa maõnh lieät ñam meâ trong khung caûnh thieân nhieân röïc rôõ cuûa röøng nuùi Baéc Myõ, nôi maø Chateaubriand thöôøng thaêm vieáng vaø laøm quen vôùi caùc saéc daân da ñoû. Vaø Wordsworth, ñeä nhaát thi nhaân (poet laureate) beân trôøi Anh Quoác, naêm chöa ñeán 30 tuoåi ñaõ cuøng Coleridge xuaát baûn taäp thô “Lyrical Ballads”, môû ñaàu cho thôøi ñaïi thi ca laõng maïn trong vaên hoïc quoác gia aáy. Wordsworth say meâ thieân nhieân vaø coù bieät taøi duøng ngoân ngöõ bình dò deã hieåu ñeå dieãn taû nhöõng caûm xuùc traøn bôø tröôùc veû ñeïp cuûa röøng, cuûa nuùi, cuûa giai nhaân. Toâi nhôù maõi nhöõng caâu thô sau ñaây cuûa Wordsworth ñeå taû moät kieàu nöõ bí maät soáng giöõa thieân nhieân mang teân Lucy maø thi nhaân ví nhö moät boâng hoa ñoång thaûo: “A violet by a mossy stone / Half-hidden from the eye / Fair as a star, when only one / Is shining in the sky.”
Theá coøn Nguyeãn Du cuûa chuùng ta thì sao nhæ? Haõy nghe lôøi ngöôøi ngoaïi quoác ca ngôïi thi haøo hoï Nguyeãn tröôùc ñaõ. Thi só laãy löøng ngöôøi AÁn Ñoä chuyeân laøm thô baèng tieáng Anh mang teân Rabindranath Tagore (giaûi Nobel vaên chöông 1913) khi vieáng thaêm Vieät Nam naêm 1929 ñaõ coi Nguyeãn Du laø vò thi só ñöùng thöù 3 trong haøng nguõ nhöõng thi só muoân thuôû, chæ sau Lyù Baïch vaø Victor Hugo (theo hoïc giaû Thaùi Vaên Kieåm). Vaên só Phaùp Reneù Crayssac ñaõ dòch Truyeän Kieàu sang tieáng Phaùp vaø cho raèng aùng vaên kieät taùc cuûa Nguyeãn Du coù theå so saùnh maø khoâng sôï keùm caùc vaên chöông kieät taùc, voâ luaän ôû thôøi naøo vaø ôû xöù naøo (theo hoïc giaû Ñaøo Duy Anh). Nhö vaäy thì thieân taøi thi ca hoï Nguyeãn cuûa chuùng ta khi ñöùng caïnh nhöõng ñaïi danh vaên chöông cuûa nhaân loaïi cuõng ngang ngöûa vôùi hoï, cuõng ñeàu “möôøi phaân veïn möôøi” caû, nhöng rieâng ñoái vôùi toâi thì ñoïc thô Nguyeãn Du thích thuù gaáp boäi phaàn ñoïc caùc taùc phaåm cuûa caùc vò “ngoaïi quoác” kia, vì toâi laø ngöôøi cuøng moät ngoân ngöõ vaø vaên hoùa vôùi Nguyeãn Du.

