TIEÁNG VIEÄT CHUÙNG TA RAÁT PHONG PHUÙ
Chaán Voõ
Baøi vieát naày nguyeân chæ laø naêm ba thö toâi vieát göûi dieãn ñaøn cuûa Hoäi Cöïu Hoïc Sinh Chu Vaên An mieàn Baéc California (“Dieãn Ñaøn”). Moät ñoàng moân CVA ñaõ cheùp ñöa leân Dieãn Ñaøn moät ñoaïn hoài kyù cuûa oâng Traàn Vaên Kheâ trong ñoù coù vieát chöõ "chuyeän" 22 laàn vaø ngöôøi cheùp nghó laø 20 trong soá 22 chöõ "chuyeän" ñoù oâng Traàn Vaên Kheâ coù leõ ñaõ vieát sai chính taû, vì phaûi laø "truyeän."(1) Laø moät ngöôøi sinh tröôûng taïi mieàn Nam Vieät Nam ("ngöôøi mieàn Nam") neân toâi ñaõ maïo muoäi vieát göûi ñeán Dieãn Ñaøn noùi veà vieäc ngöôøi mieàn Nam duøng hai chöõ "chuyeän" vaø truyeän."
Sau ñoù nhöõng gì toâi nghó trong ñaàu maáy chuïc naêm nay cöù nhö tuoân traøn ra vôùi nhöõng thö keá tieáp toâi ñaõ göûi ñeán Dieãn Ñaøn, phaàn lôùn laø nhôø söï coå voõ, khuyeán khích cuûa moät soá thaân höõu khaép nôi. Khi toâi vieát gaàn caïn ñeà taøi thì Ban Bieân Taäp cuûa ñaëc san Chu Vaên An Baéc California (“Ñaëc San”) coù nhaõ yù muoán ñem baøi vieát cuûa toâi vaøo Ñaëc San 2002. Vì theá toâi xin pheùp saép xeáp laïi caùc thö vieát cho coù "traät töï" hôn nhö döôùi ñaây, ñeå göûi ñeán baïn ñoïc cuûa Ñaëc San. Toâi khoâng queân giöõ laïi (trong phaàn cöôùc chuù), ñeå caûm taï, taát caû yù kieán moät soá baïn ñaõ ñoùng goùp khi toâi göûi thö (töøng phaàn cuûa baøi vieát naày) ñeán Dieãn Ñaøn. Toâi coù vieát thö xin pheùp töøng baïn, nhöng chæ nhaän ñöôïc hoài aâm cuûa vaøi ba ngöôøi thoâi.
Sau khi göûi baøi cho Ñaëc San vaøo gaàn cuoái thaùng 6 (seõ ñöôïc phaùt haønh vaøo thaùng 8 naêm 2002), toâi ñoïc laïi baøi vieát vaø coù theâm vaøo ñoaïn noùi veà Haøn Laâm Vieän cuõng nhö söûa chöõa, theâm bôùt moät soá caâu vaên. Sau ñoù toâi coù göûi baøi vieát ñeán caùc anh Phaïm Vaên Baân, Nguyeãn Duy Chính vaø Traàn Vaên Löông ôû California ñeå xin yù kieán. Nhôø thaûo luaän vôùi anh Löông, toâi ñaõ duøng “chöõ” thay theá “töø” (2) trong toaøn baøi vieát, vaø ñöa moät thö cuûa anh aáy vaøo baøi (cöôùc chuù 8). Nhôø anh Baân, toâi theâm ñoaïn noùi veà chöõ Töôïng Hình vaø Töôïng Thanh trong tieáng Vieät, vaø ñöa moät thö cuûa anh aáy vaøo baøi (cöôùc chuù 2). Nhôø anh Chính, toâi theâm ñoaïn veà Vieät hoùa chöõ Haùn (“Hoa”) vaøo baøi; vaø ñöôïc anh chæ cho ñoïc theâm, vaøo giôø choùt, moät baøi veà “Vieät hoùa” chöõ Haùn treân website Giao Ñieåm (xin xem toùm löôïc ôû cöôùc chuù 19). Toâi cuõng khoâng queân caûm ôn anh Baân vaø anh Löông ñaõ boû coâng giuùp toâi tìm nhöõng loãi chính taû trong baøi, vì hai anh ñeàu coù haûo yù muoán baøi vieát vaø ngöôøi vieát seõ ñöôïc baïn ñoïc chaáp nhaän hôn. Vaø toâi cuõng thaønh thaät xin loãi baïn ñoïc vì quaù nhieàu “caùi toâi ñaùng gheùt” trong baøi vieát naày.
Toâi nhaán maïnh toâi laø moät ngöôøi sinh tröôûng taïi mieàn Nam Vieät Nam laø toâi coù yù muoán noùi moät caùch raát treøo cao laø toâi ngoài chung xuoàng vôùi oâng Traàn Vaên Kheâ vì oâng TVK laø ngöôøi mieàn Nam. Xin thöa roõ laø toâi chöa heà quen bieát oâng TVK. Môùi ñaây toâi ñöôïc bieát nhaïc sö Traàn Quang Haûi laø con tröôûng cuûa oâng TVK. Toâi chæ bieát teân moät ngöôøi con trai thöù cuûa oâng TVK laø anh Traàn Quang Minh hieän laø moät kieán truùc sö taïi VN vì anh Minh laø baïn raát thaân cuûa moät ngöôøi chaùu hoï cuûa toâi.
Toâi coá phaân tích vaø ñi ñeán hai qui luaät veà CHUYEÄN vaø TRUYEÄN nhö sau:
Thöù nhaát,
-- Chuyeän: lieân quan ñeán noùi, keå, v.v.
-- Truyeän: lieân quan ñeán ñoïc, vieát, v.v.
Thöù nhì,
-- Chuyeän: ngaén, ñôn giaûn
-- Truyeän: daøi, tình tieát (phöùc taïp).
Moät soá baïn ñoàng yù vôùi phaân-tích naày cuûa toâi. Coù leõ töø nay veà sau chuùng ta neân giaûn dò hoùa vaán ñeà naày vôùi hai nguyeân taéc noùi treân, duø caùc töø ñieån xuaát baûn trong nöôùc hieän giôø coù veû nhö "thích" TRUYEÄN hôn laø CHUYEÄN. (3)
Tuy nhieân, toâi ñaõ lôùn leân trong Nam neân toâi bieát hai qui luaät noùi treân khoâng luoân luoân ñuùng vôùi ngöôøi mieàn Nam. Ngöôøi mieàn Nam noùi laø "chuyeän coå tích" chöù khoâng phaûi laø "truyeän coå tích" nhö trong töø ñieån. Khoâng phaûi hoï noùi sai vì hoï vieát sai chính taû. Ngöôøi mieàn Nam phaân bieät raát roõ CH vaø TR, chöù khoâng laãn loän nhö khi hoï phaùt aâm D, V vaø GI. Toâi coù nhaän xeùt laø ngöôøi mieàn Nam duøng chöõ CHUYEÄN trong haàu heát caùc tröôøng hôïp; chæ khi naøo hoï muoán noùi veà quyeån saùch thì ngöôøi mieàn Nam môùi duøng chöõ TRUYEÄN, thí duï "ñoïc truyeän Taøu." Thaät vaäy, ngöôøi mieàn Nam, ít nhaát laø cho ñeán naêm 1975, noùi "Anh coù ñoïc CHUYEÄN 'Höông Röøng Caø Mau' cuûa Sôn Nam chöa?" chöù hoï khoâng noùi TRUYEÄN; khoâng theo caû hai qui luaät noùi/ñoïc vaø ngaén/daøi beân treân! Hoï cuõng noùi "Chuyeän Luïc Vaân Tieân."
Neáu chuùng ta vaãn coøn muoán tìm moät giaûi thích, toâi seõ maïo muoäi goùp yù laø coù leõ vì tính xeà xoøa cuûa ngöôøi mieàn Nam, coù theå noùi laø löôøi khi phaùt aâm. (Xin caùc baïn ñöøng nghó toâi noùi xaáu ngöôøi mieàn Nam vì toâi vaø cha meï, oâng baø toâi cuõng laø ngöôøi mieàn Nam.) Neáu chuùng ta phaùt aâm chöõ "CHA" chaúng haïn, chuùng ta seõ coù theå haàu nhö khoâng caàn phaûi ñoäng ñaäy moâi vaø löôõi [mumbling], nhöng chuùng ta khoâng theå phaùt aâm chöõ "TRA" nhö theá ñöôïc! Neáu CHUYEÄN vaø TRUYEÄN hoaøn toaøn khaùc bieät veà yù nghóa thì chaéc chaén ngöôøi mieàn Nam ñaõ phaùt aâm phaân bieät roài (nhö TROØ vaø CHOØ, TRÍ vaø CHÍ, TRAÛ vaø CHAÛ, v.v.) Ñaøng naày CHUYEÄN vaø TRUYEÄN laïi coù yù nghóa khaù gaàn nhau, neân coù leõ vì theá maø ngöôøi mieàn Nam thích CHUYEÄN hôn (khoâng toán nhieàu söùc ñeå phaùt aâm)?
Vaø coù leõ vì cuøng lyù do maø ngöøôøi mieàn Nam phaùt aâm "Z" [D] thay vì "GI" vaø "V." Moät soá ngöôøi mieàn Nam thuoäc lôùp cha chuù cuûa chuùng ta (vaø coù ít nhieàu hoïc vaán) phaùt aâm "BZ" cho "V;" nhö phaàn ñoâng chuùng ta töøng nghe Cuï Traàn Vaên Höông noùi chuyeän treân ñaøi phaùt thanh hay ñaøi truyeàn hình tröôùc thaùng 5/1975. Coù leõ phuï aâm "B" ñaõ bò boû rôi (cho ñôõ phí söùc!) neân chæ coøn laïi aâm "Z" thoâi.
Dó nhieân toâi hoaøn toaøn khoâng daùm keát luaän ngöôøi mieàn Nam noùi nhö theá laø ñuùng hay sai vì ngoân ngöõ luoân luoân laø ñuùng khi ñaïi ña soá ngöôøi taïi moät ñòa phöông naøo ñoù duøng nhö theá. Thí duï ngaøy nay taïi Thaønh Phoá New York naày moät soá caùch noùi cuûa ngöôøi da ñen hoaøn toaøn sai vaên phaïm King's English ñaõ ñöôïc chaáp nhaän, keå caû trong caùc baøi vieát (essays) cho tröôøng hoïc. Thí duï, hoï noùi "I don't do nothing to scare him" (thay vì "I don't do anything to scare him"); hay “He sounds like he's badly hurt” (thay vì theo ñuùng vaên phaïm phaûi duøng “as,” “as if” hay “just as,” khoâng ñöôïc duøng “like”). Theá nhöng, vaãn coù nhöõng ngöôøi daïy sinh ngöõ moät caùch sai laàm nhö daïy caùc coâng-thöùc cuûa toaùn hay caùc toùm löôïc phaûn öùng hoùa hoïc...
Tieáng Vieät cuõng nhö Anh ngöõ laø hai sinh ngöõ, töùc ngoân ngöõ "soáng," neân luoân luoân phaûi tieán hoùa theo moät soá lôùn ngöôøi söû duïng, moät caùch töï do hay bò eùp buoäc (nhö luùc chuùng ta coøn hoïc quoác vaên ôû trung, tieåu hoïc). Coù nhöõng tröôøng hôïp moät chöõ ñaõ ñöôïc duøng sai laâu ngaøy laïi trôû thaønh "ñuùng" (ñöôïc chaáp nhaän)! Moät thí duï laø chöõ "Coâng Giaùo." Hôn moät traêm naêm tröôùc, ñaïo Ca Toâ La Maõ (Thieân Chuùa Giaùo) vaãn coøn laø moät "coâng giaùo" (official religion) ôû AÂu Chaâu; caùc vò vua chuùa ñaêng quang ñeàu phaûi xin Ñöùc Giaùo Hoaøng ôû Toaø Thaùnh Vaticant ban pheùp laønh (coâng nhaän). Vì theá caùc nhaø truyeàn giaùo Taây Phöông vaø thöïc daân Phaùp nhaäp nhaèng duøng chöõ "Coâng Giaùo" cuûa tieáng Vieät ñeå goïi ñaïo Ca Toâ, duø raát ít ngöôøi VN laø tín ñoà cuûa toân giaùo aáy (ngaøy nay chæ coù ñoä 10% daân soá Vieät Nam theo Cô Ñoác Giaùo, caû Ca Toâ laãn Tin Laønh; hôn moät theá kyû tröôùc ñaây con soá ñoù chaéc chaén coøn thaáp hôn nöõa)! Theá nhöng, ngaøy nay chöõ "Coâng Giaùo" ñaõ trôû thaønh chính thöùc teân goïi cuûa ñaïo Ca Toâ La Maõ. Moät thí duï khaùc laø moùn aên "Boø Luùc Laéc" maø coù nhieàu ngöôøi ñaõ dòch sang Anh ngöõ laø "shaking beef" khieán cho thöïc khaùch ngoaïi quoác töôûng laàm thòt boø cuûa moùn naày phaûi ñöôïc cheá bieán laéc lö (shake) moät caùch ñaëc bieät naøo ñoù (nhö moät bí quyeát caát röôïu)! Ñuùng ra ñoù laø moùn "Boø Xuùc Xaéc" vì thòt boø ñöôïc thaùi ra côû hoät xuùc xaéc (diced beef)... Moät thí duï nöõa laø chöõ "chaát löôïng." Ngoùt 20 naêm nay chöõ "chaát löôïng" ñöôïc duøng trong nöôùc thay vì "phaåm chaát" (quality); thí duï "haøng hoùa coù chaát löôïng cao caáp" (thay vì "phaåm chaát thöôïng haïng/thöôïng ñaúng"). Noùi ñeán "löôïng" laø noùi ñeán quantity, khoâng phaûi quality! Töông nhö theá, ôû Hoa Kyø, chöõ “entreùe” möôïn cuûa tieáng Phaùp nhöng laïi coù nghóa laø “moùn aên chính trong böõa aên” (main course), trong khi ñoù beân Phaùp “entreùe” chæ laø moùn aên phuï cuûa böõa aên, tröôùc moùn aên chính! (4)
Kyø Voïng Vaøo Moät Haøn Laâm Vieän Vieät Nam?
Nhieàu baïn nghó raèng moät khi nöôùc Vieät Nam chuùng ta coù moät Haøn Laâm Vieän ñöùng ñaén vaø ñuùng ñaén thì nhöõng vaán ñeà nhö “Truyeän” vaø “Chuyeän” seõ “ñaâu vaøo ñoù” moät caùch deã daøng, khoâng thaønh vaán ñeà nöõa. Toâi khoâng tin nhö theá. Taïi sao? Chuùng ta ñang soáng trong thôøi ñaïi töï do daân chuû, trong ñoù quyeàn töï do ngoân luaän raát ñöôïc moïi ngöôøi taän duïng. Haøn Laâm Vieän khoâng coøn coù theå “ra leänh” nhö naêm, baûy chuïc naêm tröôùc ñaây nöõa. Haøn Laâm Vieän Vieät Nam seõ chæ laø moät toå chöùc thieát laäp, san ñònh caùc qui taéc veà chính taû, ngöõ vöïng vaø vaên phaïm roài KHUYEÁN KHÍCH ngöôøi Vieät noùi vaø vieát nhö theá, vaø ñoùng vai troø troïng taøi trong caùc baøn caõi veà tieáng Vieät maø thoâi. “Khuyeán khích” chöù khoâng coøn coù theå “baét buoäc” nöõa. Neáu toâi thaáy qui taéc naøo cuûa Haøn Laâm Vieän hôïp tình hôïp lyù thì toâi theo; baèng khoâng thì toâi cöù vieát vaø noùi theo yù toâi! Haøn Laâm Vieän coù theå boû tuø toâi aø? Laáy thí duï neáu Haøn Laâm Vieän cho raèng “lieân heä vôùi oâng giaùo sö ñeå laáy baøi giaûng” laø ñuùng, maø toâi thì nghó trong tröôøng hôïp ñoù toâi “lieân laïc” chöù khoâng phaûi “lieân heä” thì toâi vaãn cöù duøng chöõ “lieân laïc,” ai laøm gì ñöôïc toâi?
