Ñeå töôûng nhôù cuï giaùo Ñaëng Quí Tuøy (1880-1976)
NGUYEÃN DUY CHÍNH
Naêm leân ñeä tam, sinh ngöõ hai cuûa toâi laø Phaùp vaên. Moät ngoân ngöõ môùi bao giôø cuõng cho mình nhieàu tìm toøi thích thuù. Theá nhöng hai giôø moãi tuaàn ôû tröôøng Chu Vaên An laïi chæ cho mình moät soá voán thaät nhoû nhoi. Boá toâi, tuy thoâng Phaùp ngöõ, nhöng hình nhö oâng khoâng thích vaø cuõng khoâng coù khieáu daïy con, daãu raèng oâng ñaõ choïn ngheà goõ ñaàu treû gaàn hai möôi naêm. Cho neân toâi chæ loø moø hoïc laáy. Boãng ñaâu, oâng anh hoï toâi ñeán ruû toâi ñi hoïc tieáng Phaùp ôû moät oâng cuï gaàn trong xoùm. Nhaø cuï naèm trong moät haõng nhoâm lôùn ngay sau nhaø toâi, maø chuû nhaân chính laø oâng con thöù ba cuûa cuï.
Cuï giaùo sinh naêm 1880, cuøng tuoåi vôùi oâng noäi cuûa cha toâi. Tính ñeán naêm toâi hoïc cuï laø naêm 1963 thì cuï ñaõ 83 tuoåi, theo kieåu ta thì laø 84. Cuï ngöôøi maûnh deû, ñaàu caïo troïc, ñeå moät boä ria meùp muoái tieâu. Vôùi tuoåi cuï, phaàn lôùn ñaõ baïc heát toùc, raâu cuõng khoâng coøn nhieàu sôïi ñen nhöng toùc raâu cuï baïc cuõng chöa nhieàu laém neân troâng cuï ngöôøi ta chæ ñoaùn ñoä giaø 70. Ñeán maõi möôøi maáy naêm sau cuï cuõng chaúng khaùc hoài ñoù maáy tí. Raêng cuï nhuoäm ñen töø khi coøn treû, ñeán nay ñaõ ngaû maøu naâu nhö nhöõng cuï giaø nhaø queâ mieàn Baéc ta thöôøng thaáy vaø xem coøn chaéc laém, chæ khuyeát moät raêng cöûa haøm döôùi. Cuï ít khi gaét goûng, moãi khi cao höùng thöôøng cöôøi haø haø, saûng khoaùi vaø nhaân töø.
ÔÛ nhaø cuï maëc aùo caùnh, quaàn laù toïa kieåu xöa. Ñi ñaâu hay coù chuyeän gì quan troïng, cuï vaän quoác phuïc, aùo traéng beân trong, aùo gaám beân ngoaøi, chít khaên nhieãu chöõ nhaân, choáng ba toong. Cuï choáng gaäy chæ ñeå laøm caûnh chöù coøn khoûe, ñi ñöùng vaãn nhanh nheïn khoâng caàn nöông töïa vaøo ñaâu. Coù leõ vì theá maø cuï hay boû queân gaäy moãi khi ñeán nhaø ai. Chính toâi cuõng nhieàu laàn phaûi ñem gaäy sang traû cuï. Thöôøng thì cuï chæ caàm moät caây gaäy tre ñeå ñuoåi nhöõng con choù ôû quanh vuøng hay hoãn, thöôøng suûa voïng ra ngöôøi ñi ñöôøng. Caùi gaäy maây bòt baïc con cuï bieáu chæ ñeå moät xoù nhaø.
Moät beân tai cuï ngheãnh ngaõng vì moät ñöùa treû tinh nghòch neùm moät quaû phaùo gaàn nôi cuï ñöùng vaøo moät ngaøy teát ñaõ laâu. Thaønh thöû, noùi chuyeän vôùi cuï phaûi noùi to vaø chính cuï cuõng thaønh thoùi quen noùi to hôn ngöôøi thöôøng. Maét cuï coøn toát, ñeo kính laõo vaãn coøn ñoïc saùch deã daøng, maëc duø nhöõng cuoán saùch giaùo khoa ôû Vieät Nam laém khi in raát caåu thaû.