Nguyeãn Du (ND) sinh naêm 1765 trong moät danh gia voïng toäc. Cha laø Hoaøng Giaùp Nguyeãn Nghieãm, ngöôøi Haø Tónh, laøm Thuû Töôùng trieàu Leâ. Meï laø Traàn Thò Taàn, ngöôøi Baéc Ninh, keùm choàng 32 tuoåi. ND moà coâi cha naêm 11 tuoåi vaø moà coâi meï naêm 13 tuoåi. Anh caû laø Tieán Só Nguyeãn Khaûm, Thöôïng Thö boä Laïi, anh thöù hai laø Nguyeãn Ñieàu töøng laøm Traán Thuû Sôn Taây. Naêm 1783, luùc 18 tuoåi, ND ñaäu Tam Tröôøng (Tuù Taøi); cuøng naêm naøy, moät ngöôøi anh teân laø Nguyeãn Ñeà ñaäu thuû khoa kyø thi Höông (Cöû Nhaân). Tình hình chính trò luùc aáy thöïc baát oån. Naêm 1788 Leâ Chieâu Thoáng caàu vieän nhaø Thanh; Nguyeãn Hueä leân ngoâi hoaøng ñeá ôû Hueá. Naêm 1789 Nguyeãn Hueä ñaïi phaù quaân Thanh. Naêm 1802 Gia Long dieät Taây Sôn, baét ñaàu trieàu Nguyeãn; ND laøm tri huyeän Phuø Dung (thuoäc Höng Yeân ngaøy nay), maáy thaùng sau thaêng tri phuû Thöôøng Tín (thuoäc Haø Taây ngaøy nay). Naêm 1809 ND laøm cai baï ôû Quaûng Bình. Naêm 1813 ND thaêng caàn chaùnh ñieän hoïc só, chaùnh söù sang nhaø Thanh. Naêm sau ñi söù veà, thaêng tham tri boä Leã. Naêm 1820 Gia Long maát, Minh Meänh noái ngoâi. ND ñöôïc cöû chaùnh söù sang Taøu baùo tang vaø caàu phong, nhöng chöa kòp leân ñöôøng thì bò beänh vaø qua ñôøi, thoï 56 tuoåi.
Cho ñeán nay, chuùng ta vaãn chöa bieát roõ laø khi naøo ND vieát Truyeän Kieàu (Ñoaïn Tröôøng Taân Thanh) tröôùc hay sau khi ñi söù sang Trung Quoác naêm 1813. Theo Buøi Kyû vaø Traàn Troïng Kim thì Truyeän Kieàu (TK) baét nguoàn töø moät tieåu thuyeát Taøu cuûa taùc giaû Thanh Taâm Taøi Nhaân, vaên chöông taàm thöôøng, veà moät ngöôøi ñaøn baø taøi saéc, coù loøng trung, hieáu, tieát nghóa, maø ñôøi bò beøo giaït hoa troâi. ND boû bôùt nhöõng choã röôøm raø, thoâ loã, dô baån. So vôùi tieåu thuyeát Taøu thì TK cuûa ND thanh nhaõ vaø vaên veû hôn nhieàu. Haø Nhö Chi, khi so saùnh TK vôùi tieåu thuyeát Taøu nguyeân thuûy, nhaän ñònh TK laø moät coâng trình ngheä thuaät caân ñoái hoaøn haûo, keát caáu chaët cheõ, tình yù ñaäm ñaø kheùo leùo, vaên chöông töôi ñeïp, thaém ñöôïm maøu saéc Vieät Nam vaø daãy ñaày thi vò.
Vaãn theo Haø Nhö Chi, moät naøng Kieàu taøi hoa duyeân daùng nhö theá laïi laø naïn nhaân cuûa moät soá meänh voâ cuøng khaét khe ñaõ ñaùnh maïnh vaøo taâm hoàn ND vaø thuùc giuïc cuï vieát neân TK ñeå haû heâ nhöõng moái caûm tình ñoái vôùi moät ngöôøi ñaõ ñöôïc cuï xem nhö ñoàng hoäi ñoàng thuyeàn vôùi mình: ND phaûi queân nhaø Leâ maø ra laøm quan vôùi nhaø Nguyeãn thì coù khaùc chi, vì chöõ “meänh” oaùi oaêm, naøng Kieàu phaûi boû Kim Troïng maø chòu böôùc giang hoà? Ñuùng laø “Vui laø vui göôïng keûo laø / Ai tri aâm ñoù maën maø vôùi ai?”