Chính vì theá caùc baïn thaáy Hoa Kyø khoâng coù moät Haøn Laâm Vieän Quoác Gia (Lieân Bang?!), vaø khoâng maáy khi chuùng ta nghe noùi ñeán caùc Haøn Laâm Vieän cuûa caùc boä moân (khoa hoïc, vaên chöông, ñieän aûnh vaø ngheä thuaät, v.v.) vì caùc toå chöùc naày khoâng coù thöïc quyeàn gì lôùn lao caû! Nöôùc Phaùp coù Haøn Laâm Vieän Quoác Gia vôùi caùc oâng haøn laâm baát töû (Immortels) vaø nhieàu Haøn Laâm Vieän cuûa caùc boä moân raát ñuôïc troïng voïng. Nhöng trong thaäp nieân 1960, chính phuû vaø nhieàu toå chöùc coù uy tín, keå caùc caùc oâng haøn laâm, ñaõ tung ra chieán dòch choáng söï taøn saùt tieáng Phaùp (contre le massacre de la langue francaise), nhaàm loaïi boû caùc chöõ ngoaïi lai (nhö sandwich, weekend, v.v.) ra khoûi ngöõ vöïng tieáng Phaùp. Keát quaû cuõng chæ laø moät thaønh coâng quaù khieâm toán vaø tieáng Phaùp ngaøy caøng maát tính caùch quan troïng treân dieãn ñaøn quoác teá...
Toâi voán laø moät teân "doát maø hay noùi chöõ" neân xin laøm phieàn theâm caùc baïn nöõa vôùi ñeà muïc naày. Xin thöa tröôùc laø toâi chöa bao giôø nghieân cöùu nghieâm tuùc veà ngoân ngöõ caû; vì theá toâi raát caàn söï chæ daïy cuûa caùc baïn ñaõ töøng hoïc hoûi nhieàu veà laõnh vöïc naày.
Theo toâi, tieáng Vieät cuûa daân Saøigoøn tröôùc thaùng 5/1975 ñaùng ñöôïc chuùng ta duøng laøm ñieåm töïa ñeå phaùt trieån theâm töø ñaáy. Taïi sao? Bôûi vì noù ñaõ keát hôïp ñöôïc (melting pot) nhöõng caùi hay cuûa tieáng Vieät caû ba mieàn Baéc, Trung, vaø Nam, moät caùch raát töï do daân chuû. Duø ngöôøi mieàn Nam ñoâng ñaûo hôn thaät roõ reät, vaø duø nhöõng ngöôøi laõnh ñaïo quoác gia thôøi ñeä nhaát Coäng Hoøa sinh tröôûng taïi mieàn Trung, nhöng ngöôøi Vieät sinh tröôûng taïi mieàn Baéc ("ngöôøi mieàn Baéc") di cö vaøo Nam naêm 1955 cuõng coù dieãn ñaøn vaên hoùa, thöông maïi vaø baùo chí roäng lôùn. Do ñoù töø ngöõ VN ñòa phöông naøo cuõng ñaõ coù cô hoäi ñeå giaønh öu theá. Neáu caùi "oâ" vaø "chaû baùnh ña" cuûa ngöôøi mieàn Baéc nhöôøng böôùc cho caùi "duø" vaø "chaû gioø," thì "thöông" vaø "lòch söï" khoâng coøn nghóa "yeâu" vaø "ñeïp" trong Nam nöõa. Nhieàu chöõ cuûa mieàn Baéc cuõng trôû thaønh raát thoâng duïng nhö "dí dôûm," "tieâu pha," v.v.
Môùi ñaây moät anh baïn ngöôøi mieàn Baéc di cö vaøo Nam naêm 1955 (khi anh ngoaøi 20 tuoåi) ñaõ "e leä" thuù thöïc vôùi toâi laø khi anh noùi "ñi chôï mua ít thòt lôïn" nghe noù laøm sao ñoù, khoâng töï nhieân nhö anh noùi "thòt heo"! Nhôø tieáp xuùc vôùi ñoàng baøo di cö, anh chaøng "Nam kyø cuoác" nhö toâi cuõng ñuoc "trau chuoát" (refined) hôn xöa khaù nhieàu; thí duï toâi noùi "thoái" nhieàu hôn "thuùi" (vaø chæ duøng "thuùi" cho muøi hoâi thoái quaù ñoä maø thoâi). Toâi cuõng bieát phaân bieät "Goïi 'daï,' baûo 'vaâng'" (vaø ñeå cho deã nhôù hôn, toâi gheùp "daï" vôùi "gì aï?") Toâi cuõng ít noùi "môøi aên moät chuùt ñoà" vì bieát "ñoà" coøn coù moät nghóa khoâng thanh laém.(5) Toâi xin keå theâm moät chuyeän töông töï: Moät anh baïn di cö vaøo Nam naêm 1955 vaø tham döï cuoäc haønh quaân taûo tröø löïc löôïng Bình Xuyeân taïi Röøng Saùt. Anh thuoäc ban truyeàn tin. Anh noùi khi anh nhaän ñöôïc baùo caùo "baét ñöôïc ba caùi 'ghe' cuûa ñòch," anh phaûi ñaùnh ñieän hoûi ñi hoûi laïi maáy laàn, maø vaãn khoâng bieát taïi sao ñi ñaùnh giaëc laïi baùo caùo baét ñöôïc 'ghe' (maø luùc aáy anh chæ hieåu laø choã kín cuûa phuï nöõ).
Moät thí duï veà caùi hay cöûa tieáng Vieät Saøigoøn laø traùi thôm. Ngöôøi mieàn Baéc goïi laø traùi döùa hay traùi döùa taây, ngöôøi mieàn Nam goïi laø traùi thôm, ngöôøi VN ôû moät soá ñòa phuong khaùc goïi laø traùi khoùm. Veà sau (tröôùc naêm 1975), chuùng ta duøng caû ba chöõ ñoù ñeå phaân bieät ba loaïi thôm hôi khaùc nhau moät tí. Traùi döùa to hôn traùi thôm vaø coù nhieàu nöôùc hôn; maét cuûa traùi döùa cuõng to hôn nhöng caïn hôn maét traùi thôm; trong Nam coù nôi goïi traùi döùa laø traùi tho (thôm tho). Traùi khoùm troâng gioáng traùi thôm hôn nhöng traùi khoùm laø gioáng ôû VN trong khi traùi thôm laø gioáng ôû nöôùc ngoaøi du nhaäp vaøo VN (töø laâu roài); khi chín thì traùi khoùm maøu vaøng (traùi thôm maøu vaøng xanh); maét traùi khoùm nhoû vaø vaøng (maét traùi thôm to hôn); nhöõng laù nhoû chung quanh maét traùi khoùm lôùn hôn, nhieàu hôn (laù ôû maét traùi thôm nhoû hôn vaø thöa hôn); traùi khoùm aên bò raùt löôõi (hôn traùi thôm) vì maét saâu hôn. Ñuùng laø soáng chung hoøa bình phaûi khoâng caùc baïn?
Ñaáy laø moät "tieán boä" voâ cuøng to lôùn cuûa tieáng Vieät. Ngöôøi VN cuûa theá heä oâng cha cuûa chuùng ta gaëp khaù nhieàu khoù khaên veà ngoân ngöõ khi ñi töø nôi naày ñeán nôi khaùc. Toâi xin keå laïi moät chuyeän vui coù thaät nhö sau: Khoaûng 80 naêm tröôùc coù moät oâng töø mieàn Trung vaøo ñònh cö taïi queâ ngoaïi toâi, laøng Taân Sôn Nhì (Gia Ñònh). OÂng ta môû tieäm thuoác baéc. Ngöôøi ñòa phöông goïi oâng laø Thaày Baûy Hueá. Khoâng hieåu oâng coù phaûi thaät söï laø ngöôøi Hueá hoaëc ñaõ töø Quaûng Trò, Quaûng Tín, hay xa hôn nöõa, vaøo Nam; nhöng ñoái vôùi ngöôøi daân chaát phaùc ñòa phöông, ngöôøi ngoaøi ñoù voâ, noùi tieáng khoù nghe thì cöù cho laø töø Hueá vaøo... Sau ñoù Thaày Baûy Hueá môû tröôøng daïy chöõ Nho vaø daïy voõ nöõa. Meï toâi laø moät trong caùc hoïc troø ñaàu tieân cuûa Thaày. Meï toâi (hieän coøn soáng ôû VN) keå laïi laø ngaøy ñaàu tieân Thaày daïy "Thieãn laï Trôõi; Ñóa laï Ñaïch." Meï toâi chaúng bieát Thaày noùi caùi gì. Nhöng khi Thaày laëp ñi laëp laïi nhieàu laàn vaø ra daáu hieäu, meï toâi raát vui möøng, cöôøi töôi vì ñaõ hieåu ñöôïc lôøi Thaày daïy. Ngaøy sau hoâm Thaày chæ ngay meï toâi vaø hoûi "Ñóa laï gò?" Meï toâi lieán thoaùng, raát töï tin, traû lôøi, "Daï, Ñóa laø Baõi Cöùt Gaø!" vì ngaøy hoâm tröôùc luùc Thaày daïy chöõ "Ñòa," ngoùn tay Thaày chæ veà phía baõi kít gaø trong nhaø Thaày! Theá laø meï toâi bò moät traän ñoøn khoù queân!
Tröôùc naêm 1975, nhieàu ngöôøi trong Nam töøng nghe leùn ñaøi phaùt thanh Haønoäi noùi vôùi toâi laø "ngöôøi ngoaøi ñoù" thay theá chöõ Haùn Vieät baèng chöõ Vieät thuaàn tuùy; thí duï "phi cô tröïc thaêng" ñöôïc goïi laø "maùy bay leân thaúng," "hoûa tieãn" laø "teân löûa" (vaäy laøm sao phaân bieät "teân löûa" coù theå baén xuyeân luïc ñòa vôùi caùc muõi teân ngaøy xöa coät vaûi taåm röôïu ñoát leân ñeå baén chaùy leàu cuûa quaân ñòch?), hoøm thö (nghe ôùn boû maïng!), v.v.
Moät maët nhaø caàm quyeàn Haønoäi duøng caùc chöõ tieáng Vieät nhö treân, nhöng maët khaùc hoï laïi duøng nhieàu chöõ Haùn Vieät khaùc nhö "ñoät xuaát" (thình lình, baát ngôø), "nhaát tr í" (ñoàng loøng), "tranh thuû" (coá gaéng, nhö "tranh thuû vieát thö thaêm"), v.v. Theo toâi, thì nhaø caàm quyeàn Haønoäi thôøi ñoù chæ baét buoäc ngöôøi daân noùi khaùc ñi nhöõng gì ngöôøi trong Nam noùi ñeå daân chuùng ôû phía baéc soâng Beán Haûi khoâng coøn coù theå hieåu ñöôïc nhöõng tuyeân truyeàn cuûa caùc ñaøi phaùt thanh mieàn Nam. Coù leõ vì theá maø trong quyeån “Töø Ñieån Tieáng Vieät” do Vieän Ngoân Ngöõ Hoïc (thuoäc Vieän Khoa Hoïc Xaõ Hoäi Vieät Nam) xuaát baûn naêm 1992, “chaû gioø” vaø “chaû luïa” ñeàu ñöôïc giaûi thích laø “gioø luïa”! Noùi toùm laïi, ñaáy chæ laø moät chính saùch ngu daân khoâng hôn khoâng keùm! (6)
Sau naêm 1975, keû chieán thaéng ñaõ ñem caùi tieáng Vieät ñaày maøu saéc chính trò, ngu daân cuûa nhöõng naêm 1954-1975 taïi mieàn Baéc ñoù aùp ñaët taïi mieàn Nam. Moät maët hoï duøng chöõ Vieät thuaàn tuùy, nhieàu khi thaät loá bich nhö "xöôûng ñeû" (nhaø baûo sanh), "caùi noài ngoài treân caùi coác" (caùi loïc caø pheâ), "ñoàng hoà hai cöûa soå khoâng ngöôøi laùi," v.v. (chu cha, "töï ñoäng, automatic," laø "khoâng ngöôøi laùi"!), “toáp ca” (hoaëc “cuïm ca” ñeå chæ hôïp ca/ñoàng ca, nhoùm ngheä só phoái hôïp trình baøy), v.v. Caùc só quan phi haønh cuûa Khoâng Quaân Vieät Nam Coäng Hoøa trôû thaønh "giaëc laùi" (coù nhieàu baïn hieän coøn ôû VN ñaõ cöôøi mæa noùi vôùi toâi "Vaäy phi coâng cuûa cheá ñoä Haønoäi phaûi goïi laø gì nhæ?" Baïn laùi?)
Maët khaùc, haøng traêm chöõ Haùn Vieät ñaõ ñöôïc phoå bieán nhö "bieân cheá," “danh thaéng” (danh lam thaéng caûnh), "ñaïo cuï," (duïng cuï duøng trong vieäc quay film), “ñaêng kyù” (ghi danh), "haïch toaùn," “khaåu trang” (khaên che mieäng cho ñôõ bò buïi baäm, troâng gioáng nhöõng ngöôøi saép ñi aên cöôùp nhaø baêng trong caùc film cao boài Hoa Kyø), "kieàu hoái" (khoâng phaûi Vieät kieàu hoái haän hay hoái loä ñaâu nheù, ñaáy laø hoái suaát daønh cho Vieät kieàu), “löu dung” (khoâng phaûi “löu duïng”), “lieäu phaùp” (phöông phaùp trò lieäu), "phöùc caåm" (phöùc taïp), "quy hoaïch," "tham quan,” v.v.; ngoaøi ra, coøn coù nhieàu chöõ Haùn Vieät ñöôïc duøng khaùc vôùi tieáng Vieät Saøigoøn tröôùc thaùng 5/1975 nhö “baùo caùo” (caùi gì cuõng “baùo caùo” nghe ôùn boû maïng!), "boá trí" (chuaån bò, an baøi, nhö "boá trí böõa côm tröa"), "boài döôõng" (tieàn boài döôõng), "trôï lyù,” “tuyeán” (nhö loä trình xe ñoø Saøigoøn – Caànthô), "xöû lí" (xöû lí veát thöông tröôùc khi ñöa ñeán beänh vieän), v.v. (7) (8)
Toâi xin keå moät thí duï ñieån hình veà söï aùp ñaët ngoân ngöõ. Caùch ñaây 7, 8 naêm, con trai toâi ghi teân hoïc vaøi moân Vieät ngöõ (taïi moät tröôøng ñaïi hoïc khaù coù tieáng taïi Hoa Kyø). Giaùo sö phuï traùch moân Vieät ngöõ ñoù ñaõ ñöôc môøi töø Tröôøng Ñaïi Hoïc Haønoäi sang. Hoïc ñöôïc hôn thaùng, chaùu veà nhaø than thôû: "Con coù problem vôùi moân Vietnamese vì Boá Meï noùi tieáng Vieät sai heát!" Toâi baûo chaùu cho toâi vaøi thí duï, chaùu noùi chaùu dòch "umbrella" laø caùi "duø" thì thaày noùi sai, phaûi laø caùi "oâ"! "Turn left" phaûi laø "reõ traùi" (khoâng phaûi "queïo traùi")! "Train" phaûi laø "taøu hoûa" (chöù "xe löûa" laø quaù xöa roài!) Vò giaùo sö ñoù laø moät giaùo sö Vieät ngöõ (ngoân ngöõ) cuûa tröôøng ñaïi hoïc Haønoäi ñöôïc chính thöùc cöû sang daïy taïi Hoa Kyø!
Theo toâi, neáu oâng giaùo sö ñoù hieåu bieát moät tí caên baûn sö phaïm hay ngoân ngöõ, oâng ñaõ phaûi noùi "umbrella" laø caùi "oâ" theo ñaïi ña soá ngöôøi VN hieân nay [??], chæ coù moät soá raát ít [??] coøn noùi caùi "duø..." (Ñuùng ñaïi ña soá hay khoâng laø chuyeän khaùc!) Chöa heát ñaâu caùc baïn, chöõ "handbag" dòch laø "caùi tuùi" cuõng sai, phaûi laø "caùi xaéc;" vaø "backpack" dòch "tuùi ñeo löng" cuõng sai, phaûi laø "caùi ba loâ"! Caùc baïn thaáy roõ ñoù laø nhöõng chöõ xöa kia phieân aâm theo hai chöõ Phaùp ("sac" vaø "ballot")!!! (9) Vieäc naày ñaõ laøm toâi raát ngaïc nhieân neân toâi coù tìm hieåu thì ñöôïc bieát tieáng Vieät ôû mieàn Baéc tröôùc 1975 (nay trôû thaønh nhö “tieáng quan thoaïi” cuûa Vieät Nam) vaãn coøn quaù nhieàu chöõ phieân aâm töø tieáng ngoaïi quoác maø ngöôøi mieàn Nam ñaõ haàu nhö queân laõng ñi roài. Thí duï phieân aâm töø tieáng Phaùp nhö boát (poste), ca ra te (karateù), coâm leâ (complet), coàn (alcool, nhö ñeøn coàn, röôïu coàn ñeå thoa boùp, v.v.), coâng tô (compteur), eâ líp (ellipse), eâ ke (eùquerre), eâ kíp (eùquipe), gaùc dieâng (gardien), ga toâ (gaâteau), gi leâ (gilet), ghi ñoâng (guidon), heâ roâ in (heùroine), li xen sô (licence), ma caø boâng (vagabond), maùc (marque), ma ga zin (magazine), ma nô canh (mannequin), maùt xa (massage), may oâ (maillot), maêng ña (mandat), maêng toâ (manteau), me xöø (monsieur), moâ típ (motif), moâ toâ (motorcylette), moâ tô (moteur), muø soa (mouchoir), phi deâ (friseù), phu la (foulard), taïp deà (tablier), v.v.; vaø tieáng Anh nhö boong ke (bunker), gangxte (gangster), mít tinh (meeting), cuù suùt (shoot), bò soác (shock), v.v.