*
* *
Khi chuùng toâi ñeán xin nhaäp moân thì cuï ñang daïy moät lôùp hoïc cho vaøi ñöùa chaùu noäi. Vì chæ coù moät lôùp neân cuï doàn chung moät buoåi, tröôùc sau cuøng moät chöông trình. Nhöõng baøi hoïc cuï trích trong moät cuoán saùch cuõ mua ñaâu ôû væa heø, daønh cho hoïc troø Trung hoïc. Phöông phaùp sö phaïm thì vaãn nhö xöa, gioáng nhö thôøi cuï ñi daïy caùch ñaây maáy chuïc naêm. Thænh thoaûng cuï cuõng ñem nhöõng baøi trong caùc cuoán saùch lôùp döï bò, lôùp ñoàng aáu cuûa Nha Hoïc Chính Ñoâng Phaùp maø cuï coøn giöõ. Thöôøng thì cuï dòch moät baøi lecture, baét chia moät soá ñoäng töø, taäp ñaët caâu theo meïo taây (töùc laø vaên phaïm) vaø khi cao höùng cuï cho dòch nhöõng caâu ca dao hay moät baøi vaên cuõ. Môùi ñaàu thì ngöôøi gioûi nhaát laø ñöùa chaùu lôùn cuûa cuï, nhöng chæ hai thaùng sau toâi ñaõ qua maët haén moät caùch deã daøng. Töø ñoù noù möøng ra maët vì khoâng coøn laø ñoái töôïng ñeå cuï baét traû lôøi moãi khi gaëp moät vaán ñeà hoùc buùa. Noù laïi coù dòp keâu ñau oám nghæ hoïc thöôøng xuyeân hôn. Caên cöù vaøo toâi, cuï daïy khoù daàn, chaúng khaùc chi chæ coù moät ñöùa hoïc troø. Ngöôøi khaùc cöù theo theá, hieåu hay khoâng cuï cuõng chaúng quan taâm. Hoâm naøo toâi maéc baän phaûi qua xin pheùp nghæ moät buoåi thì cuï thôû daøi thöôøn thöôït, coù khi cho caû lôùp veà. Toâi bieán thaønh tröôûng traøng moät caùch töï nhieân. Ba naêm cuoái cuûa baäc trung hoïc, moân Phaùp vaên toâi bao giôø cuõng ñöùng ñaàu lôùp chính laø nhôø coâng cuï giaùo.
Toâi chæ theo hoïc cuï ñoä hai naêm thì thaáy ñaõ ñuû voán ñeå cho mình töï hoïc vaø töï ñoïc saùch. Tuy nhieân, thænh thoaûng toâi vaãn sang thaêm ñeå nghe cuï keå chuyeän xöa. Moãi khi coù vieäc ñi ngang nhaø toâi, bao giôø cuï cuõng vaøo chôi moät luùc.
*
* *
Cuï baét ñaàu söï nghieäp daïy hoïc töø naêm 19 tuoåi, sau khi qua ñöôïc moät kyø khaûo haïch cho ngaïch thoâng ngoân. Nhöõng naêm ñaàu cuûa theá kyû 20, soá ngöôøi Vieät bieát tieáng taây coøn ít laém. Cuï boû chöõ nho ñeå theo chöõ Phaùp, chaúng qua cuõng chæ ñeå sinh nhai vì nhaø ngheøo chöù khoâng vì moät lyù do naøo khaùc. Tuy nhieân, cuï laïi choïn ngheà daïy hoïc, heát tænh ñoâng sang tænh ñoaøi, töø mieàn xuoâi ñeán maïn ngöôïc. Toâi cuõng chaúng bieát ñaõ coù bao nhieàu ngöôøi hoïc cuï nhöng trong soá ngöôøi cuï nhaéc ñeán coù caû AÙ Nam Traàn Tuaán Khaûi, moät nhaø thô noåi tieáng vaø Ñaëng ñình Phuùc, ngöôøi ñaõ hôïp soaïn vôùi cuï Traàn Troïng Kim vaø Ñoã Thaän nhöõng cuoán saùch giaùo khoa cho Nha Hoïc Chính Ñoâng Phaùp thôøi tieàn chieán. Tính caû nhöõng lôùp mieãn phí cho treû con chuùng toâi sau khi veà höu, cuï ñaõ daïy hoïc gaàn 80 naêm tôùi khi cuï maát. Cöù hai möôi laêm naêm laø moät theá heä thì cuï laøm thaày cho ba lôùp ngöôøi.