Noäi dung TK goàm 3254 caâu thô luïc-baùt coù theå chia laøm 3 phaàn: (1) Thuùy Kieàu vaø Kim Troïng gaëp gôõ vaø gaén boù vôùi nhau; (2) Nhöõng noãi khoå cuûa Thuùy Kieàu treân böôùc ñöôøng luaân laïc; vaø (3) Kim-Kieàu taùi ngoä. TK coøn laø moät taùc phaåm chöùng minh cho ñònh luaät “taøi meänh töông ñoá”: Kieàu laø keû taøi hoa neân phaûi meänh baïc. Trong phaàn keát, may thay, ND cuõng cho chuùng ta tin töôûng raèng thieän taâm coù theå caûi hoùa ñöôïc soá meänh: “Thieän caên ôû taïi loøng ta / Chöõ taâm kia môùi baèng ba chöõ taøi”. Nhöõng phaân ñoaïn chính trong TK nhö sau. Phaàn (1): (a) Xaùc ñònh thuyeát taøi meänh töông ñoá , (b) Kieàu gaëp Kim Troïng, (c) Kieàu vaø Kim Troïng theà thoát gaén boù. Phaàn (2): (a) Gia bieán naøng Kieàu, (b) Maõ Giaùm Sinh mua Kieàu, (c) Kieàu phoù thaùc taâm söï cho em, (d) Maéc tay Tuù Baø, (e) Ñi troán vôùi Sôû Khanh, (f) Kieàu tieáp khaùch trong laàu xanh, (g) Kieàu ñöôïc Thuùc Sinh chuoäc ra, (h) Maéc tay Hoaïn Thö, (i) Ñi troán, (j) Giaùc Duyeân sôï lieân luïy, göûi Kieàu cho Baïc Baø, (k) Baïc Baø löøa doái, Kieàu laïi bò baùn vaøo laàu xanh, (l) Ñöôïc Töø Haûi chuoäc ra, (m) Kieàu baùo aân baùo oaùn, (n) Maéc möu Hoà Toân Hieán, Töø Haûi bò gieát, (o) Kieàu nhaûy xuoáng soâng Tieàn Ñöôøng, (p) Giaùc Duyeân vôùt Kieàu. Phaàn (3): (a) Kim Troïng trôû laïi vöôøn Thuùy, (b) Laáy Thuùy Vaân, (c) Laøm quan ôû Laâm Tri , (d) Tìm Kieàu ôû Haøng Chaâu, (e) Giaùc Duyeân ñöa ñeán gaëp Kieàu, (f) Kim-Kieàu xem nhau nhö baïn, (g) Kieàu ñaùnh ñaøn keát lieãu ñôøi baïc meänh, (h) Keát thuùc: Thieän taâm söûa ñöôïc soá meänh.
Chuùng ta ñaõ nghe ngöôøi ngoaïi quoác ca tuïng TK treân ñaây, vaø baây giôø chuùng ta tìm hieåu xem caùc nhaø pheâ bình vaên chöông ngöôøi Vieät nghó gì veà tuyeät taùc phaåm naøy cuûa Nguyeãn Du. Toâi xin ñoùng goùp trong phaàn naøy naøy baèng caùch toùm löôïc moät soá nhaän ñònh veà giaù trò TK cuûa caùc nhaø pheâ bình teân tuoåi töø tröôùc ñeán nay ñeå chuùng ta coù moät caùi nhìn bao quaùt.
Phaïm Quyønh: Sau khi cho raèng TK cuûa ND hay hôn caû vaên chöông cuûa Khuaát Nguyeân beân Taøu vaø vaên chöông cuûa Racine vaø Bossuet beân Taây, Phaïm Quyønh trong ngaøy gioã ND naêm 1924 taïi Haø Noäi ñaõ theà tröôùc anh linh thi haøo hoï Nguyeãn raèng “Truyeän Kieàu coøn, tieáng ta coøn; tieáng ta coøn, nöôùc ta coøn, coøn non coøn nöôùc coøn daøi, chuùng toâi laø keû haäu sinh xin daàu loøng doác chí coá gia coâng trau chuoát laáy tieáng quoác aâm nhaø, cho quoác hoa ngaøy moät röïc rôõ, quoác hoàn ngaøy moät tænh taùo, quoác vaän ngaøy moät veû vang, ngoõ haàu khoûi phuï caùi chí hoaøi baõo cuûa tieân sinh, ngaäm cöôøi chín suoái cuõng coøn thôm laây” (Taïp chí Nam Phong, thaùng 8, 1924). Vì nhöõng lôøi naøy maø Phaïm Quyønh bò hai cuï ngheø Ngoâ Ñöùc Keá vaø Huyønh Thuùc Khaùng xæ vaû thaäm teä (toâi seõ noùi tieáp veà vuï naøy ôû moät ñoaïn sau).