Chuùng ta ñeàu phaûi ñoàng yù laø maãu töï La tinh (Roman Alphabet) ñaõ laøm thay ñoåi hoaøn toaøn chöõ vieát cuûa tieáng Vieät chuùng ta. Ñieàu toâi muoán noùi laø toâi nghó maãu töï La tinh cuõng ñaõ laøm thay ñoåi söï phaùt aâm cuûa Tieáng Vieät chuùng ta nöõa. Noùi khaùc ñi, 200 naêm veà tröôùc coù leõ oâng baø chuùng ta khoâng phaùt aâm tieáng Vieät nhö chuùng ta ngaøy nay; chuùng ta bò maãu töï La tinh leøo laùi xa daàn loái phaùt aâm cuûa toå tieân ta.
Trong phaïm vi baøi naày, toâi xin khoâng ñeà caäp ñeán caùc nguyeân aâm (vowels) vì laõnh vöïc naày quaù phöùc taïp ("khoù aên" neân toâi khoâng daùm rôø tôùi!) Phöùc taïp vì tröôùc khi möôïn maãu töï La tinh, oâng baø chuùng ta cuõng ñaõ thöôøng xuyeân thay ñoåi phaùt aâm cuûa caùc nguyeân aâm vì huùy/uùy kî teân Vua Chuùa hay teân caùc vò tröôûng boái trong gia toäc. Thí duï Leâ Lî trôû thaønh Leâ Lôïi; "can ñaûm" thaønh "can ñôûm" vì Vua Minh Meänh teân Ñaûm; "nhaäm vuï" thaønh "nhieäm vuï" vì Vua Töï Ñöùc teân Hoàng Nhaäm; v.v. OÂng Noäi toâi hoï Nguyeãn laøm con nuoâi nhaø hoï Voõ ôû Goø Coâng, haäu dueä cuûa oâng Voõ Nhaân (anh cuûa oâng Voõ Taùnh). Trong gia toäc hoï Voõ naày, hai chöõ "Tín" vaø "Minh" phaûi ñoïc laø "Tieán" (tieán ñoà moät toân giaùo) vaø "Mieâng" (vaên mieâng) ñeå traùnh teân cuûa caùc vò tröôûng boái ñaõ quaù vaõng.(10)
Toâi chæ xin vieát veà caùc phuï aâm. Vaø cuõng chæ xin giôùi haïn vôùi moät soá thí duï ñeå vaán ñeà ñôõ phöùc taïp.
Toâi coù tieáp xuùc vôùi vaøi ngöôøi quen bieát goác Boà Ñaøo Nha ñeå tìm hieåu veà caùch phaùt aâm cuûa tieáng Boà Ñaøo Nha (Portugese). Toâi ñöôïc bieát aâm "R" cuûa cuûa hoï (ít nhaát laø tieáng Boà Ñaøo Nha hieän nay) gioáng nhö aâm "R" cuûa ngöôøi Phaùp, chöù khoâng "rung" (roll/vibrate) raát maïnh nhö ngöôøi Taây Ban Nha, nhöng cuõng khoâng bò "nuoát maát" nhö ngöôøi Hoa Kyø. Ngöôøi Hoa Kyø thöôøng duøng löôõi ñöa hoaëc eùp hôi thay theá maãu töï "R;" chaúng haïn nhö trong chöõ "iron," hoï phaùi aâm nhö "ai aân" chöù khoâng phaûi "ai raân." Ngoaøi ra, moät soá ngöôøi sinh tröôûng taïi mieàn Baéc VN phaùt aâm Z thay vì R, nhö "theå daén," (trong "theå raén," theå loûng vaø theå khí).(11)
Hoài toâi môùi hôn 10 tuoåi, toâi hay treâu choïc caùch phaùt aâm cuûa maáy coâ em hoï toâi ôû Luïc Tænh leân Saøigoøn chôi vì hoï phaùt aâm "G" cho "R." Toâi nhôù toâi hay nhaïi lôøi hoï vaø noùi: "Baét con caù goâ boû dzoâ goå" (thay vì "con caù roâ," vaø "roå"). Sau naày toâi môùi bieát khoâng phaûi caùc coâ noùi ngoïng, maø nhieàu ngöôøi ôû Luïc Tænh noùi nhö theá. Caùc coâ nay ñaõ ngoaøi 70, ôû Saøigoøn laâu naêm, neân khoâng coøn phaùt aâm "R" nhö ngaøy xöa, nhöng moãi khi gaëp laïi toâi caùc coâ vaãn nhaéc ñeán chuyeän naày ñeå cuøng cöôøi...
Toâi töøng thaáy moät quyeån thaùnh kinh xöa ghi laø "Ñöùc Chuùa Blôøi." Taïi sao BLÔØI maø khoâng phaûi laø TRÔØI? Caùc nhaø truyeàn giaùo Taây phöông chaéc chaén khoâng theå naøo laàm laãn aâm "TR" vaø aâm "BL." Nhö theá coù phaûi ngöôøi VN chuùng ta, ít nhaát laø taïi moät vuøng naøo ñoù, ngaøy xöa ñaõ phaùt aâm "BL" thay vì "TR"?
Ngoaøi ra, moät soá khoâng nhoû ngöôøi mieàn Baéc ñaõ phaùt aâm "GI" thay vì "TR" nhö "Giôøi ôi!" Luùc ñaàu toâi nghó coù theå hoï phaùt aâm chöõ "TRÔØI" hôi khaùc ñi ñeå traùnh phaïm thöôïng, gioâng gioáng nhö ngöôøi Myõ noùi "Oh, my goodness!" thay cho "Oh, my God!" Nhöng khoâng ñuùng, vì ngöôøi mieàn Baéc cuõng noùi "gioái giaêng" [troái traêng], "con giai" [con trai], "giaûi chieáu" [traûi chieáu], v.v. (12)
Töï ñieån xöa coù nhöõng chöõ baây giôø baét ñaàu vôùi maãu töï "V" ñaõ vieát vôùi maàu töï "B," nhö "OÂng Bua" [Vua]. Toâi coù tìm hieåu vaø ñöôïc bieát ngöôøi Boà Ñaøo Nha khoâng laãn loän "B" vaø "V" nhö ngöôøi Taây Ban Nha; ñieån hình cho söï laãn loän naày laø ngöôøi Hispanic (Trung vaø Nam Myõ) baây giôø vieát teân "Bernadette" nhöng ñoïc laø "Vernadette,"... (gioâng gioáng nhö ngöôøi Myõ phaùt aâm haàu heát "T" khoâng nhaán maïnh laø "D;" thí duï, water, atom, v.v.)
Tuy nhieân, nhö toâi ñaõ vieát trong moät ñoaïn tröôùc, nhieàu ngöôøi mieàn Nam VN phaùt aâm "V" laø "BZ," nhö "Vua" ñöôïc phaùt aâm laø "Bzua,"... Nhö theá coù theå moät soá ngöôøi VN khi xöa ñaõ phaùt aâm "V" nhö theá ("BZ") chaêng?
Ngaøy nay chuùng ta phaùt aâm "Ñ" (thí duï, ñoû ñen) y heät nhö ngöôøi AÂu, Myõ phaùt aâm "D" [David, down,...] Vaäy taïi sao caùc nhaø truyeàn giaùo laïi phaûi theâm moät caùi gaïch ngang treân ñaàu maãu töï "D" cuûa tieáng Vieät? Toâi chaéc chaén raèng oâng baø chuùng ta xöa kia ñaõ phaùt aâm "Ñ" khoâng haún y heät phuï aâm "D" nhö ngöôøi Taây phöông.
Chuùng ta phaùt aâm "D" nhö Z (zipper, zoom) hay Y (yes, yellow). Toâi khoâng hieåu taïi sao caùc nhaø truyeàn giaùo laïi duøng maãu töï "D" cho caùc aâm tieáng Vieät ñoù! Taïi moät vaøi nôi ôû mieàn Baéc VN, "D" vaø "R" ñaõ ñöôïc duøng laãn loän (nhö "Ruyeät" thay vì "Duyeät" nhöng "Daén" thay vì "Raén").
Ngöôøi mieàn Baéc VN thöôøng phaùt aâm "X" thay vì "S." Coù leõ vì theá maø chuùng ta vieát "OÂng Ñaïi Söù Phaùp" (S), nhöng "oâng ta ñaïi dieän xöù Phaùp" (X)? Ngoaøi ra, Sôø (Rôø), Seïo (Theïo), v.v. cuõng laø daáu veát cuûa nhöõng chuyeån bieán cuûa söï phaùt aâm.
Ñoïc caùi tieåu ñeà "Tieáng Vieät Chuùng Ta Raát Phong Phuù" cuûa baøi naày chaéc coù nhieàu baïn ñaõ quen bieát toâi laâu nay seõ phì cöôøi nghó laø "oâng noùi tieáng Vieät raát phong phuù nhöng sao nhieàu khi oâng vieát thö cöù phaûi töông tieáng Anh, tieáng Phaùp vaøo nhæ?" Xin thöa laø vì toâi doát chöù khoâng phaûi tieáng Vieät chuùng ta khoâng ñuû ngöõ vöïng! Toâi voán laø moät ngöôøi sinh tröôûng taïi mieàn Nam VN neân toâi vieát tieáng Vieät thöôøng sai loãi chính taû veà daáu hoûi/daáu ngaõ vaø vaàn N/NG cuoái chöõ; vì theá khi toâi vieát, ñeå khoûi loøi caùi doát cuûa mình ra, toâi thay theá moät chöõ tieáng Vieät maø toâi khoâng chaéc mình vieát ñuùng chính taû hay khoâng baèng moät chöõ Anh hoaëc Phaùp cho "chaéc aên" (vaø coù theå laøm ngöôøi ñoïc coù aán töôïng toâi laø moät ngöôøi "trí thöùc (giaû)" chaêng?!)
Toâi xin neâu ra moät thí duï. Toâi coøn nhôù gaàn 50 naêm tröôùc ñaây, moät hoâm Ba toâi ñoïc hai caâu thô vaø baûo toâi vieát xuoáng. Cho ñeán ngaøy nay toâi vaãn khoâng bieát ñaáy laø thô Ba toâi nghó ra hay Ba toâi ñoïc ñöôïc töø ñaâu. Hai caâu thô nhö sau:
Chia ngoït seû buøi tình coá cöïu
Chia naêm xeû baûy moäng coâng haàu
Toâi ñaõ vieát ñuùng hai chöõ CHIA SEÛ vaø CHIA XEÛ, vì Ba toâi ñoïc phaân bieät raát roõ raøng "S" vaø "X." Toâi coøn nhôù Ba toâi giaûi thích laø neáu mình CHIA SEÛ moät thöù gì thì thöù ñoù vaãn coøn nguyeân, coøn neáu mình CHIA XEÛ noù thì noù bò chia ra thaønh nhöõng phaàn nhoû hôn.
Toâi laáy moät thí-duï laø toâi seõ CHIA SEÛ vôùi caùc baïn moät caûm nghó ngoä nghónh trong dòp toâi möøng sinh nhaät thöù 60 vaø cuõng CHIA XEÛ baùnh sinh nhaät vôùi caùc baïn coù maët ngaøy hoâm ñoù. Toâi CHIA SEÛ caùi caûm nghó cuûa toâi thì caùi caûm nghó ñoù vaãn nguyeân veïn, khoâng maát maùt tí naøo caû (tröø khi caùc baïn cöôøi raèng caûm nghó ñoù "queâ" quaù, khieán toâi coá queân noù ñi --maát maùt phaàn naøo--); khi toâi CHIA XEÛ baùnh sinh nhaät thì dó nhieân toâi phaûi caét baùnh ra töøng mieáng nhoû...
Vì theá coù nhöõng luùc toâi phaûi vieát CHIA SEÛ hay CHIA XEÛ, toâi löôøi khoâng muoán boû thôøi giôø ñeå nhôù laïi lôøi Ba toâi daïy khi xöa vaø vieát cho ñuùng, toâi thay theá CHIA SEÛ vôùi SHARE, vaø CHIA XEÛ vôùi DIVIDE UP, SLIT UP cho tieän vieäc soå saùch!
+
+ +
Moät thí duï nöõa laø khi toâi coøn hoïc trung hoïc, toâi thaáy caùc thaày daïy moân toaùn thöôøng khoâng phaân bieät ñöôïc hai chöõ GIAÛ THUYEÁT vaø GIAÛ THIEÁT. Coù leõ vì hoï hoïc chöông trình Phaùp, hai chöõ ñoù ñeàu laø HYPOTHEØSE trong tieáng Phaùp. Trong khi ñoù toâi ñaõ bieát roõ hai chöõ naày hoaøn toaøn khaùc nhau trong tieáng Vieät.
GIAÛ THUYEÁT noùi noâm na laø moät coá gaéng ñeå giaûi thích moät thöù gì ñoù, moät söï kieän naøo ñoù. Khi moät giaû thuyeát ñöôïc chöùng minh laø ñuùng thì noù trôû thaønh söï thöïc, vaø caùc giaû thuyeát khaùc cuûa cuøng moät ñeà taøi seõ bò ñaøo thaõi. Thí duï giaû thuyeát veà nguoàn goác daân toäc Vieät chaúng haïn. Ngaøy coøn hoïc lôùp ñeä nhò, toâi vaãn nhôù vò giaùo sö daïy moân Vaïn Vaät noùi ngöôøi ta chöa bieát roõ laøm sao nhöïa luyeän coù theå luaân löu töø reã caây leân taän caùc nhaùnh nhoû treân cao cuûa caây; Thaày coù noùi ñeán moät giaû thuyeát veà söï luaân löu cuûa nhöïa luyeän. Toâi khoâng bieát ngaøy nay giaû thuyeát ñoù ñaõ ñuoc chöùng minh thaønh söï thöïc hay ñaõ bò ñaøo thaõi roài... Töø ngoùt 40 naêm nay Chính Phuû vaø Quoác Hoäi Hoa Kyø ñaõ coù moät keát luaän chính thöùc veà caùi cheát cuûa Toång Thoáng John F. Kennedy naêm 1963 do chæ moät mình teân Lee Oswald gaây ra, nhöng daân chuùng vaãn coøn tin vaøo vaøi giaû thuyeát coù aâm möu khaùc.
GIAÛ THIEÁT laø giaû söû ta ñaõ thieát laäp ñöôïc (nhöõng) ñieàu naøo ñoù (A) roài töø ñoù ta phaûi chöùng toû moät heä quaû naøo khaùc (B). Nhöõng ñieàu giaû thieát (A) coù theå hoaøn toaøn khoâng theå coù ñöôïc (khoâng ñuùng söï thöïc), nhöng ta vaãn ñöôïc pheùp giaû söû ñaõ thieát laäp ñöôïc. Moät thí duï giaû thieát coù theå ñuùng: Sau khi voøng ñaàu cuûa giaûi Voâ Ñòch Tuùc Caàu Theá Giôùi 2002 vöøa xong, Ñaïi Haøn vaø Nhaät Baûn daãn ñaàu hai toaùn, chuùng ta coù theå giaû thieát Ñaïi Haøn vaø Nhaät Baûn ñöôïc vaøo chung keát thì khoâng khaùc gì bom nguyeân töû ñaõ noå trong theá giôùi tuùc caàu. Luùc ñoù, giaû thieát ñoù vaãn coù theå ñuùng (duø chæ 1% thoâi); baây giôø chuùng ta bieát caû hai ñoäi ñeàu bò loaïi (vaø Ba Taây ñoaït chöùc voâ ñòch laàn thöù naêm sau khi thaéng Ñöùc trong traän chung keát) thì giaû thieát ñoù vaãn coù theå neâu leân, nhöng khoâng bao giôø ñuùng söï thöïc (khoâng coù theå xaûy ra naêm 2002 naày). Vaøi thí duï veà giaû thieát khoâng bao giôø coù theå coù nhö: Giaû thieát Vua Quang Trung khoâng cheát quaù sôùm, soáng theâm ñöôïc 20 naêm nöõa thì...; hoaëc giaû thieát Phaùp khoâng xaâm chieám nöôùc ta non 150 naêm tröôùc ñaây thì ngaøy nay caû nöôùc Cao Mieân coù theå ñaõ trôû thaønh moät soá tænh cuûa VN.