Cuï coøn thuoäc nhieàu baøi vaên coå cuûa ngöôøi cuøng thôøi, nhöng toâi khoâng nhôù vaø cuõng khoâng ghi laïi ñöôïc baøi naøo. Cuõng thaät ñaùng tieác vì khi cuï maát ñi, nhöõng kieán thöùc aáy khoâng coøn tìm ñaâu ñöôïc nöõa. Moãi theá heä ra ñi, caùi voán vaên hoùa ngheøo naøn cuûa chuùng ta laïi ngheøo theâm moät chuùt. Ñeán baây giôø, nhöõng chöông trình trieät haï moät caùch qui moâ cuûa nhaø caàm quyeàn laïi caøng laøm cho gia taøi Vieät Nam theâm taû tôi. Thaät ngaäm nguøi nhö baøi Oâng Ñoà cuûa Vuõ Ñình Lieân:
Nhöõng ngöôøi muoân naêm cuõ,
Hoàn ôû ñaâu baây giôø ?
Ñôøi soáng cuûa cuï töï noù ñaõ laø nhöõng baøi hoïc neân toâi khoâng tìm ñeán cuï ñeå nghe giaûng veà ñaïo ñöùc hay chöông cuù. Coù moät thoâng caûm ñaëc bieät naøo giöõa hai thaày troø, daãu tuoåi taùc hai beân caùch nhau gaàn baûy möôi naêm. Söï caûm nhaän aáy thaät ñaëc bieät neân haàu nhö trong ñaùm hoïc troø sau cuøng, cuï chæ thöông meán moät mình toâi. Coù leõ chính baûn thaân toâi moät phaàn nhöng cuõng coù theå vì caùi phong vò cuûa gia ñình toâi, moäc maïc maø khoâng chau chuoát, ñaïm baïc maø khoâng luoàn cuùi khieán cuï thaáy töông ñoàng nhieàu hôn chaêng. Chöù neáu nhö toâi cuõng töø moät khung caûnh ñaøi caùc, xa hoa nhö nhieàu gia ñình khaùc chaéc cuï khoâng thaáy gaàn guõi ñaâu ?
Moãi laàn sang thaêm, cuï hay roùt cho toâi moät cheùn röôïu thuoác, ngaâm baèng nhöõng vò thuoác cuï caét laáy ôû tieäm thuoác baéc. Moät ly nhoû baèng ngoùn tay caùi maø thaày troø cuõng kheà khaø caû buoåi. Cuï hoûi vieäc nhaø, vieäc nöôùc vaø ñeán khi vui mieäng cuï laïi nhaéc chuyeän xöa, chuyeän töø thôøi Taây môùi sang. Cuõng töø nhöõng daät söï ñoù, toâi bieát cuï soáng raát ñaïm baïc, raát Vieät Nam, vaø gìn giöõ ñöôïc thieân löông trong khi nhieàu ngöôøi cuøng löùa ñam meâ traùc taùng. Tuoåi treû cuûa cuï khoâng coù gì ñoäi ñaù vaù trôøi, nhöng traùnh ñöôïc nhöõng sa ngaõ nhö coâ ñaàu, thuoác phieän, röôïu cheø, baøi baïc ... keå cuõng laø hieám hoi. Cuï cuõng töøng ngoài daïy taïi nhieàu ñaïi gia, vaø neáu nhö muoán xuaát chính kieám chuùt coâng danh haún khoâng khoù khaên gì. Theá nhöng cuï chæ giöõ ngheà daïy hoïc. Chính cuoäc ñôøi giaûn dò vaø trong saïch aáy ñaõ giöõ cho cuï moät thaân theå khoûe maïnh vaø moät tuoåi thoï hieám coù. Cuï thöôøng ñieåm moät caâu pha troø ñeå keát luaän :
- Caùc anh aáy cöù baûo gaày nhö toâi thì theå naøo cuõng cheát non. Theá maø chaû anh naøo soáng ñöôïc ñeán naêm möôi. Röôïu cheø, thuoác phieän, coâ ñaàu, baøi baïc ... chaû maáy choác maø raïc ngöôøi. AÁy noù haïi theá ñaáy anh aï !