Nguyeãn Töôøng Tam: Nhaø vaên thuû laõnh cuûa Töï Löïc Vaên Ñoaøn vieát trong Taïp chí Nam Phong naêm 1924: “Caùi laøn soùng thô Kieàu hình nhö lai laùng khaép coõi Nam. Tröø nhöõng caâu ca dao ra, thaät khoâng coù quyeån truyeän naøo phoå thoâng trong ñaùm daân gian baèng Truyeän Kieàu. Vì vaên Kieàu hay quaù, neân nhöõng ngöôøi nhaø queâ khoâng coù hoïc thöùc cuõng thích xem vaø thích ngaâm nga. Nhöng noùi ñeán caùi hay cuûa vaên Kieàu thì chöa bieát theá naøo maø keå ñöôïc... Toâi xin noùi quyeát moät lôøi raèng MONG ÑÖÔÏC MOÄT QUYEÅN TRUYEÄN NAØO HAY HÔN TRUYEÄN KIEÀU LAØ MOÄNG TÖÔÛNG. Caùi trình ñoä thô quoác ngöõ ñeán nhö theá laø tuyeät ñích roài ...” Nhaän ñònh veà caâu thô thuoäc loaïi “vaên höõu dö ba” laø caâu “Lô thô tô lieãu buoâng maønh”, Nguyeãn Töôøng Tam thaáy ba chöõ”lô thô tô” nghe raát eâm tai, hay veà phaàn töôûng töôïng ít maø hay veà phaàn aâm ñieäu eâm aùi nhieàu hôn. Vaø caâu “Naùch töôøng boâng lieãu bay ngang tröôùc maønh” oâng thaáy raát hay veà caûnh saéc. OÂng cuõng thaáy trong TK nhieàu choã caûnh vaø ngöôøi coù lieân laïc, ñuùng nhö “Caûnh naøo caûnh chaúng ñeo saàu / Ngöôøi buoàn caûnh coù vui ñaâu bao giôø”. Nhö luùc Thuùc Sinh trôû veà vôùi Kieàu, troâng ra caûnh vaät cuõng hình nhö chia vui vôùi mình: “Long lanh ñaùy nöôùc in trôøi / Thaønh xaây khoùi bieác, non phôi boùng vaøng”. Vaø khi Kieàu vaø Kim gaëp nhau laàn ñaàu, luùc töø giaõ, coâ Kieàu coøn troâng theo, nhöng naøo thaáy gì ñaâu, chæ thaáy: “Döôùi caàu nöôùc chaûy trong veo / Beân caàu tô lieãu boùng chieàu thöôùt tha”. Hai caâu ñeäm aáy vaøo thaät laø taû roõ ñöôïc caùi buoàn, caùi nhôù cuûa coâ Kieàu maø hình nhö caûnh vaät cuõng aâu saàu!
Vuõ Ñình Long: Laáy aâm nhaïc laøm aån duï ñeå löôïng giaù TK, pheâ bình gia Vuõ Ñình Long vieát trong Taïp chí Nam Phong naêm 1924 raèng “TK thöïc laø moät caây ñaøn tuyeät quyù khoâng phím khoâng daây. Taùc giaû laáy ñaàu löôõi maø naåy leân tieáng, moãi ñoaïn vaên laø moät cung, moãi caâu vaên laø moät ñieäu, moãi chöõ laø moät tay næ non thaùnh thoùt, reùo raét tieâu tao, ñeâm khuya canh tónh maø nghe ngöôøi toát gioïng ngaâm Kieàu thì coøn ñaøn naøo hay baèng nöõa ... Cuï ND khoâng phaûi laø nhaø thi só, cuï chính laø THAÀN THÔ vaäy!” Theo Vuõ Ñình Long, nhöõng caâu Kieàu noùi vôùi chaøng Kim thaät hay thaät tình, nhö “Thöa raèng ñöøng laáy laøm chôi / Reõ cho thöa heát moät lôøi ñaõ nao”.