+
+ +
Toâi xin môû moät daáu ngoaëc taïi ñaây. Coù baïn vieát thö hoûi ñuøa toâi laø daân "Nam kyø cuoác" maø sao cuõng raøo tröôùc ñoùn sau döõ quaù, ñaâu coù thua gì daân "Baéc kyø cuoác" ñaâu! Xin thöa laø toâi ñaõ "lai" Baéc kyø cuoác töø tröôùc khi hoïc ôû Chu Vaên An.
Vaøo giöõa thaäp nieân 1950, luùc haøng trieäu ñoàng baøo töø mieàn Baéc di cö vaøo Nam, toâi hoïc lôùp nhaát taïi tröôøng tieåu hoïc Baøn Côø Vöôøn Chuoái; thaày cuûa lôùp toâi coù cho hoïc troø vieát moät baøi "Taäp Laøm Vaên" veà caûm nghó veà cuoäc di cö ñoù. Toâi coøn nhôù toâi ñaõ vieát moät baøi khaù daøi. Toâi khoâng queân neâu ra caâu ca dao
Nhieãu ñieàu phuû laáy giaù göông.
Ngöôøi trong moät nöôùc phaûi thöông nhau cuøng
ñeå coå voõ moïi ngöôøi coá gaéng giuùp ñoàng baøo di cö tìm laïi ñöôïc moät cuoäc soáng môùi taïi mieàn Nam. Toâi cuõng khoâng queân nhaán maïnh ngöôøi mieàn Baéc vaø ngöôøi mieàn Nam ñeàu laø ngöôøi Vieät, khoâng phaûi laø "baàu" vaø "bí" khaùc gioáng nhöng chung moät giaøn. Baøi ñoù cuûa toâi ñaùng leõ ñaõ ñöôïc tuyeân döông toaøn tröôøng, nhöng laïi bò thaày cho treo leân baûng trong lôùp ñeå laøm göông cho caùc baïn phaûi traùnh phaïm vaøo loãi laàm nhö toâi: Toâi ñaõ vieát sai moät chöõ trong baøi! Thay vì keâu goïi moïi ngöôøi "laïc quyeân," ñoùng goùp giuùp ñoàng baøo di cö, toâi laïi vieát laø "quyeân sinh"!!! Ñaáy laø chuyeän coù thaät ñaõ xaûy vôùi toâi... Coù leõ vì quaù haêng say coå voõ giuùp cho ngöôøi mieàn Baéc di-cö vaøo Nam nhö theá neân sau naày toâi laø ngöôøi duy nhaát trong soá 10 anh chò em laäp gia ñình vôùi con gaùi cuûa moät gia ñình ngöôøi mieàn Baéc.
Khoaûng moät naêm sau ñoù, toâi hoïc trung-hoïc, vò giaùo sö daïy quoác vaên (ngöôøi mieàn Baéc) coù keå moät caâu chuyeän töông töï (nhöng xeùt ra ít loãi laàm hôn toâi): Moät hoâm oâng ñi ngang qua moät beán xe ñoø thì thaáy moät ngöôøi ñaïp xe cyclo ñuïng nheï vaøo moät phu nöõ treû. Coâ naày teù ngoài xuoáng ñaát. Coâ ñöùng baät daäy, vaø noùi to "Ñuïng ñi! Ñuïng nöõa ñi cho 'dó dzaõng' ñôøi toâi ñi!" Coâ naày (theo gioïng noùi thì chaéc chaén laø ngöôøi mieàn Nam) ñaõ hieåu laàm "dó vaõng" laø "keát lieãu" nhö ngöôøi ta noùi "vaõng tuoàng, vaõng haùt"!
Tieáng Vieät Coù Hai Ngöõ Vöïng Soáng Chung Raát Hoøa Bình.
Trôû laïi vaán ñeà tieáng Vieät phong phuù, chuùng ta cuõng bieát laø tieáng Vieät cuõng nhö moïi sinh ngöõ khaùc, phaûi khoâng ngöøng theâm chöõ vaøo ngöõ vöïng cuûa mình theo ñaø tieán hoùa cuûa nhaân loaïi (nhö söï lôùn maïnh cuûa ngaønh microcomputer trong 20 naêm qua). (13)
Toâi nghó ngay ñeán moät yeáu toá giuùp cho tieáng Vieät phong phuù laø tieáng Vieät coù hai ngöõ vöïng hoøa ñoàng thaønh moät: Moät laø ngöõ vöïng tieáng Vieät thuaàn tuùy (nhö gioù, maây, möa, ñaù, v.v.); vaø moät laø tieáng Haùn Vieät (nhö phong, vaân, vuõ, thaïch, v.v.). Thí duï ta coù chöõ GIOÙ vaø chöõ PHONG ñoàng nghóa nhau, chöõ TREÂN vaø chöõ THÖÔÏNG cuõng theá; nhöng ôû TREÂN GIOÙ khoâng phaûi laø ôû theá THÖÔÏNG PHONG!
Tieáng Phaùp vaø tieáng Anh cuõng duøng nhieàu chöõ goác La tinh ñeå laøm cho moãi ngoân ngöõ ñöôïc phong phuù hôn, thí duï beân caïnh BLEEDING coù HEMORRHAGE (coù nghóa laø "heavy bleeding" chöù khoâng hoaøn toaøn ñoàng nghóa nhö "gioù" vaø "phong"). Tuy nhieân, caùc ngoân ngöõ naày khoâng coù hai ngöõ vöïng nhö tieáng Vieät.
Neáu toâi hieåu khoâng sai, ngöôøi VN vaø ngöôøi Nhaät ñaõ vay möôïn Hoa ngöõ (14) hai caùch khaùc nhau: Ngöôøi VN laøm cho ngöõ vöïng mình coù theâm töø; ngöôøi Nhaät thì khoâng. Laáy thí duï, ngöôøi VN coù chöõ "nuùi," chöõ "soâng" cuûa rieâng mình, khi tieáp xuùc vôùi Hoa vaên, hoï laáy theâm chöõ "san" [hay "sôn"], vaø chöõ "haø," chöõ "giang" ñeå xaøi cho thoûa thích. Ngöôøi Nhaät coù ngoân ngöõ ña aâm, hoï goïi nuùi laø "yama" vaø soâng laø "kawa," khi tieáp xuùc vôùi Hoa vaên, hoï duøng chöõ "san" vaø chöõ "haø" ñeå laøm chöõ vieát cuûa "yama" vaø "kawa." Nghóa laø khi hoï vieát chöõ "san" cuûa Hoa ngöõ, hoï ñoïc laø "yama," vaø nhö theá hoï chæ coù moät chöõ maø thoâi, khoâng phaûi hai chöõ nhö tieáng Vieät chuùng ta. Vaøi traêm naêm nay ngöôøi Nhaät coá gaéng phoå bieán vaøi loái vieát chöõ môùi ñeå ít leä thuoäc vaøo Hoa vaên, nhöng taát caû cuõng chæ laø moät ngöõ vöïng; y nhö ngöôøi VN ta vieát chöõ "nuùi" theo maãu töï La tinh hay theo chöõ noâm, hay theo moät loái phieân aâm quoác teá naøo ñoù thì chung qui cuõng chæ coù moät chöõ NUÙI maø thoâi...
Hai ngöõ vöïng giuùp cho chuùng ta coù theå vieát coù caâu thô "Duyeân thieân chöa deã nhoâ ñaàu doïc" (Hoà Xuaân Höông), chöõ "thieân" luù ñaàu leân laø chöõ "phu" (ngöôøi choàng); hoaëc "Theá Chieán Quoác, theá Xuaân Thu, gaëp thôøi theá theá thì phaûi theá!" Hoaëc hai chöõ "ñeá vöông" trong hai thô sau ñaây cuûa oâng Cao Baù Quaùt (toâi khoâng nhôù roõ toâi cheùp laïi coù ñuùng 100% hay khoâng)
Moät chieác cuøm goâng chaân coù ÑEÁ,
Ba voøng xích saét böôùc thì VÖÔNG"
Noùi Laùi Trong Tieáng Vieät (Moät Baèng Chöùng Cuûa Söï Phong Phuù)
Chaéc chaén khoâng ai trong chuùng ta chöa töøng nghe noùi ñeán noùi laùi. Toâi khoâng nghó laø moät ngoân ngöõ naøo phong phuù hôn tieáng Vieät veà maët noùi laùi. Töø caùch noùi laùi raát giaûn dò nhö anh baïn toâi ôû California; hai vôï choàng töø VN sang, ghi danh hoïc ñaïi hoïc suoát möôøi maáy naêm. Khi toâi gaëp laïi anh ta, toâi hoûi ñuøa "OÂng sang ñaây trôû laïi tröôøng hoïc caû chuïc naêm roài, thaày naøo coøn chöõ nghóa ñeå daïy cho oâng nöõa!?" Anh ta gheù tai toâi, noùi nhoû "'Ñaïi hoïc' laø 'hoïc ñaïi,' neáu khoâng thì noù cuùp trôï caáp xaõ hoäi boá ôi..." Toâi coøn nhôù ngaøy xöa ñi daïy tröôøng tö, ai cuõng xin daïy soá giôø toái ña, ngoaøi ra moät soá giaùo sö laïi baøi baïc nhö ñieân, coøn thôøi giôø ñaâu ñeå soaïn baøi, thoâi thì cöù daïy "ñaïi cöông" (cöông ñaïi) cho xong! Töông töï, coù oâng bò “vôï boû” thì coù theå chöûa theïn baèng caùch noùi vôùi baïn beø laø chính mình “boû vôï” moät caùch raát le loùi. OÂng naøo laø hoäi vieân cuûa hoäi “sôï vôï” thì coù theå öôõn ngöïc (nhöng thì thaàm vôùi baïn beø) nhö mình ñöôïc “vôï sôï” laém vaäy. Cuõng vaäy, nhieàu oâng “nhaø nöôùc” (chính quyeàn ñòa phöông) bò ai chæ trích thì hoï nhaûy döïng leân, chuïp muõ ngöôøi ñoù noùi xaáu “nöôùc nhaø.”
Noùi laùi hôi phöùc taïp hôn moät tí nhö caâu chuyeän maø moät ngöôøi baïn vöøa nhaéc cho toâi nhôù laïi nhö sau. Hoài toâi hoïc lôùp ba tröôøng tieåu hoïc Baøn Côø, Thaày Leâ Vaên Phuïng raát thöông hoïc troø nhöng luùc naøo Thaày cuõng giöõ neùt maët thaät nghieâm trang. Moät hoâm coù anh baïn bò moät baïn khaùc (Ñ. C. M., baø con moät danh töôùng VNCH) choïc töùc neân anh ta caàm bình möïc cuûa mình neùm ÑCM, möïc vaêng tung toeù nhöng may maén laø chæ vaøi ngöôøi bò nhöõng veát möïc nho nhoû treân quaàn aùo. Thaày Phuïng baét anh chaøng neùm bình möïc leân hoûi toäi. Thaày hoûi, "Taïi sao troø lieäng bình möïc laøm dô aùo caùc baïn vaäy?" Anh baïn uù ôù, "Daï, taïi thaèng M. laøm con böïc mình..." Boãng Thaày Phuïng mæm cöôøi. Toâi ngoài gaàn baøn vieát cuûa Thaày neân nghe Thaày laåm baåm, "Bình möïc, böïc mình ..." maáy laàn roài ñaïi xaù, tha toäi cho anh baïn... Töông töï nhö theá, khoaûng hôn 10 naêm tröôùc, ngöôøi Saøigoøn thöôøng hay cheá nhaïo söï tham nhuõng quaù lan roäng trong nöôùc vôùi lôøi ví von: “Baïn coù bieát ‘thuû tuïc ñaàu tieân' laø gì khoâng?” “Ñaàu tieân” laø “tieàn ñaâu?”
Phöùc taïp hôn nhö chuyeän oâng ñoà nho naøo ñoù ñaõ taëêng cho Thuû Töôùng Nguyeãn Vaên Taâm boán chöõ "Ñaïi Ñieåm Quaàn Thaàn." Neáu vieát theo tieáng Vieät thì boán chöõ aáy laø "Chaám To Baày Toâi" cuõng cuøng moät yù nghóa; nhöng boán chöõ naày noùi laùi laïi laø "CHOÙ TAÂM BOÀI TAÂY"! Non hai naêm tröôùc, toâi coù vieát veà caâu thaùch ñoái "Gaùi Cuû Chi chæ cu anh hoûi cuû chi?" Toâi khoâng tin baát cöù moät ngoân ngöõ naøo khaùc coù theå coù moät caâu töông töï nhö theá ñöôïc... (Ñaáy laø chöa keå caùc caâu thaùch ñoái khaùc ñoá ai ñoái cho chænh nhö "Ñoùng cöûa nguû thaû cöûa!" hoaëc "Da traéng voã bì baïch.")
Caùc baïn ñoïc ñeán ñaây ñaõ chaùn chöa? Chöa chaùn? Vaäy xin ñoá caùc baïn "chöùa chan" vaø "chan chöùa" khaùc nhau ôû ñieåm naøo? (15)
Tieáng Vieät Raát Phong Phuù Veà Töôïng Hình Vaø Töôïng Thanh
Sau khi vieát xong, toâi coù chuyeån baøi vieát naày ñeán vaøi ba ngöôøi baïn ñeå xin yù kieán, anh Phaïm Vaên Baân ôû Orange County, California, coù ñeà nghò toâi vieát theâm "moät ñoaïn veà ñaëc tính töôïng thanh vaø töôïng hình trong tieáng Vieät.... Ñaây laø moät ñaëc ñieåm cuûa tieáng Vieät maø caùc ngoân ngöõ khaùc khoâng theå coù nhieàu nhö vaäy ñöôïc."
Raát tieác hieän nay anh Baân quaù baän neân khoâng theå cung caáp cho baøi vieát naày moät danh saùch caùc tieáng töôïng thanh, töôïng hình! Anh chæ ñöa ra caùc thí duï sau ñaây: Tieáng nöôùc suoái chaûy roùc raùch, möa rôi tí taùch, gioù thoåi aøo aøo (töôïng thanh); ñi löõng thöõng, lom khom döôùi nuùi, loàm coàm ñöùng leân (töôïng hình).