Cöôøi ha haû maáy tieáng, cuï trôû laïi nghieâm trang :
- Saùch Luaän Ngöõ coù caâu : Hoïc nhi thôøi taäp chi, baát dieäc duyeät hoà. Höõu baèng töï vieãn phöông lai, baát dieäc laïc hoà ![1] Coå nhaân noùi coù maáy khi sai haû anh. Chöõ laïc laø vui nhöng laø caùi vui töø beân ngoaøi, cho neân cuõng coøn ñoïc laø nhaïc nöõa. Coøn duyeät laø vui töø beân trong, neân coù boä taâm ñöùng. ÔÛ ñôøi neân choïn caùi vui töø trong loøng chöù choïn caùi vui töø beân ngoaøi thì hôøi hôït laém. Maáy ñöùa treû nhaø naøy cöù thích ñi xem phim aûnh, coi haùt tuoàng maø khoâng chòu ñoïc saùch, hoïc haønh. Toâi noùi maø chuùng chaúng ñeå vaøo tai, laïi cheâ laø oâng huû laäu. Anh coù thì giôø cuõng neân xem saùch vôû thaùnh hieàn !
*
* *
Naêm toâi ra tröôøng cuï vöøa ñuùng chín möôi. Nghe tin, cuï sang chôi ñem cho toâi moät baøi thô :
Thaày troø gaëp gôõ choác ba nieân,[2]
Nay ÑI haønh chính chuùc bình yeân.
Möôøi naêm ñaêng hoûa giôøi naøo phuï,
Moät hoäi coâng danh böôùc vaãn lieàn.
Phuùc loäc xem nhaø ñöông coù khoaùn,
OÂng cha tích ñöùc ñeå laøm duyeân.
Mong choùng vinh thaêng ngaønh chính thöùc,
Raïng rôõ con nhaø ñeïp toå tieân.
Giaùo thuï Ñaëng Quí Tuøy khaùnh haï
Lôøi thô cuûa cuï moäc maïc, chaân thaät cöù töôûng nhö ñöùa hoïc troø nhoû ñaõ thaønh ñaït veû vang laém. Cuï laïi cho toâi 500 ñoàng laøm loä phí. Naêm traêm ñoái vôùi cuï laø moät moùn tieàn to, vì cuï soáng giaûn dò, chaúng maáy khi nhaän tieàn cuûa con. Tôø giaáy baïc ñoù toâi giöõ trong ví nhö moät kyû nieäm, vaø nhieàu laàn tuùng tieàn, toâi ñaõ phaûi ñem caàm nghóa laø traû tieàn nhöng daën nhaø haøng giöõ rieâng ñeå hoâm sau ñeán chuoäc laïi.
Naêm 1975, khi toâi chaïy töø ngoaøi Trung veà, cuï sang thaêm. Laàn ñaàu tieân trong ñôøi, toâi thaáy cuï coù saéc buoàn vaø hoûi nhieàu veà tình hình chieán söï caùc nôi. Cuï thôû daøi :
- Ñaùnh nhau maõi maø cuoái cuøng cuõng chaúng ñi ñeán ñaâu !