( Chöõ “reõ” duøng coù thaàn tình khoâng? Ta thaáy hình nhö naøng Kieàu laáy tay gaït chaøng Kim ra vaäy). Naêm laàn laùy chöõ “coøn” trong hai caâu thô sau ñaây laø moät tuyeät chieâu, nhö theå moät lôøi theà nguyeàn vónh cöûu: “Coøn non, coøn nöôùc, coøn daøi / Coøn veà coøn nhôù ñeán ngöôøi hoâm nay”. Tình nhaân töông tö nhau laø nhöõng caûnh naõo nuøng maø ND taû raát kheùo. Chaøng Kim noãi loøng canh caùnh luoân nghó ñeán ngöôøi ñeïp ñaõ gaëp trong ngaøy hoäi Ñaïp Thanh: “Saàu ñong caøng laéc caøng ñaày / Ba thu doïn laïi moät ngaøy daøi gheâ!” Ñeâm khoâng nguû ñöôïc, vaån vô ngoïn ñeøn taøn: “Tuaàn traêng khuyeát, ñóa daàu hao / Maët mô töôûng maët, loøng ngao ngaùn loøng”. Caäu ñoà ñaõ mang naëng gaùnh töông tö thì coøn thieát gì ñeán saùch, ñeán buùt, ñeán ñaøn, “Phoøng vaên hôi giaù nhö ñoàng / Truùc xe ngoïn thoû, tô chuøng phím loan”. Ngoài nghe tieáng gioù ñaäp vaøo maønh cuõng nhôù ñeán ai - vì nhôù nhung maø traø maát ngon, muøi höông keùm ngaùt: “Maønh töông phaân phaát gioù ñaøn / Höông gaây muøi nhôù traø khan gioïng tình”.
Löu Troïng Lö: Ñeå “ñaùp leã” lôøi cuï ngheø Ngoâ Ñöùc Keá cho raèng TK “chæ laø moät thöù vaên chöông ngaâm vònh chôi bôøi, ñeå luùc thanh nhaøn maø ñoïc ñoâi caâu cho tieâu khieån, chöù khoâng phaûi laø moät thöù vaên chöông chính ñaïi theo ñöôøng chính hoïc, maø ñem ra daïy ñôøi ñöôïc ñaâu” (baùo Höõu Thanh, thaùng 9 naêm 1924) vaø nhaát laø lôøi keát toäi gay gaét cuûa cuï ngheø Huyønh Thuùc Khaùng raèng “Truyeän Kieàu laø moät thöù daâm thö, roõ khoâng ích maø coù haïi ... Hieän xaõ hoäi ta ngaøy nay maø dieãn ra nhöõng tuoàng thöông phong, baïi tuïc kia, caùi gioáng ñoäc con ñó Kieàu gieo vaøo trong coõi tö töôûng khoâng phaûi laø ít...” (baùo Tieáng Daân, thaùng 9 naêm 1930), Löu Troïng Lö vieát trong tuaàn baùo Phuï Nöõ Thôøi Ñaøm vaøo cuoái naêm 1933: “Ai muoán laøm thaùnh hieàn thì ñi ñoïc Nguõ Kinh, Töù Thö. Haõy ñeå Truyeän Kieàu laïi cho boïn chuùng toâi laø haïng ngöôøi trong nhöõng phuùt meät nhoïc, buoàn raàu, chaùn naûn, caàn phaûi ngaâm nga nhöõng caâu nhö: Döôùi caàu nöôùc chaûy trong veo / Beân caàu tô lieãu boùng chieàu thöôùt tha”! Nöïc cöôøi thay, moät ngöôøi nghieâm nghò nhö vua Minh Meänh maø cuõng meâ Truyeän Kieàu, vaø vua Töï Ñöùc cuøng caùc quan ñaõ nhuaän saéc moät soá caâu thô trong truyeän tröôùc khi cho in Truyeän Kieàu döôùi hình thöùc moät “baûn kinh” ñeå phaân bieät vôùi caùc “baûn phöôøng” löu haønh trong daân gian. Hai cuï ngheø Ngoâ vaø Huyønh thöïc “baûo hoaøng hôn vua”!