Toâi raát mong anh Baân seõ sôùm vieát theâm veà ñeà taøi lyù thuù naày. Toâi coøn nhôù khoaûng 40 naêm tröôùc toâi coù moät ngöôøi baïn goác ngöôøi mieàn Baéc; moãi khi anh ta noùi caùc chöõ keùp baét ñaàu vôùi maãu töï "R" nhö "ruøm ruïp," "rôøm rôïp," "raàm raàm," v.v. toâi nghe nhö tieáng ngöïa ñang phi vaäy! Töø ñoù toâi coù ñeå yù ñeán hai khía caïnh naày. Toâi coù theå lieät keâ vaøo moät soá chöõ töôïng hình, töôïng thanh nhö sau:
Töôïng hình
aám ôù, aáp uùng, baûnh choïe, baäp beành, (run) baây baåy, beä veä, bí sò, boàng beành, (löûa chaùy) buøng/böøng, caø nhaéc, caâng caâng (veânh vaùo), chaøng haûng, chaèm chaèm, chaêm baúm, cheøo queo, cheãm cheä, chueänh choaïng, chi chít, choøng choïc, choàm (c)hoãm, chuùm chím, chöø böï, co ro coø roø, cong côùn, coàm coäm, cuùm ruùm, cuõn côõn, cuoàn cuoän, cuoáng cuoàng, daùo daùc, daäp dìu, deành daøng, dong doûng, dôùn daùc, ñaêm ñaêm, ñoûng ñaûnh, ñuûng ñænh (böôùc ñi), eûo laû, (cuùi) gaèm, haàm haàm, hôùt haûi, im æm, im lìm, khinh khænh, khaäp khieãng, khaät khöôõng, khaät khöø, khuùm nuùm, laác caác, laác xaác, (ñöùng) laáp loù (sau nhaø), laáp lieám, laàm laàm, len leùn, leo leùt, leøo teøo, leõo ñeõo, leùp xeïp, leã meã, li bì, loaïng choaïng, loùc ngoùc, loùc nhoùc, loøm khoøm, loïm khoïm, lon ton (chaïy theo), loøng thoøng, loûng khoûng, loùp ngoùp, loâ nhoâ, loá nhoá, loàm coàm, luø ñuø, luï khuï, lui luûi, luøi luõi, luùi huùi, luûi thuûi, lum khum, luïm cuïm, luùn phuùn, lung linh, luùp xuùp, löõng thöõng, mon men (ñeán nhìn), muõm móm, nem neùp, ngaû nghieâng, ngaû ngôùn, ngheânh ngang, ngheãnh ngaõng, ngheàu ngheäu, ngheãu ngheän, nguaây nguaåy, nguùng nguaåy, ngöôïng nghòu, nhôûn nhô, nhoûng nhaûnh, nhoõng nheõo (hoaëc nhoûng nheûo: daáu hoûi hoaëc ngaõ ñeàu ñöôïc), nhoän nhòp, oõng eïo, phì phaø, phì pheøo, (nhaûy) phoùc/phoác (qua), phoâm phoáp, phuïc phòch, phuùng phính, queành quaøng, queàu quaøo, quyùnh quaùng, quyùnh quyùu, raõ röôïi, raûi raùc, raàm roä, rì rì, riu ríu, roùn reùn, ruøng ruøng (tieán leân), sì suïp (vaùi laïy), soùng soaûi, soùng söôït, soà seà, söøng söõng, söõng sôø, tanh baønh, taàn maàn, taàn ngaàn, taäp teãnh, taát taû/taát töôûi, teø he, teânh heânh, thaãn thôø, thaát theåu, thoaên thoaét, thuø luø, ton ton, tong taû, tooøng teng, toác taû, trao traùo, treùo ngoaûy, treäu traïo, tua tuûa, (nhaûy) töng töng/taâng taâng, truøng truïc, tuûm tæm, uøn uøn, öôõn eïo, vaønh vaïch, veïo voï, xaêm xaêm, xoác xeách, xoân xao, xoàng xoäc, xum xoe, xuùng xính,...
Töôïng thanh
aøo aøo, aêng aúng, aàm aàm, aàm ì, aàm öø, aám oeù, aäm oïe, baønh baïch, (suùng baén) baèn baèn, baàn baät, baäp beï, be be, bì boõm, bình bòch, boong boong, boâ boâ, boâm boáp, (reùt run) caàm caäp, cheo cheùo, chí chaùt, chí choeù, chíu chít, choang choaùc, choang choang, choang choaûng, choe choeù, choùp cheùp, (hoân caùi) chuït, coùc caùch, coùt keùt, coït keït, coác coác, coàm coäp, cuùc cuï cuïc taùc, cuùt kít, ñaønh daïch, ñen ñeùt, ñì ñeït, ñì ñuøng, ñoàm ñoäp, ñôùt ñaùt, ñuøi ñuøi, ñuøng ñuøng, eø eø, eùc eùc, eng eùc, eo eùo, eo seøo/eo xeøo, eõo eït, eà aø, ha haû, haø haø, heà heà, heành heäch, hi hi, hì hì, hoâ hoá, hu hu, huøi huïi, huyønh huîch, höø höø, ì aïch, ì aàm, ì oaïp, í a, æ eo, inh oûi, ình oaøng, keõo keït, khaèng khaëc, khoø kheø, khuø khuï, khuùc khích, khuùng khaéng, khuït khòt, khöø khöø, kóu kòt, laùch caùch, laùch chaùch, laùch taùch, laïch baïch, laïch caïch, laïch taïch, laïch xaïch, lao xao, laøo xaøo, laïo xaïo, laéc caéc, laâm raâm, laàm baàm, laàm raàm, lem leûm, leng keng, leûng xeûng, leøo nheøo, leùo nheùo, leùp beùp, leùp nheùp, lòch bòch, lòch kòch, loaûng xoaûng, loaït soaït/xoaït, loùc coùc, loïc coïc, loïc xoïc, loõm boõm (bôi), loác coác, loäc coäc, luùc nhuùc, luïc cuïc, luïp buïp, meo meo, muùm mím, naéc neû, ngaët ngheõo, nheo nheùo, nheøo nheïo, nhoùp nheùp, oï eï, oa oa, oaø, oai oaùi, oang oang, oaønh oaïch, oe oe, oùc aùch oïc aïch, oûn eûn, oà eà, oà oà, oàm oàm, oàng oäc, ôi ôùi, phaønh phaïch, phaàm phaäp, phaàn phaät, phì phoø, (ngoài) phòch (xuoáng), quang quaùc, quaøng quaïc, ra raû, raû rích, raøn raït, raøo raøo, raøo raïo, (nhai) rau raùu, raàm raät, raàn raät, raäp rình, reùo raét, rì raøo, rì raàm, ræ raû, rí raùch, ríu rít, roån raûng, roän raõ, roän raøng, ruùc rích, ruûng reûng, ruûng rænh, (khoùc) röng röùc, (maéng) sa saû, (noùi) san saùt, saèng saëc, (ñoùng) saàm, saàm saäp, sin sít soaït/soaøn soaït, soøng soïc, soàn soät, soät soaït, suø suï, suït sòt, suït suøi, taàm taõ, thao thao, thì thaøo, thì thuøng, thình thòch, thoû theû, thuønh thuøng, thuùt thít, tí taùch, tæ teâ, tích taéc, tíu tít, toang toaùc, toang toang, toe toe, toeït/toeøn toeït, toøm/toõm, tong tong, toûng toûng, toùp teùp, treøo treïo, tuøm, tuõm, töùc töôûi, uù ôù, uøm, uøng uïc, uûn æn, uït òt, uîch, uyønh uîch, öïc, öøng öïc, ve ve, veo, veo veo, vi vu, vi vuùt, vo ve, vo vo, vuø, vu vu, vun vít, vuøn vòt, xaøo xaïc, xaøo xaïo, xaäp xình, xeøn xeït, xeøo, xeøo xeøo, xì xaøo, xì xoà, xì xuïp (huùp chaùo), xoen xoeùt, xoeøn xoeït, xoân xao, xuït xòt,...
Vaø töôûng cuõng neân vieát theâm moät caâu thaùch ñoái raát töôïng thanh (töông truyeàn cuûa baø Ñoaøn Thò Ñieåm) ñeán nay vaãn coøn "treo giaù ngoïc," chöa ai ñoái ñöôïc chænh: Da traéng voã bì baïch.
Ngoaøi ra, moät soá chöõ töôïng hình laãn töôïng thanh cuøng moät luùc nhö baäp buøng (aùnh löûa baäp buøng, tieáng troáng baäp buøng), boûm beûm, (khi moät ngöôøi aên traàu nhai boûm beûm, ta thaáy caû hình aûnh laãn nghe tieáng nhai), coïc caïch (tieáng baùnh xe caây hay nieàn saét laên treân loä ñaù coïc caïch, nhöng ñoâi giaày chieác ñöïc chieác caùi cuõng laø ñoâi giaøy coïc caïch), laép baép (cuõng nhö boûm beûm, caû hình laãn thanh), leït ñeït (leït ñeït theo sau, phaùo noå leït ñeït), loùc coùc (tieáng moõ loùc coùc, vaø ñöùa beù loùc coùc chaïy theo meï), treøo treïo (giaän nghieán raêng treøo treïo cuõng coù caû hình laãn thanh), uûn æn (caû hình laãn thanh), suøng suïc (nöôùc soâi suøng suïc, vaø ñaùm ñoâng suøng suïc ñi tìm), söôùt möôùt (khoùc söôùt möôùt cuõng gôïi caû hình laãn thanh), söôït/söôøn söôït (thôû daøi söôøn söôït, vaø naèm daøi söôøn söôït trong luùc chaùn chöôøng), te te (gaø gaùy te te, vaø chaïy te te theo naên næ), v.v.
Moät caùi hay ñoäc ñaùo
Ñoù laø nhieàu chöõ raát gaàn gioáng nhau nhöng dieãn taû moät hình aûnh hoaëc aâm thaânh khaùc nhau. Thí duï "lom khom" (chæ tö theá coøng löng xuoáng thoâi), "loøm khoøm" (coù caû di ñoäng), vaø “loïm khoïm” (di ñoäng moät caùch khoù khaên, khoâng bình thöôøng). Moät thí duï khaùc laø "loáp boáp," "loäp boäp," "loáp coáp," "loäp coäp," "loáp ñoáp," "loäp ñoäp" chæ chung nhau aâm thanh thöa vaø khoâng ñeàu, nhöng caùc chöõ coù daáu naëng aâm traàm vaø naëng hôn caùc chöõ coù daáu saéc (ngaén vaø doøn).
Toâi coøn nhôù khoaûng 5, 6 naêm tröôùc, toâi gheù thaêm gia ñình cuûa moät baø (ngöôøi Vieät goác Hoa) baïn tu cuûa nhaïc maãu toâi. Toâi thaáy baø ñang möôùn film boä Hongkong ñeå xem. Caùi laï laø baø möôùn caû tapes tieáng Hoa laãn tapes tieáng Vieät cuûa cuøng moät boä film. Toâi hoûi thì baø noùi, "Boä noùi tieáng Quaûng Ñoâng thì toâi möôùn cho coâ con daâu khoâng bieát tieáng Vieät xem, coøn boä tieáng Vieät thì toâi xem." Toâi laïi toø moø hoûi, "Theá, Baùc queân heát tieáng Quaûng Ñoâng roài aø?" Baø ñaùp, "Toâi laøm sao queân ñöôïc tieáng meï ñeû; nhöng xem film noùi tieáng Hoa chaùn laém anh aï! Cöù 'ngoä ngoä, nò nò,' khoâng hay baèng tieáng Vieät..."
Toâi xin môû ngoaëc noùi theâm: Hoa ngöõ coù nhieàu ñieåm gioáng Anh ngöõ nhö caùc ñaïi danh töø chæ goàm coù maáy chöõ "I, Me, You, He, Him, She, Her;" nhö hình dung töø (tónh töø) luoân luoân ñöùng tröôùc danh töø (TAÂN Theá Giôùi, The NEW World); nhö possessive case, neáu ta nghó chöõ "CHI" cuûa Hoa ngöõ laø "'S" cuûa Anh ngöõ (thí duï, Daân Chi Phuï Maãu, People's Parents);... Ngoaøi ra, ngöôøi Trung Hoa cuõng goïi nhau baèng hoï nhö Ñaëng Tieân Sinh hay Toáng Nöõ Só (Mr. Deng, Ms. Song). Ngöôøi VN thì duøng tónh töø sau danh töø (thí duï, theá giôùi môùi), vaø goïi nhau baèng teân (khoâng phaûi hoï, thí duï Toång Thoáng Thieäu, oâng Bình, v.v.), tröø nhöõng tröôøng hôïp quaù long troïng cuûa caùc theá heä ngaøy xöa (thí duï: "Traàn ñaïi huynh nhaõ giaùm," hay "Ngoâ Toång Thoáng,"...)
Töôûng cuõng neân noùi theâm nôi ñaây laø tuy trong caâu vaên tieáng Vieät ta coù theå ñoåi “anh” ra “em,” vaø ngöôïc laïi; nhöng thaät ra khoâng ñeã daøng nhö "You, Me" trong Anh ngöõ. Thí duï nhieàu ca só ñaõ ñoåi lôøi baøi haùt baèng caùch hoaùn vò "Anh" vaø "Em," cho thích nghi vôùi ngöôøi haùt nam hay nöõ. Nhöng caâu haùt "Em ôi, neùp vaøo loøng anh..." nghe muøi nhö ri, maø vaøi nöõ danh ca VN ñaõ söûa laïi laø "Anh ôi, neùp vaøo loøng em..." laøm toâi boãng lieân töôûng "em" naày vôùi hai caâu Kieàu sau ñaây:
Thoaùt troâng nhôøn nhôït maøu da
AÊn gì to lôùn ñaãy ñaø laøm sao?
Trong khía caïnh xöng hoâ cuûa Tieáng Vieät toâi chæ xin baøn moät caùch vaén taét veà nhöõng chöõ coù tính caùch xöng tuïng hoaëc khieâm nhöôøng. Thí duï trong caâu "Taâu Beä Haï, haï thaàn tuyeân boá haï beä Ngaøi" chöõ "Haï Thaàn" laø moät chöõ khieâm nhöôøng (?) chæ duøng cho ngoâi thöù nhaát (ngöôøi noùi); chöõ "Beä Haï" vaø "Ngaøi" laø hai chöõ xöng tuïng chæ daønh cho hai ngoâi thöù nhì (ngöôøi nghe noùi tröïc tieáp) hay ngoâi thöù ba (ngöôøi ñöôïc noùi ñeán), khoâng theå duøng ñöôïc cho ngoâi thöù nhaát. OÂng Vua traû lôøi, "Gioûi cho nhaø ngöôi daùm phaûn boäi Traãm..." chöõ "Traãm" chæ duøng ñöôïc cho ngoâi thöù nhaát, nhöng chöõ "nhaø ngöôi" thì khoâng theå duøng cho ngoâi thöù nhaát.
Töông töï nhö theá, chuùng ta coù nhöõng chöõ nhö Baùc Hoïc, Hoïc Giaû, Baùc Só, Baùc Vaät, Nhaân Só, Chí Só,... laø nhöõng chöõ xöng tuïng, khoâng theå duøng ñeå töï xöng. Toâi coøn nhôù tröôùc naêm 1975 baùo chí Saøigoøn ñaõ töøng vieát cheá dieãu moät anh chaøng in danh thieáp töï xöng mình laø "Hoïc Giaû"! Theo baùo-chí thì anh ta chæ laø moät "hoïc giaû" giaû chöa heà ñaäu Tuù Taøi, chæ laø con reå cuûa moät hoïc giaû thaät... Chöõ "Baùc Vaät" baây giôø ít nghe noùi ñeán, xöa kia ñeå goïi taâng caùc oâng kyõ sö (nhaát laø kyõ sö hoùa hoïc).
Veà chöõ "Baùc-Só," tröôùc naêm 1975, chuùng ta coù "Y Só Ñoaøn Quoác Gia Vieät Nam," coù "Y Só Thieáu Töôùng Cuïc Tröôûng Cuïc Quaân Y," v.v. chöù khoâng phaûi laø Baùc Só; tuy nhieân haàu heát caùc quan ñoác tôø VN coù leõ khoâng bieát ñoù laø moät chöõ xöng tuïng neân in danh thieáp "Baùc Só" (töông töï nhö söï laïm duïng cuûa chöõ "Giaùo Sö" maø nhieàu baïn ñaõ ñeà caäp ñeán). Ngaøy nay Baùc Só ñaõ trôû thaønh moät baèng caáp ôû VN: Baïn hoïc xong Trung Hoïc, thi vaøo tröôøng y khoa hoïc 5 naêm toát nghieäp Baùc Só (6 naêm neáu laø Baùc Só ña khoa); moät thôøi gian sau ñi hoïc theâm chöông trình Cao Hoïc Y Khoa (2 naêm nöõa) ñeå trôû thaønh Thaïc Só; sau ñoù coù theå ñi hoïc theâm 3 naêm nöõa ñeå laáy baèng Tieán Só Y Khoa!!!
Caùc chöõ chæ coù theå duøng cho ngoâi thöù nhaát:
Baàn ñaïo, baàn taêng, baàn ni, bæ nhaân,
Haï thaàn, thaàn
Qua
Quaû nhaân, traãm,
Ta, taïi haï,
Tieän thieáp,
Thieåm chöùc, ti chöùc.
Caùc chöõ KHOÂNG theå duøng cho ngoâi thöù nhaát:
AÙi khanh, Hieàn khanh,
Baäu,
Beä haï, Hoaøng thöôïng, Thaùnh thöôïng,
Ngaøi, ngöôi, ngöôøi, nöông nöông,
Tuùc haï.
Toâi xin neâu leân theâm moät thí duï veà söï Phong phuù cuûa Tieáng Vieät chuùng ta. Maáy naêm tröôùc baùo chí Vieät ngöõ thöôøng vieát veà Princess Diana, vaø haàu heát ñeàu dòch sai chöõ Princess! Hai chöõ Prince vaø Princess coù theå dòch sang tieáng Vieät baèng ba caùch chính vaø moät caùch phuï sau ñaây:
1-
Prince/Princess thoâng thöôøng chæ laø moät danh xöng (nhö Mr., Mrs.) daønh cho nhöõng nhaø quyù toäc, vaø coù theå dòch sang tieáng Vieät laø hoaøng thaân, vöông toân, coâng töû, coâng nöông, nhaø quyù phaùi, meä (trieàu Nguyeãn ôû VN), v.v. (Chöõ "Coâng Töû" sau naày cuõng ñöôïc duøng ñeå goïi taâng con trai cuûa caùc nhaø giaøu hoaëc khoâng giaøu nhöng thuoäc loaïi cöôøng haøo aùc baù.)