Coù thaáy moät cuï giaø gaàn traêm tuoåi buøi nguøi gioït leä, ngöôøi ta môùi caûm thoâng ñöôïc caùi taøn nhaãn cuûa cuoäc chieán, thöông tieác xöông maùu vaø coâng lao ñaõ ñoå ra trong hôn hai möôi naêm mong giöõ ñöôïc moät maûnh ñaát dung thaân. Bao nhieâu ngöôøi Vieät Nam thôû daøi trong nhöõng ngaøy cuoái cuøng, nhìn vaän nöôùc nhö ñònh meänh baát haïnh cuûa rieâng mình trong khi nhöõng keû coù thaåm quyeàn, ñaõ höôûng thuï treân söï hi sinh thì chæ tìm caùch chuyeån taøi saûn, ñöa gia ñình chaïy troán.
Khi tieãn cuï ra veà, hai thaày troø ñöùng laïi beân buïi truùc ngoaøi ngoõ. Buïi truùc ñoù chính tay toâi troàng, moïc ñeïp vaø thaúng nhö nhöõng caây truùc trong tranh. Chæ hieàm ñoù laø loaïi truùc giaáy, thaønh moûng tanh neân khoâng theå duøng vaøo vieäc gì keå caû laøm caàn caâu. Cuï giaùo nhìn buïi truùc moät hoài laâu. Caønh laù uû ruõ cuõng nhö ngöôøi ñaõ laâu nay vun troàng noù. Khoâng coøn tieáng xaøo xaïc cuûa moät buoåi tröa eâm aû. Tröôùc khi böôùc ñi, cuï nhìn toâi :
- Thaày thöông cho anh sinh baát phuøng thôøi !
Coù leõ cuï böôùc ñi hôi nhanh ñeå ngaên söï xuùc ñoäng cho caû hai thaày troø. Sau ngaøy Saigon thaát thuû ít laâu, buïi tre cuûa toâi cuõng töï nhieân heùo daàn roài cheát, laù ruïng heát chæ coøn trô thaân. Nhöõng thaân caây vì khoâng coøn tróu laù neân caøng thaúng. Toâi töôûng chöøng nhö ñoù laø anh hoàn cuûa nhöõng chieán só, thaø cheát chöù khoâng khuaát phuïc keû thuø.
Khi toâi töø traïi giam cuûa Coäng Saûn trôû veà, cuï giaùo qua chôi thöôøng hôn. Cuï vaãn hay hoûi han veà thôøi cuoäc, veà nhöõng tin töùc truyeàn tai luùc aáy laø moät phong traøo ôû Saigon. Cuï noùi vôùi toâi :
- Caùi gioáng Vieät Minh - cuï vaãn goïi Coäng Saûn laø Vieät Minh - laø noù aùc laém ñaáy. Chính noù gieát oâng Naêm[3] nhaø toâi chöù ñaâu. Chuùng noù laø khoâng cha, khoâng meï, khoâng thaày, khoâng troø gì ñaâu. Traùnh noù maõi maø cuõng chaúng xong. Toâi giaø roài, noù coù gieát toâi cuõng chaúng sôï, chæ buoàn cho caùc anh ñang thuôû traùng thôøi. AÂu cuõng laø trôøi chöa töïa daân mình neân môùi xui ra caùi caûnh naøy.
*
* *
Cuoái naêm 1976, moät hoâm ñi chôi veà, meï toâi baûo :
- Nghe cuï giaùo meät coù cho ngöôøi sang goïi con ñaáy !
Toâi nghe vaäy bieát chuyeän chaúng laønh laät ñaät chaïy qua. Ñeán nôi, cuï naèm treân giöôøng, chung quanh laø con chaùu vaø caùc gia ñình laân caän. Cuï vaãn maëc aùo caùnh, hai tay ñeå treân ngöïc ñang keå chuyeän cho moïi ngöôøi nghe. Thaáy toâi, cuï vaãy laïi nhôø toâi ñôõ daäy thay aùo. Toâi maëc chieác aùo gaám, vaø töï tay ñoäi khaên leân ñaàu cuï. Cuï naèm xuoáng, caàm tay toâi maø baûo :
- Toâi nghe trong ngöôøi thaáy khaùc, chaéc laø saép ñi roài ñaây neân goïi anh qua ñeå thaày troø gaëp nhau laàn cuoái.