Ñaøo Duy Anh: Ñeå keát luaän taäp “Khaûo Luaän veà Kim Vaân Kieàu” xuaát baûn naêm 1943, hoïc giaû Ñaøo Duy Anh khaúng ñònh “Nguyeãn Du ñaõ gieo trong loøng ta moät moái tin chaéc chaén, moät moái hy voïng doài daøo vôùi tieáng noùi cuûa ta”. Cuõng theo oâng, ôû thôøi Leâ maït, ta ñaõ thaáy coù nhöõng taùc phaåm coù giaù trò nhö Cung Oaùn Ngaâm Khuùc, Chinh Phuï Ngaâm, Phan Traàn Truyeän, Hoa Tieân Kyù ... vieát baèng quoác aâm, nhöng lôøi vaên ñieâu traùc, hay duøng ñieån coá, cho neân chæ ñöôïc caùc haïng thöôïng löu trí thöùc thöôûng laõm, maø khoâng phoå caäp trong daân gian. Duy Truyeän Kieàu vaên chöông ñuû tính nghieâm trang, ñöôøng hoaøng, ñieâu luyeän, ñuû khieán cho keû hoïc thöùc phaûi khaâm phuïc vaø yeâu meán, maø laïi ñuû caû tính giaûn dò, phoå thoâng ñeå khieán cho bình daân hieåu ñöôïc maø thöôûng thöùc.
Traàn Troïng Kim: Trong cuoán “Truyeän Thuùy Kieàu” do Buøi Kyû vaø Traàn Troïng Kim hieäu khaûo xuaát baûn naêm 1925, hoïc giaû Traàn Troïng Kim vieát: “ND kheùo duøng loái hoaït hoïa, choïn caùi hình daùng naøo roõ thaät noåi, roài tìm moät vaøi chöõ thaät ñuùng maø taû ra, heã ñoïc qua laø nhaän ngay ñöôïc chaân töôùng. Kim Troïng: “Phong tö taøi maïo tuyeät vôøi / Vaøo trong phong nhaõ, ra ngoaøi haøo hoa”. Maõ Giaùm Sinh: “Quaù nieân traïc ngoaïi töù tuaàn / Maøy raâu nhaün nhuïi aùo quaàn baûnh bao”. Tuù Baø: “Thoaét troâng nhôøn nhôït maøu da / AÊn gì cao lôùn ñaãy ñaø laøm sao!” Sôû Khanh: “Moät chaøng vöøa traïc thanh xuaân / Hình dong chaûi chuoát, aùo khaên dòu daøng”. Töø Haûi: “Raâu huøm haøm eùn maøy ngaøi / Vai naêm taác roäng thaân möôøi thöôùc cao”.
Hoaøi Thanh: Theo baøi vieát “Quyeàn Soáng Cuûa Con Ngöôøi Trong Truyeän Kieàu” cuûa nhaø pheâ bình Hoaøi Thanh naêm 1949, neáu noùi veà möùc ñoä “say” Truyeän Kieàu thì khoâng ai baèng oâng ngheø Chu Maïnh Trinh (moät con ngöôøi haøo hoa phong nhaõ kieåu Kim Troïng). Nhaø thô laõng maïn naøy khoâng phaûi chæ say vaên chöông Truyeän Kieàu maø laïi coøn say luoân caû naøng Kieàu nhö say moät giai nhaân coù thöïc, ñeán noãi ñaõ noùi ñeán nhöõng chuyeän si tình nhö theâu teân Kieàu vaøo tay aùo, mô töôûng döïng moät ngoâi nhaø vaøng cho Kieàu ôû, möôïn coû thôm goïi hoàn Kieàu veà, vaø thaáy nhö Kieàu veà thaät! Chuyeän laï ñôøi naøy cuõng coù theå hieåu ñöôïc, vì theo Hoaøi Thanh, “ND coù theå daïy cho ta bieát gheùt, bieát yeâu. Gheùt nhöõng caùi baát löông trong xaõ hoäi. Yeâu nhöõng caûnh soáng ñaùng yeâu vaø nhaân ñoù traùnh cuoäc soáng teû nhaït, hiu haét, cuoäc soáng cuûa coû caây... Nhöõng cöû chæ ueå oaûi, nhöõng caâu noùi thieáu loøng tin, nhöõng caùi nhìn hôøi hôït, nhöõng taâm tö meät nhoïc hình nhö ñöông chôø ñôïi moät côn gioù naøo ... TK ngay giôø ñaây vaãn coøn khaû naêng caûi töû hoaøn sinh, vaãn coù theå gieo chaát noàng say vaøo cuoäc soáng...”