Thí duï trong ñaàu thaäp-nieân 1950, oâng Böûu Loäc ñaõ trôû thaønh Thuû Töôùng VN moät thôøi gian ngaén. Baùo chí goïi oâng ta Hoaøng Thaân (Prince) Böûu Loäc duø luùc ñoù hoaøng trieàu nhaø Nguyeãn ñaõ caùo chung khi vò vua cuoái cuøng laø Baûo Ñaïi ñaõ tuyeân boá thoaùi vò naêm 1945. Cuoái thaäp nieân 1950 vaø ñaàu thaäp nieân 1960, vöông quoác Laøo cuõng coù Hoaøng Thaân Buon Oum laø Thuû Töôùng. Hoaøng Thaân Buon Oum khoâng coù baø con gì vôùi Vua cuûa vöông quoác Laøo luùc baáy giôø caû; oâng ta thuoäc doøng toäc cuûa moät tieåu vöông moät xöù tröôùc ñaáy ñaõ trôû thaønh moät phaàn cuûa vöông quoác Laøo. Moät nhaân vaät quan troïng trong caùc noäi caùc cuûa Thuû Töôùng Boun Oum laø oâng Na Champasak cuõng laø hoaøng thaân thuoäc moät tieåu quoác khaùc xöa kia.
Beân trôøi AÂu cuõng vaäy, khoaûng tröôùc vaø sau Theá Chieán Thöù Hai, nhieàu hoaøng trieàu ñaõ bò laät ñoã (YÙ, Loã Ma Ni, v.v.) neân hieän nay cuõng coù haøng ngaøn princes vaø princesses. Moät vò prince ngöoøi Phaùp raát noãi tieáng trong giôùi khoa hoïc laø Prince Louis (Victor) de Broglie (1892-1987), cha ñeû cuûa ngaønh Mecanique Ondulatoire (ñöôïc giaûi Nobel Vaät Lyù ñaàu thaäp nieân 1930). Anh cuûa cuûa oâng laø Duc (Louis Ceùsar Victor) Maurice de Broglie (1875-1960) cuõng laø moät khoa hoïc gia teân tuoåi. Toâi ñöôïc bieát hôn 200 tröôùc ñaây oâng noäi cuûa hoï cuõng chæ laø moät nhaø quyù toäc quan lôùn cuûa trieàu ñình Phaùp thoâi (khoâng phaûi Vua Chuùa gì caû, nhö vaäy toå tieân cuûa hoï coù leõ ñaõ laøm Vua maáy traêm naêm veà tröôùc, töông töï nhö caùc Vua Leâ cuûa VN chuùng ta vaäy).
2-
Prince/Princess laø moät chöùc vuï coù ít nhieàu thöïc quyeàn, vaø phaûi dòch sang Vieät ngöõ laø (nöõ) tieåu vöông, (nöõ) quaän vöông. (16)
Thí-duï Prince Rainier xöù Monaco chaúng haïn. OÂng laø moät Quaän Vöông. Monaco laø moät quoác gia ñaõ coù thoûa öôùc vôùi nöôùc Phaùp, giao heát quyeàn ngoaïi giao vaø quoác phoøng cho Phaùp. Monaco seõ trôû thaønh moät thaønh phoá cuûa Phaùp neáu khoâng coù ngöôøi (phaùi nam) keá vò ngai vaøng (nhöng vò quaän vöông Monaco coù quyeàn laäp con nuoâi vaø truyeàn ngoâi cho ngöôøi con nuoâi). Princess Grace cuûa xöù Monaco (nay ñaõ quaù coá) ñaõ töøng laø moät nöõ taøi töû ñieän aûnh cuûa Hollywood tröôùc khi saùnh duyeân cuøng Prince Rainier. Princess Grace phaûi ñöôïc dòch laø Vöông Phi Grace (cuûa xöù Monaco).
Prince Charles cuûa The United Kingdom (UK) cuõng laø Prince Charles of Wales, trong tröôøng hôïp naày ta phaûi goïi oâng laø Quaän Vöông hay Tieåu Vöông xöù Wales (vôùi daân soá treân 3 trieäu ngöôøi). Princess Diana luùc laø vôï cuûa Prince Charles of Wales phaûi laø Vöông Phi xöù Wales. Chöùc vuï Prince of Wales thöôøng ñöôïc phong cho ngöôøi seõ thöøa keá ngai vaøng cuûa UK. Thöïc vaäy, tröôùc khi Nöõ Hoaøng Elizabeth II ngaøy nay thöøa keá ngai vaøng vaøo naêm 1952, baø ñaõ laø Princess Elizabeth of Wales; dó nhieân luùc ñoù baø khoâng phaûi laø moät vöông phi xöù Wales, maø laø nöõ quaän vöông xöù ñoù.
Vua Gia Long khi môùi leân ngoâi ñaõ haï saéc leänh "Töù Khoâng" (trong cung khoâng laäp Hoaøng Haäu, khoâng laäp Hoaøng Thaùi Töû; ngoaøi trieàu khoâng phong Teå Töôùng, khoâng chaám ñaäu Traïng Nguyeân), vì theá caùc baø vôï cuûa caùc vua trieàu Nguyeãn chæ laø Hoaøng Phi (Princesses); khi con cuûa hoï leân ngoâi vua thì hoï ñöôïc phong Hoaøng Thaùi Haäu. Vua Baûo Ñaïi ñi ngöôïc laïi saéc leânh ñoù neân ñaõ coù Hoaøng Haäu Nam Phöông vaø Hoaøng Thaùi Töû Baûo Long; oâng laø vò vua cuoái cuøng cuûa trieàu Nguyeãn.
Vua cha Hussein (vöøa quaù coá hôn naêm nay) cuûa xöù Jordan luùc treû coù moät baø Hoaøng Haäu (Queen, meï cuûa Vua Abdullah II hieän nay). Sau khi baø naày cheát, oâng quaù thöông tieác neân luùc oâng cöôùi ngöôøi vôï thöù nhì oâng chæ phong baø vôï ñoù laø Princess (Hoaøng Phi) thoâi. Sau khi baø Hoaøng Phi naày töû naïn tröïc thaêng, oâng cöôùi moät coâ gaùi Hoa Kyø vaø phong laø Queen Noor (Hoaøng Haäu Noor).
3-
Prince/Princess goïi theo moät vò Vua (Nöõ Hoaøng, hay Quaän Vöông) ñöông nhieäm.
a- Con caùi
Con trai Vua laø Hoaøng Töû. Tieác thay töø xöa chöõ "Töû" chæ daønh cho con trai neân con gaùi phaûi laø Hoaøng Nöõ. Thí duï boán ngöôøi con cuûa Nöõ Hoaøng Elizabeth II laø Hoaøng nöõ Ann, Hoaøng töû Charles, Hoaøng töû Andrew vaø Hoaøng töû Edward. Con trai OÂng Hoaøng Rainier xöù Monaco laø Prince Albert (Vöông Töû); con gaùi, Princess Stephanie (Vöông Nöõ). Con daâu laø Hoaøng/Vöông Töùc nhö Princess Diana ngaøy xöa ñoái vôùi Nöõ Hoaøng Elizabeth II. Con reå laø ngoaïi toäc, neân chæ coù theå laø Phoø Maõ (tröø khi choàng cuûa moät vò coâng chuùa seõ noái ngoâi vua thì ñöôïc goïi laø Hoaøng Teá).
Thöôøng thì khi con caùi tröôûng thaønh (hay laäp gia ñình), nhaø Vua phong cho con moät laõnh ñòa hoaëc lôùn hoaëc nhoû. Thí duï Prince Charles ñuoc phong laø Prince of Wales, Prince Andrew ñöôïc phong laø Duke of York (Quaän Coâng xöù York), v.v. Hoaøng Nöõ naøo ñöôïc Vua thöông yeâu vaø phong töôùc môùi trôû thaønh moät Coâng Chuùa. Nhieàu khi moät vò Vua coù maáy chuïc hoaøng nöõ nhöng chæ vaøi ba ngöôøi ñöôïc phong Coâng Chuùa maø thoâi. Con gaùi cuûa moät Quaän Vöông (Prince) chæ coù theå laø Quaän Chuùa.
Neân nhôù Hoaøng Töùc (con daâu cuûa Vua) coù theå khoâng phaûi laø moät Princess (nhö Diana). Thí duï vôï cuûa Prince Andrew ngaøy xöa (nay ñaõ ly dò) laø Fergie, chæ laø moät Duchess (vôï cuûa moät Quaän Coâng), nhöng cuõng laø moät hoaøng töùc. Do ñoù, ta thaáy roõ Diana coù danh xöng "Princess" chæ vì baø laø Vöông Phi xöù Wales, khoâng theå dòch baèng moät chöõ naøo khaùc hôn ñöôïc.
Trong thí duï hai anh em oâng hoaøng de Broglie noùi treân. Caû hai ñeàu laø Prince, nhöng oâng anh caû (Prince Maurice) môùi laø ngöôøi thöøa keá cuûa doøng hoï neân ñaõ trôû thaønh Duc (Quaän Coâng) Maurice de Broglie (nhö Prince Andrew laø Duke of York vaäy).
b-
Chaùu noäi
Hoaøng/Vöông Toân (Hoaøng/Vöông Toân Nöõ)
Prince William vaø Prince Harry laø con cuûa Prince Charles of Wales neân hoï laø Vöông Töû xöù Wales; nhöng hoï cuõng laø chaùu noäi cuûa Nöõ Hoaøng Elizabeth II neân hoï cuõng laø hai Hoaøng Toân cuûa Nöõ Hoaøng. Caùc con cuûa Princess Ann khoâng phaûi laø Princes hay Princesses nhöng cuõng laø hoaøng toân cuûa Nöõ Hoaøng.
c-
Anh, chò, em
Coù theå goïi nhö luùc hoï coøn laø con vua; ruoät thòt laø Hoaøng/Vöông Huynh/Ñeä Tæ/Muoäi; anh chò em hoï thì theâm "Bieåu" tröôùc Huynh/Ñeä Tæ/Muoäi. Tuy nhieân, neáu anh chò em ñaõ ñaõ lôùn (thöôøng ñaõ laäp gia-ñình) thì coù theå ñöôïc goïi taâng laø "Hoaøng Baù," "Hoaøng Thuùc," hay "Hoaøng Coâ" nhö ta vaãn goïi caùc em trong nhaø ñaõ thaønh nieân laø "coâ" hay "chuù" vaäy.
Sau khi pheá Vua Thaønh Thaùi (Böûu Laân), Phaùp ñöa Hoaøng Töû Vónh San, moät ngöôøi con trai nhoû cuûa Vua Thaønh Thaùi, leân thay theá; ñoù laø Vua Duy Taân. Vua Duy Taân coù caùc anh lôùn tuoåi hôn, hoï laø Hoaøng Huynh cuûa vua Duy Taân. Nöõ Hoaøng Elizabeth II coù moät ngöôøi Chuù ruoät (Hoaøng Thuùc, nay ñaõ quaù coá) coù con trai laø Prince Michael, vò naày laø Hoaøng Bieåu Ñeä cuûa Nöõ Hoaøng.
d-
Chuù, Baùc (Hoaøng/Vöông Thuùc, Baù, Coâ)
Thí duï Hoaøng Thaân Böûu Loäc loùt chöõ "Böûu" neân, theo Kim Saùch trieàu Nguyeãn, thuoäc vai Chuù cuûa hai Cöïu Hoaøng Duy Taân (Vónh Thuïy, loùt chöõ "Vónh") vaø Baûo Ñaïi (Vónh Thuïy). Luùc Duy Taân hay Baûo Ñaïi laø Vua thì Hoaøng Thaân Böûu Loäc laø Hoaøng Bieåu Thuùc [Chuù hoï] cuûa oâng.
e-
Chaùu hoï (Hoaøng/Vöông Ñieät/Ñieät Nöõ)
Dó nhieân caùc ngöôøi chaùu Vua khoâng caàn phaûi laø Prince hay Princess cuõng ñöôïc goïi Hoaøng Ñieät hay Hoaøng Ñieät Nöõ (nhö Hoaøng Töùc ñaõ vieát beân treân), hoaëc “(nöõ) ngöï ñieät.”
f-
Cha Meï Cuûa Vua (Hoaøng/Vöông Phuï vaø Hoaøng/Vöông Maãu)
Coù baïn seõ laáy laøm laï, nhöng ñieàu naày cuõng ñaõ xaûy ra. Thí duï, Vöông quoác Cambodia xöa kia coù hai gioøng hoï lôùn thay phieân nhau laøm Vua. Hôn 60 naêm veà tröôùc, Phaùp ñöa OÂng Hoaøng treû tuoåi Norodom Sihanouk leân ngoâi Vua (ñeå deã beà thao tuùng?) Thaân phuï cuûa oâng vua con naày ñöông nhieân trôû thaønh Hoaøng Phuï. Ít naêm sau, Vua Sihanouk nhöôøng ngoâi cho cha; vaø khi Vua Cha cheát, Sihanouk laïi leân ngoâi Vua laàn thöù nhì (vaø maáy naêm tröôùc ñaây, oâng ta laïi leân ngoâi Vua laàn thöù ba).
Neáu Prince Charles keát hoân cuøng ngöôøi baïn gaùi ñaõ ly dò choàng hieän giôø, oâng seõ phaûi töø boû quyeàn thöøa keá ngai vaøng vaø con trai lôùn cuûa oâng (Prince William) coù theå trôû thaønh Vua trong khi oâng chæ laø moät Hoaøng Phuï thoâi.
Dó nhieân, neáu Vua cha nhöôøng ngoâi cho con thì Vua cha trôû thaønh Thaùi Thöôïng Hoaøng; vaø Hoaøng Haäu seõ trôû thaønh Hoaøng Thaùi Haäu hoaëc Thaùi Haäu.
g-
Choàng cuûa Nöõ Hoaøng (Hoaøng/Vöông Teá, Hoaøng/Vöông Phu Quaân)
Chöõ "Teá" ñuùng ra ñeå chæ "con reå" nhöng töø hôn 50 naêm nay cuõng ñöôïc duøng cho Prince Phillip, choàng cuûa Nöõ Hoaøng Elizabeth II töø hoài baø coøn laø Princess Elizabeth of Wales, neân ñaõ trôû thaønh thoâng duïng. Khi Voõ Taéc Thieân trôû thaønh Nöõ Hoaøng cuûa nhaø Ñaïi Chu, baø ta cuõng ñaõ coù "Hoaøng Haäu" (dó nhieân laø nam nhaân). Vì theá "Hoaøng Haäu" khoâng nhaát thieát phaûi laø moät phuï nöõ, cuõng nhö "Hoaøng Ñeá" khoâng nhaát thieát phaûi laø moät nam nhaân. Vôï cuaû moät vò Vua (Hoaøng Ñeá) hay moät Quaän Vöông thì ñaõ ñöôïc noùi ñeán beân treân.
4-
Crown Prince/Princess (ngöôøi thöøa keá ngai vaøng)
Vua Chuùa thöôøng laäp moät ngöôøi thöøa keá. Ta phaûi theo lieân heä cuûa vò ñoù vôùi nhaø Vua ñöông nhieäm ñeå goïi.
Thí duï Hoaøng Töû Charles cuûa UK laø Hoaøng Thaùi Töû. Chöõ "Thaùi" ôû ñaây coøn ñoïc laø "Theá" (thay theá), khaùc haún chöõ "Thaùi" cuûa (Hoaøng) Thaùi Haäu, coù nghóa laø "quaù to." ÔÛ xöù Saudi Arabia hieän nay, em trai thöøa keá ngai vaøng neân Crown Prince laø Hoaøng Thaùi Ñeä. Neáu Prince Charles cheát tröôùc khi Nöõ Hoaøng Elizabeth II baêng haø hay nhöôøng ngoâi, hoaëc oâng töø boû quyeàn thöøa keá ngai vaøng, thì con trai tröôûng cuûa oâng (Prince Williams) seõ laø Hoaøng Thaùi Toân.
Prince Albert cuõng laø Crown Prince cuûa xöù Monaco, nhöng oâng chæ laø Thaùi Töû vì oâng chæ seõ noái ngoâi moät Quaän Vöông chöù khoâng phaûi moät Hoaøng Ñeá (Vua).