Noùi xong cuï cöôøi khaø khaø nhö theå noùi ñuøa. Toâi khoâng daùm noùi gì khaùc vì bieát cuï noùi thaät, chæ luøi laïi khoanh tay ñöùng laãn trong ñaùm ngöôøi vaây quanh. Cuï tieáp tuïc caâu chuyeän ñang dôû dang, nhöõng chuyeän töø ñôøi vua Khaûi Ñònh laø luùc cuï coøn treû. Moät luùc sau, cuï ngöøng laïi noùi vôùi chuùng toâi :
- Cheát ôû chaân roài ñaáy. Anh Chính sôø chaân toâi xem.
Gioïng cuï bình thaûn nhö ñang tìm moät caûm giaùc môùi. Toâi tieán ñeán caàm baøn chaân thì chaân ñaõ hôi laïnh. Cuï khoâng noùi nöõa, mæm cöôøi chôø ñôïi.
- Cheát ñeán ñaàu goái roài ñaáy.
Toâi sôø ñaàu goái thì thaáy baét ñaàu laïnh. Cöù nhö theá cuï cheát töø chaân leân daàn ñeán buïng. Ñeán khi leân ngöïc, cuï bieát ñaây laø giôø phuùt cuoái cuøng cuûa cuoäc ñôøi neân mæm cöôøi nhìn quanh moät laàn chaøo moïi ngöôøi roài baûo toâi :
- Thoâi thaày ñi ñaây. Anh ôû laïi coá laøm ñöôïc gì cho nhaø, cho nöôùc.
Caên phoøng boãng yeân laëng nghe roõ caû tieáng ruoài muoãi vo ve. Toâi khoâng ngaên noåi gioït leä nhöng caén moâi khoâng daùm khoùc thaønh tieáng sôï kinh ñoäng giôø phuùt laâm chung thieâng lieâng. Baøn tay cuï toâi caàm thaáy laïnh daàn, ñoâi maét töø töø kheùp laïi nhö ngöôøi ñi vaøo giaác nguû. Caùi cheát ñeán töï nhieân ñeïp vaø cao quí. Cuï ra ñi trong söï thaûnh thôi veà taâm hoàn cuõng nhö theå xaùc. Tuoåi thoï cuûa cuï troøm treøm moät traêm.
*
* *
Cho tôùi nay, gaàn hai möôi naêm sau ngaøy cuï maát, moãi laàn cuoái naêm toâi laïi nhôù ñeán cuï, nhôù nhöõng gì cuï daën laøm voán mang theo trong ñôøi, tìm nieàm vui trong taâm hoàn hôn laø nieàm vui vaät chaát. Cuoäc ñôøi cuï chæ cho maø khoâng nhaän, taän tuïy vaø thöông yeâu moïi ngöôøi. Suoát nhöõng naêm gaàn cuï, toâi khoâng bao giôø nghe moät lôøi oaùn traùch ai. Tuy cuï khoâng hoïc roäng bieát nhieàu, baèng noï caáp kia, chæ laø moät cuï giaùo giaø nhöng theo toâi, cuoäc ñôøi cuï coøn ñeïp hôn nhieàu ngöôøi khaùc. Soáng ñaïm baïc, chaát phaùc theo caùi thieân löông saün coù. Bao nhieâu ngöôøi ñaõ hoïc cuï, bao nhieâu ngöôøi nhôù ñeán cuï, toâi khoâng bieát. Theá nhöng chaéc chaén laø khi cuï gieo nhöõng haït gioáng toát, haún phaûi moïc leân nhöõng caây töôi. Cuï voâ danh nhö haøng trieäu ngöôøi Vieät Nam khaùc, nhöng trong loøng toâi cuï maõi maõi laø moät bieåu töôïng ñeïp, cuûa moät loaøi hoa baát dó voâ nhaân nhi baát phöông.[4]