Nguyeãn Loäc: Trong cuoán saùch “Vaên Hoïc Vieät Nam Nöûa Cuoái Theá Kyû 18” xuaát baûn naêm 1997 taïi Haø Noäi, nhaø bieân khaûo Nguyeãn Loäc nhaän xeùt: “Coù theå noùi trong TK coù haøng maáy chuïc caâu thô ND tröïc tieáp ruùt ra töø ca dao. Raát coù theå caâu ‘Vaàng traêng ai xeû laøm ñoâi / Nöûa in goái chieác nöûa soi daëm tröôøng’ laø ruùt ra töø caâu ca dao ‘Tieãn ñöa moät cheùn röôïu noàng / Vaàng traêng xeû nöûa tô loøng ñöùt ñoâi’. Ca dao trong TK ñöôïc ND söû duïng nhö moät thöù chaát lieäu ngheä thuaät, chöù khoâng nhö nhöõng trích daãn. Khoâng coù caâu naøo ND duøng laïi nguyeân veïn, maø taát caû ñeàu nhaøo naën laïi cho phuø hôïp vôùi phong caùch chung cuûa nhaø thô trong taùc phaåm. TK coù nhöõng caâu thô khoâng thaáy daáu veát cuï theå cuûa ca dao, maø ai cuõng nhaän ra aûnh höôûng cuûa ca dao, nhö ‘Xoùt thay huyeân coãi xuaân giaø / Taám loøng thöông nhôù bieát laø coù nguoâi / Choác ñaø möôøi maáy naêm trôøi / Coøn ra khi ñaõ da moài toùc söông’. ND cuõng duøng raát nhieàu tuïc ngöõ, nhö ‘Ra tuoàng meøo maû gaø ñoàng / Ra tuoàng luùng tuùng chaúng xong beà naøo’, hoaëc ‘Beà ngoaøi thôn thôùt noùi cöôøi / Maø trong nham hieåm gieát ngöôøi khoâng dao’. Ngoân ngöõ TK vöøa suùc tích chính xaùc, ñoàng thôøi laïi vöøa giaøu hình aûnh, giaøu nhaïc ñieäu. ND coù theå baèng moät vaøi caâu thô khaéc hoïa leân saéc neùt chaân dung ngoaïi hình cuûa moät nhaân vaät, hay mieâu taû moät bieán coá, moät caûnh ngoä. Moät hoïc troø gioûi ñi thi bò rôùt coù theå töï an uûi baèng caùch “laåy” hai caâu thô suùc tích, hôïp tình hôïp caûnh cuûa TK: “Coù taøi maø caäy chi taøi / Chöõ taøi lieàn vôùi chöõ tai moät vaàn”. Taû moät chaøng ñeïp trai haøo hoa phong nhaõ thì ta coù theå möôïn ngay hai caâu ND taû Kim Troïng: “Phong tö taøi maïo tuyeät vôøi / Vaøo trong phong nhaõ ra ngoaøi haøo hoa”. Caâu “Gìn vaøng giöõ ngoïc cho hay / Cho ñaønh loøng keû chaân maây cuoái trôøi” thöïc tuyeät ñeïp vaø chí tình ñeå moät chaøng trai thieát tha caên daën ngöôøi yeâu khi giaõ töø. Vaø khi giaác mô aáp uû töø laâu nay môùi thaønh söï thöïc, ta voäi keâu leân: “Ñeán baây giôø môùi thaáy ñaây / Maø loøng ñaõ chaéc nhöõng ngaøy moät hai”. Ngoân ngöõ suùc tích ñeán theá laø cuøng!
Bieát laáy chi baây giôø ñeå noùi leân loøng bieát ôn thi haøo Nguyeãn Du laø ngöôøi ñaõ chöùng minh cho nhaân loaïi thaáy raèng tieáng Vieät laø moät ngoân ngöõ tuyeät vôøi cho thi ca?