Beân hoï ngoaïi toâi, con caùi goïi cha laø "Tía." Thuù thöïc tröôùc naêm 1975, toâi cöù töôûng "Tía" laø moät chöõ ñoàng nghóa vôùi "ba" hay "cha" duøng taïi moät soá ñòa phöông naøo ñoù, nhaát laø mieàn raãy taïi Nam Vieät Nam. ÔÛ mieàn Baéc, nhieàu ngöôøi goïi cha meï laø "Thaày U;" ôû mieàn Nam, "Caäu Môï." Toâi coù moät oâng anh hoï (nay ñaõ ngoaøi 90 vaø ñaõ quaù coá), con caùi goïi anh laø "Baûy" (trong khi anh aáy thöù naêm vaø chò aáy thöù ba, khoâng lieân quan gì ñeán "baûy" caû)!
Maõi ñeán khoaûng 20 naêm tröôùc ñaây, toâi coù dòp ñoïc moät baøi vieát cuûa hoïc giaû Hoaøng Vaên Chí (nay ñaõ quaù coá) môùi bieát chöõ "Tía" laø tieáng Quaûng Ñoâng! Khoâng bieát taïi sao tröôùc kia toâi ñaõ khoâng nghó ra ñieàu ñoù vì toâi bieát beân ngoaïi toâi laø ngöôøi Minh Höông. Haäu Quaân Voõ Taùnh, goác ngöôøi Minh Höông, laø oâng coá cuûa oâng coá cuûa meï toâi. Xin môû daáu ngoaëc nôi ñaây ñeå giaûi thích cho moät soá baïn rôøi VN luùc coøn khaù treû: Vaøo haäu baùn theá kyû thöù 17, toäc Maõn Chaâu töø phía baéc keùo binh xuoáng chieám nöôùc Trung Hoa. Moät soá ngöôøi Hoa ñaõ vuøng leân choáng giaëc "ngoaïi xaâm," töï xem mình laø con chaùu nhaø Minh (trieàu ñaïi lieàn tröôùc ñoù), nhöng hoï ñeàu thaát baïi. Moät soá ñaõ theo ñöôøng bieån chaïy vaøo Thuaän Hoùa (Hueá) xin Chuùa Nguyeãn cho hoï tò naïn. Chuùa Nguyeãn ñaõ ra leänh laäp moät laøng ôû vuøng Gia Ñònh (töùc caû mieàn Nam VN luùc baáy giôø) cho hoï ñònh cö, goïi laø laøng Minh Höông (laøng cuûa con chaùu ngöôøi Minh), thuoäc vuøng Bieân Hoøa sau naày (nay laø tænh Ñoàng Nai).
Vaán ñeà laøm cho toâi khoù chòu suoát 20 naêm nay laø hoïc giaû Hoaøng Vaên Chí vieát trong baøi khaûo cöùu ñoù raèng chöõ "Cha" cuûa ngöôøi Vieät chuùng ta ñaõ vay möôïn töø chöõ "Tía" cuûa ngöôøi Quaûng Ñoâng! Toâi khoâng theå naøo tin nhö theá vì tieáng Vieät chuùng ta chæ baét ñaàu vay möôïn Hoa ngöõ (dó nhieân chæ sau khi chòu aûnh höôûng cuûa Hoa ngöõ) cho nhöõng söï vieäc vaø khaùi nieäm môùi, theo ñaø tieán hoùa cuûa ñôøi soáng con ngöôøi maø thoâi. Rieâng chöõ "cha" laø moät chöõ raát caên baûn cuûa con ngöôøi töø thuûa hoang daïi, khoâng lyù naøo ngöôøi Vieät chuùng ta khoâng coù chöõ ñoù; duø raèng söû cheùp toå tieân chuùng ta coù caùc chöõ "boá" vaø "caùi" ñeå chæ cha meï. Neáu quaû thaät nhö theá thì coù leõ chuùng ta cuõng ñaõ möôïn caùc chöõ "xoáp" vaø "caét" cuûa Anh ngöõ ("soft" vaø "to cut") cuõng khoâng chöøng!? Baïn naøo coù nghieân cöùu veà vaán ñeà naày xin chia seû vôùi toâi; toâi xin thaønh thaät caûm ôn tröôùc.
Gaàn ñaây nhôø xem phim boä Hongkong, coù film coù phuï ñeà Hoa ngöõ neân toâi môùi thaáy chöõ "Tía" ñöôïc vieát "Phuï" treân "Ña" döôùi. Ñuùng laø moät nguyeân taéc caên baûn cuûa chöõ Noâm cuûa chuùng ta: Duøng hai chöõ Hoa gheùp laïi ñeå vieát moät chöõ Vieät thuaàn tuùy; moät chöõ Hoa bieåu yù (nghóa), moät chöõ Hoa bieåu thanh (aâm). Thí duï chöõ "Beù" goàm chöõ "Tieåu" (nhoû) bieåu yù, vaø chöõ "Beá" (ñoùng laïi, nhö "beá quan toûa caûng") bieåu aâm.
Toâi nhôù laïi caùc baøi hoïc lòch söõ cuûa caùc lôùp trung, tieåu hoïc, ngöôøi VN chuùng ta xöa kia (thôøi Trieäu Ñaø) bao goàm caû Quaûng Ñoâng vaø Quaûng Taây. Nhö vaäy ngöôøi VN "choâm" chöõ "Cha" cuûa ngöôøi Quaûng Ñoâng, hay ngöôøi Quaûng Ñoâng "choâm" chöõ "Tía" cuûa ngöôøi VN?
Toâi coøn nhôù ngoùt 20 naêm veà tröôùc, toâi ñang laøm vieäc ôû sôû thì moät anh baïn ñieän thoaïi hoûi toâi veà moät baøi thô Ñöôøng cuûa Thoâi Hoä. Toâi chaäm raõi ñoïc troïn baøi thô töù tuyeät (chæ boán caâu) ñoù qua ñieân thoaïi cho anh baïn cheùp laïi. Sau ñoù thì moät ngöôøi phuï nöõ goác Ñaøi Loan laøm vieäc chung vôùi toâi ôû phoøng keá beân böôùc sang ñöa toâi tôø giaáy vaø hoûi coù phaûi toâi vöøa ñoïc baøi thô ñoù khoâng. Toâi nhìn tôø giaáy baø ñöa, toâi ñoïc ñöôïc 50% chöõ baø ta môùi vieát treân ñoù, vaø nhaän ra ñuùng laø baøi thô toâi môùi ñoïc cho ngöôøi baïn nghe. Baø noùi toâi phaùt aâm baøi thô raát gaàn vôùi Quan Thoaïi, khoâng gioáng nhö ngöôøi Quaûng Ñoâng. (17)
Tröôùc ñoù toâi cöù töôûng laø aâm Haùn Vieät raát gaàn vôùi aâm Quaûng Ñoâng. Nhôø caâu chuyeän ñoù, toâi suy luaän laø ngaøy xöa ngöôøi VN chuùng ta hoïc Hoa ngöõ theo loái Quan Thoaïi ñeå tieän vieäc giao dòch vôùi quan laïi Trung Hoa. Do ñoù chuùng ta phaùt aâm Haùn Vieät raát gaàn guõi vôùi Quan Thoaïi. Coù leõ luùc ñaàu oâng baø chuùng ta hoïc ñuùng aâm Quan Thoaïi, nhöng moät thôøi gian daøi sau ñoù vì ñöôøng xaù xa xoâi neân ngöôøi VN khoâng coøn theo kòp nhöõng thay ñoåi cuûa Quan Thoaïi nöõa vaø sau cuøng ngöôøi VN chuùng ta coù tieáng Haùn Vieät phaùt aâm khaù khaùc bieät tieáng Quan Thoaïi chaêng?(18) Töông töï nhö theá, khi nöôùc VN chuùng ta chòu söï ñoâ hoä cuûa Phaùp, oâng cha chuùng ta hoïc tieáng Phaùp tröïc tieáp cuûa ngöôøi Phaùp chính coáng nhöng haàu heát vaãn khoâng theå phaùt aâm hoaøn toaøn y heät nhö caùc oâng taây baø ñaàm ñöôïc. Thí duï chöõ Phaùp "un" (1, moät) nhieàu ngöôøi VN phaùt aâm "on" (nhö chöõ "con"); chöõ "moderne" (taân thôøi), moâ ñeùc; chöõ "matin" (buoåi saùng), ma tanh; chöõ "bien" (toát, gioûi,...), bieân, bieån;...
Vaø cuõng vì hoïc theo Quan Thoaïi (quan lieâu) neân ngöôøi VN khoâng heà bieát nhöõng chöõ quaù bình daân cuûa Trung Hoa nhö "Tía" vaø "Maù" (chuùng ta chæ hoïc caùc chöõ "Phuï" vaø "Maãu" hay "Nöông" cuûa Quan Thoaïi thoâi)!
Anh Nguyeãn Duy Chính ôû California nhaán maïnh raèng oâng cha chuùng ta coù tö töôûng ñoäc laäp veà ngoân ngöõ; khi dòch hay taïo nhöõng chöõ môùi, thöôøng oâng cha chuùng ta chæ duøng chöõ Haùn nhö moät thöù töø nguyeân (radical) ñeå gheùp laïi thaønh chöõ (yù) môùi. Khoâng nhö ngaøy nay nhöõng ngöôøi laõnh ñaïo chính trò, vaên hoùa, thoâng tin, v.v. ôû Haønoäi cöù bôï nguyeân con caùc “ñaëc saûn” cuûa Trung Coïng veà xaøi ! Nhieàu chöõ oâng cha chuùng ta ñaõ saùng taïo ra theo loái töï laäp ñoù nay ñaõ bò hoï boû ñi ñeå duøng chöõ “môùi” y chang ngöôøi Hoa ôû Baéc Kinh; thí duï phaán khôûi (hoà hôûi), quaûn trò (quaûn lyù), phuï taù (trôï lyù), y taù (hoä só, hoä lyù), v.v. OÂng cha chuùng ta duøng chöõ Haùn ñeå laøm giaøu ngoân ngöõ cuûa mình, chöù khoâng phaûi vay möôïn moät caùch noâ leä nhö theá! May maén laø nhöõng ngöôøi laõnh ñaïo chính trò, vaên hoùa, thoâng tin, v.v. ôû Haønoäi khoâng theå thay theá taát caû nhöõng chöõ Haùn Vieät; neáu khoâng thì chuùng ta ñaõ thaáy chöõ “yeân só phi lyù thuaàn” (phieân aâm chöõ “inspiration”) cuûa ngöôøi Hoa thay theá chöõ “caûm höùng” cuûa tieáng Vieät, hoaëc chöõ “u maëc” (phieân aâm chöõ “humor”) cuûa ngöôøi Hoa thay theá chöõ “haøi höôùc” cuûa chuùng ta... (19)
Caùch ñaây khoaûng 10 naêm, nhieàu nhaø ngoân ngöõ hoïc ñaõ coù nhaän xeùt laø Anh ngöõ duøng ôû Hoa Kyø gaàn vôùi Anh ngöõ thôøi Shakespeare (William Shakespeare, 1564-1616) hôn Anh ngöõ ôû UK hieän giôø. Ñieàu naày raát deã hieåu, vì sau khi sang Hoa Kyø ñònh cö (luùc caùc taùc phaåm cuûa Shakespeare raát ñöôïc phoå bieán taïi UK), xa xoâi caùch trôû, ngöôøi beân ñaây Baùn Caàu bò caùch bieät vôùi ngöôøi ôû UK, khoâng theo kòp nhöõng tieán hoùa cuûa Anh ngöõ ôû chính quoác.
Töông töï nhö theá, moät soá ngöôøi Phaùp ñaõ di cö sang Queùbec, Canada, cuõng bò coâ laäp neân tieáng Phaùp cuûa ngöôøi Queùbec khaùc xa tieáng Phaùp chính quoác. Thí duï, hoï hoïc chöõ "mail" (thö tín) cuûa ngöôøi noùi Anh ngöõ laùng gieàng, roài taïo neân ñoäng töø "mailler." Toâi nhôù moät laàn toâi sang Montreùal (Canada), toâi nghe moät caëp vôï choàng haøng xoùm cuûa chaùu toâi, treân ñöôøng ra cöûa, ngöôøi vôï quay laïi hoûi ngöôøi choàng "Avez-vous barreù la porte?" Toâi phaûi suy nghó moät luùc môùi vôõ leõ ña soá ngöôøi Phaùp di daân sang Queùbec goác ngöôøi mieàn queâ. ÔÛ beân Phaùp thôøi ñoù, nhaø hoï laøm gì coù khoùa, chæ duøng "song hoàng" (barre) chaän cöûa (barrer), neân baây giôø con chaùu cuûa hoï vaãn noùi "barrer la porte" duø thaät söï hoï cuõng khoùa cöûa.
Tieáng Vieät cuûa ngöôøi goác Vieät ôû haûi ngoaïi cuõng ñaõ vaø ñang traûi qua giai ñoaïn coâ laäp ñoù. Chuùng ta ôû vaøo thôøi ñaïi ñieän töû, caùi xa xoâi caùch trôû khoâng gian khoâng coøn laø moät khoù khaên cho söï truyeàn thoâng nöõa. Nhöng söï chia caùch vôùi tieáng Vieät trong nöôùc do chính chuùng ta choïn löïa, vì chuùng ta ñang choáng laïi söï aùp ñaët cuûa nhaø caàm quyeàn Haønoäi. Toâi coøn nhôù trong nhöõng laàn toâi veà VN thaêm thaân nhaân, coù khi toâi ñoïc moät baøi baùo, toâi phaûi hoûi anh chò em beân nhaø yù nghóa cuûa moät soá chöõ quaù môùi laï ñoái vôùi toâi. Theo caùc em toâi hieän ôû VN, caùc chaùu toâi ôû tuoåi ñang hoïc ñaïi hoïc, nhieàu khi phaûi nhôø cha meï giaûi thích moät soá caâu trong caùc thö cuûa toâi. Moät ngöôøi em hoï toâi ñaõ raát chí lyù khi noùi raèng ngöôøi Vieät chuùng ta ôû haûi ngoaïi ñaõ hoaøn toaøn "traät khôùp" vôùi baø con ôû trong nöôùc roài...
Theá heä chuùng ta chæ coøn vaøi ba thaäp nieân ñeå "töû thuû." Theá heä con em chuùng ta ôû haûi ngoaïi seõ chòu hai yeáu toá aûnh höôûng raát lôùn ñeán tieáng Vieät cuûa hoï: Caùc coá gaéng kieàu vaän cuûa nhaø caàm quyeàn Haønoäi nhaèm loâi keùo ngöôøi Vieät ôû haûi ngoaïi chaáp nhaän cheá ñoä, keå caû haøng vaïn thanh nieân nam nöõ ñöôïc ñöa ra ngoaïi quoác du hoïc (vaø tuyeân truyeàn, tröïc tieáp hay giaùn tieáp); vaø söï tuoät doác veà söï hieåu bieát vaø thoâng thaïo tieáng Vieät cuûa con em chuùng ta ôû haûi ngoaïi. Gaàn ñaây nhieàu baùo chí Vieät ngöõ taïi Hoa Kyø ñaõ baùo ñoäng veà caùc noã löïc kieàu vaän cuûa nhaø caàm quyeàn Haønoäi; keå caû video tapes vaø saùch baùo, vôùi giaù baùn thaät thaáp (nhôø nhaân coâng reû ôû VN), traøn ngaäp caùc nôi taïi Hoa Kyø.
Veà vieäc con em chuùng ta caøng ngaøy caøng bôùt thoâng thaïo tieáng Vieät laø ñieàu raát deã hieåu. Toâi coù hai con, caû hai ñeàu chaøo ñôøi taïi Hoa Kyø; moät trai sinh cuoái naêm 1975 vaø moät gaùi sinh naêm 1978. Vôï choàng toâi ôû nhaø ñeàu noùi tieáng Vieät vôùi nhau vaø vôùi caùc chaùu; nhôø ñoù caùc chaùu hieåu ñöôïc tieáng Vieät khaù nhieàu (khoaûng 70% nhöõng gì chuùng toâi noùi), nhaát laø neáu chuùng toâi noùi chaäm raõi, khoâng noùi quaù nhanh. Nhöng caùc chaùu chæ coù ñöôïc ñoä 50% soá chöõ tieáng Vieät caàn thieát ñeå noùi chuyeän (traû lôøi); vaø ñoïc ñöôïc khoaûng 15% (chaùu trai) hoaëc 5% (chaùu gaùi) baøi vieát baèng tieáng Vieät! Moät trong nhöõng khoù khaên cho vieäc con em chuùng ta hoïc tieáng Vieät thoâng thaïo laø caùc daáu (saéc, huyeàn, hoûi, ngaõ vaø naëng). Luùc caùc con toâi coøn nhoû, moãi khi coù ai ñieän thoaïi ñeán muoán noùi chuyeän vôùi "ba" thì caùc chaùu ñöa ñieän thoaïi cho "baø" ngoaïi (vì caùc chaùu goïi toâi laø "boá")! Neáu vieát tieáng Vieät maø khoâng boû daáu thì laém khi khaù tai haïi. Toâi coøn nhôù coù moät laàn toâi nhaän ñöôïc ñieän thö (email) cuûa anh QT ôû Dallas, TX, coù hai chöõ "cho de." Toâi ñoïc ñi ñoïc laïi caû caâu, vaø caû ñoaïn, nhöng khoâng hieåu taïi sao anh aáy muoán noùi "choù ñeû" (nhöng khoâng daùm vieát thö hoûi laïi cho roõ)? Phaûi maát ngoùt hai hoâm, toâi môùi vôõ leõ ra laø anh aáy vieát "cho deã"! (20)
Caùch ñaây 6, 7 naêm, moät hoâm chaùu trai thoû theû vôùi meï, "Meï ôi, meï ñöøng coù gaû con cho con gaùi baùc X nghe Meï!" Baø xaõ toâi oâm buïng cöôøi vaø traû lôøi, "Ñöøng sôï! Con khoâng thöông thì meï khoâng 'gaû' con cho con gaùi cuûa baùc ñaâu!" Xeùt cho cuøng chaùu noùi ñöôïc caâu tieáng Vieät ñoù cuõng laø hay laém roài! Chaùu khoâng bao giôø xem phim boä Hongkong, neân toâi khoâng hieåu chaùu ñaõ hoïc ñöôïc chöõ "gaû (baùn)" töø ñaâu?! Caùc chaùu thöôøng töï "cheá" ra nhieàu chöõ môùi theo nhu caàu noùi chuyeän. Thí duï, coù khi caùc chaùu noùi "baïn con ngoài 'voøng voøng' chôø" ("Ngoài voøng voøng" laø caùc chaùu dòch chöõ "Sit around") hoaëc "Heát ngöôøi boû ñi!" (Everyone left)...
Ngoaøi ra, con em chuùng ta coøn bò laãn loän vì "ngöôøi choät daïy ngöôøi muø" (xin loãi caùc baïn bò thöông taät veà maét, toâi chæ muoán duøng moät thaønh ngöõ thaät ví von thoâi), nhö tröôøng hôïp oâng giaùo sö daïy Vieät ngöõ töø Haønoäi sang ñaõ noùi beân treân; hay moät nhaïc só naøo ñoù ñaõ vieát baøi "Sao Nôõ Ñaønh..." (gì gì ñoù), vì toâi chöa töøng nghe hai chöõ "nôõ" vaø "ñaønh" ñi chung vôùi nhau!... Vôùi nhöõng “thaày daïy” nhö theá thì theá heä con chaùu chuùng ta seõ laøm sao hieåu nhöõng caùi hay nhö “ñoùng cöûa nguû thaû cöûa,” hay “mai aên khoûi traû tieàn” (ngaøy naøo ñeán tieäm cuõng thaáy “ngaøy mai” chöù khoâng phaûi “hoâm nay”), hay “nhoå raêng khoâng ñau” (nhoå raêng maùt tay ñeán ñoä beänh nhaân khoâng caûm thaáy ñau, hay laø nhoå loän raêng khoâng ñau, raêng ñau vaãn coøn nguyeân ñoù?)…
Gaàn ñaây moät baïn vieát thö cho toâi, baøy toû söï lo laéng vieäc caùc trung taâm daïy tieáng Vieät ôû Hoa Kyø khoâng coù hoïc troø. Nhöng khi toâi phoå bieán söï lo aâu naày thì nhieàu baïn ôû khaép nôi cho bieát caùc trung taâm daïy tieáng Vieät ôû ñòa phöông cuûa hoï hoaït ñoäng raát maïnh; chaúng nhöõng khoâng caét giaûm maø coøn môû theâm moät soá lôùp daïy tieáng Vieät. Ñaáy laø moät tin möøng cho coäng ñoàng ngöôøi Vieät chuùng ta. Chuùng ta cuõng phaûi ghi nhaän coâng lao cuûa caùc phuï huynh ñaõ giuùp ñôõ (khuyeán khích, lo phöông tieän chuyeân chôû, taøi chính, v.v.) cho con em ñeán hoïc tieáng Vieät. taïi caùc trung taâm ñoù. Hy voïng nhôø ñoù, tieáng Vieät seõ soáng maõi vôùi caùc theá heä con chaùu chuùng ta ôû haûi ngoaïi...
Ñeå thay lôøi keát thuùc baøi vieát naày, toâi xin cheùp laïi moät moät maãu chuyeän do hai anh Leâ Vaên Ninh vaø Nguyeãn Löông Bình ôû Dallas, Texas, ñaõ göûi ñeán toâi gaàn ñaây, lieân quan maät thieát vôùi ñeà taøi toâi môùi trình baøy beân treân.
Maùy vi tính caàn thaàn döôïc Viagara.
(Hai anh LV Ninh vaø NL Bình choâm ñöôïc treân maïng.)
-----------------------------------------------
THUAÄT NGÖÕ TIN HOÏC
Chuyeän naøy xaûy ra ôû moät tieäm baùn computer ôû Vieät Nam, giöõa khaùch haøng vaø ngöôøi baùn. Moät oâng khaùch böôùc vaøo tieäm vi tính noùi vôùi coâ baùn haøng:
- Coâ aï, toâi thaáy hình nhö phaàn meàm cuûa coâ khoâng töông thích vôùi caáu hình phaàn cöùng cuûa toâi ôû nhaø. Khi vöøa caøi ñaët phaàn meàm cuûa coâ vaøo oå ñóa cöùng cuûa toâi thì söï coá ñaõ xaûy ra. Boä xöû lyù trung öông cuûa toâi ñoät nhieân yeáu haún ñi roài lòm luoân. Toâi nghó laø coâ coù saün maàm beänh noäi truù aâm thaàm.
- AÁy cheát, anh ñöøng noùi vaäy. Phaàn meàm cuûa em toát laém maø. Baûo ñaûm saïch seõ, moïi ngöôøi ai duøng qua cuõng haøi loøng.
- Khoâng ñaâu, thöïc söï laø coù vaán ñeà.
- Theá thì luùc caøi ñaët anh ñaõ kích hoaït ñuùng möùc chöa? Anh coù ñieàu chænh coång vaøo cho caân ñoái khoâng?
- Coù chöù. Toâi ñaõ laøm ñaày ñuû caùc thao taùc theo trình töï baøi baûn haún hoøi.
- Theá anh coù theå naøo cho em xem coâng cuï cuûa anh ñöôïc khoâng?
Anh chaøng voäi ñöa caùi coøm leân. Coâ baùn haøng saêm soi moät hoài roài noùi :
- Em thaáy coâng cuï phaàn cöùng cuûa anh ñaõ cuõ vaø yeáu laém roài. Theá heä cuûa anh nhö theá naøy thì laøm sao maø xöû lyù phaàn meàm ñôøi môùi nhö cuûa chuùng em. Phaûi naâng caáp thoâi anh aï. Anh coù muoán söû duïng theâm loaïi coâng cuï tieän ích boå sung khoâng? Haøng Trung Quoác môùi veà, toát laém !
- Theá noù coù phuïc hoài vaø taêng cöôøng chöùc naêng cho toâi khoâng coâ?
- Coù chöù anh. Noù giuùp taùi hoài boä vi xöû lyù, taêng kích thöôùc boä maïch chính vaø laøm taêng toác xung nhòp cuûa anh nöõa.
- Ñöôïc roài, coâ cho toâi caùi aáy ngay ñi.
- Vaäy xin anh ñaët phaàn cöùng leân ñaây ngay ñeå em truyeàn vaøo nhaù. Tieác caùi laø baây giôø baêng thoâng cuûa em quaù heïp neân anh chòu khoù daãn truyeàn chaäm chaïp töøng ít moät. Ñöøng tham maø tieáp thu nhanh nheù, keûo laøm chuùng em ngheõn maïch, coøn bao nhieâu khaùch haøng sau ñang chôø kia kìa.
__________________
Chaán Voõ (7/2002)
__________________________________________________
---------------------
(1)
Ngöôøi vieát xin noùi roõ laø ñoaïn hoài kyù ñöôïc cheùp laïi döôùi ñaây chæ ñeå laøm taøi lieäu. Ngöôøi cheùp laïi khoâng phaûi laø sai khi coù nhaän xeùt phaàn lôùn chöõ “chuyeän” trong ñoaïn hoài kyù ñaùng leõ phaûi laø “truyeän.” Vaán ñeà laø moãi ñòa phöông coù moät yù thích khaùc nhau. (Nhö ñaõ trình baøy beân treân, ñoaïn hoài kyù naày ñaõ ñöôïc göûi ñeán Dieãn Ñaøn CVA Baéc California, giuùp ngöôøi vieát coù höùng vieát baøi naày.)
Hoài Kyù Traàn Vaên Kheâ
Qua tôùi thaùng ba 1985, khoâng ñònh tröôùc maø tình côø toâi (Traàn Vaên Kheâ) phaûi laøm moät chuyeän maø caû ñôøi toâi chöa laøm bao giôø. Khi trôû veà tröôøng ñaïi hoïc Sorbonne, toâi nhìn thaáy moät bieâuû ngöõ giôùi thieäu ñang coù "Hoäi nghò Quoác Teá cuaû nhöõng ngöôøi thuaät chuyeän (truyeän) ñôøi xöa" taïi Paris...
".....chaúng hay ôû Vieät Nam coù nhöõng ngöôøi chuyeân moân ñi thuaät chuyeän (truyeän) ñôøi xöa khoâng?" Toâi traû lôøi : "Nöôùc toâi khoâng coù ngöôøi chuyeân haønh ngheà ñoù, nhöng trong gia ñình oâng baø thöôøng hay thuaät chuyeän (truyeän) ñôøi xöa cho con chaùu nghe.
- OÂng coù bieát thuaät chuyeän ( truyeän) khoâng?
- Coù chôù.
- Vaäy sao oâng khoâng tham döï hoäi nghò ñeå cho Vieät Nam coù maët vaø chuùng toâi coù dòp nghe chuyeän (truyeän) ñôøi xöa Vieät Nam?.....
.....
- Neâuù oâng ñoàng yù, chuùng toâi xin pheùp ñöôïc ghi teân oâng treân danh saùch nhöõng ngöôøi thuaät chuyeän (truyeän) coå tích vaø seõ coù moät buoåi daønh cho chuyeän (truyeän) ñôøi xöa Vieät Nam.
..... Trong hoäi nghò naày, toâi thuaät laïi caùc chuyeän (truyeän) coå tích nhö Taám Caùm, Soï Döøa, chuyeän (truyeän) Tröông Chi Mî Nöông, Troïng Thuyû Mî Chaâu, chuyeän (truyeän) lieân quan ñeán aâm nhaïc nhö söï tích caây ñôøn ñaùy, ñôøn ñoäc. huyeàn (ñôøn baàu). Thaät quaù baát ngôø, nhöõng caâu chuyeän toâi keå ñöôïc nhieàu ngöôøi öa thích, ñöôïc ñaøi phaùt thanh France Culture thaâu chuyeän (truyeän) Tröông Chi Mî Nöông roài phaùt ñi phaùt laïi nhieàu laàn.....
.... Toâi nhaéc laïi nhöõng truyeàn thuyeát lieân quan ñeán vieäc hình thaønh daân toäc. nhö chuyeän (truyeän) Laïc Long Quaân vaø AÂu Cô, chieán ñaáu vôùi thieân tai nhö Sôn Tinh Thuyû Tinh, roài nguy cô vì bò giaùn ñieäp nöôùc ngoaøi nhö Troïng Thuyû Mî Chaâu, vieäc choáng ngoaïi xaâm thì coù chuyeän (truyeän) Thaùnh Gioùng. Toâi keát luaän noùi chung truyeàn thuyeát cuûa Vieät Nam xoay quanh vieäc döïng nöôùc, giöõ nöôùc, giöõ gieàng moâí xaõ hoâò, ñuùng thöôûng sai phaït. Ngoaøi ra coøn coù nhöõng truyeàn thuyeát veà aâm nhaïc hay chuyeän (truyeän) tieáu laâm cheá dieãu nhöõng taät xaáu cuûa con ngöôøi, nhöõng teä ñoan trong xaõ hoäi... Boãng nhieân toâi trôû thaønh "Ngöôøi thuaät chuyeän (truyeän) ñôøi xöa quoác teá "...
.... Coù laàn nhaø Vaên Hoaù Theá Giôùi ôû Paris toå chöùc thuaät chuyeän (truyeän) cho treû nhoû töø 7 ñeán 10 tuoåi, moät baø trong ban toå chöùc noùi vôùi toâi :
- Giaùo sö thuaät chuyeän (truyeän) Tröông Chi Mî Nöông ngöôøi lôùn nghe meâ laém, nhöng böõa nay, toaøn con nít nhoû, e raèng giaùo sö thuaät chuyeän (truyeän) ñoù, chuùng noù khoâng hieåu ñaâu.
- Khoâng sao, toâi seõ thuaät chuyeän (truyeän) Taám Caùm.
Ñeå cho luõ treû cuøng tham döï, tôùi ñoaïn Caùm muoán duï caù boáng leân neân baét chöôùc haùt baøi cuaû Taám, toâi daïy cho chuùng cuøng haùt theo “boáng boáng bang bang", tôùi ñoaïn Taám gaëp caûnh khoù khaên ngoài khoùc, toâi hoûi : "Roài ai hieän ra?" Caùc chaùu ñoàng thanh traû lôøi : "Bouddha ! Bouddha!" (Buït) Nhôø vaäy taïo ñöôïc baàu khoâng khí raát soâi ñoäng vaø vui nhoän...
Do vaäy trong maáy thaùng trôøi toâi bieán thaønh moät ngöôøi keå chuyeän (truyeän) ñôøi xöa.. chuyeân nghieäp
Trích töø Hoài kyù Traàn vaên Kheâ
Ghi chuù - Caùc chöõ "truyeän" trong ngoaëc ñôn laø cuaû ngöôøi cheùp,vì ngöôøi cheùp coù caûm töôûng oâ T V K vieát nhaàm veà chính taû.
nhdokhac
Bôûi khoâng chaéc chaén, toâi môùi ñeå trong ngoaëc.
Nhöng toâi bieát roõ laø khi vieát "truyeän Taám Caùm "chaúng haïn thì vieát "tr". Coøn nhö "noùi caâu chuyeän" thì vieát "ch".
Kính
nhdokhac
---------------------
(2)
Trong nhöõng laù thö vieát göûi Dieãn Ñaøn toâi duøng “töø” thay vì “chöõ.” Khi saép xeáp laïi baøi vieát naày, toâi cuõng giöõ nguyeân nhö theá. Nhöng vaøo phuùt choùt, toâi ñoåi laïi “chöõ” vì khi ñoïc laïi baøi vieát, toâi phaûi ngöøng laïi nhieàu laàn taïi caùc chöõ “töø” ñeå phaân bieät “töø” laø “chöõ” (word) hay “töø” duøng ñeå chæ chieàu höôùng (from). Ñoù laø chöa keå coù vaøi nôi trong baøi, toâi vieát hai chöõ “töø” hoaøn toaøn khaùc bieät naày saùt beân nhau, khieán cho ngöôøi ñoïc deã laàm laø “thong thaû” (töø töø). Duø chæ ngöøng trong tích taéc, doøng tö töôûng cuûa ngöôøi ñoïc cuõng bò giaùn ñoaïn; nhö theá laø loãi cuûa ngöôøi vieát (theo Style Book cuûa baùo The New York Times).
Töø cuoái thaäp nieân 1960, toâi vaãn duøng “töø” thay vì “chöõ” (word) vì toâi nghó “töø” chænh hôn “chöõ.” “Chöõ” coøn coù theå laø maãu töï hay tieáng (cuûa moät saéc daân, quoác gia, v.v.); thí duï khi ta noùi “chöõ u,” ngöôøi nghe chöa hieåu ta muoán noùi maãu töï “u” hay töø “u” (xöa kia ñöôïc duøng ñoàng nghóa vôùi “meï,” ngaøy nay thöôøng ñöôïc duøng thay theá “böôùu”). Hieän nay, “töø” raát thoâng duïng ôû VN; tuy nhieân, nhieàu ngöôøi laàm laãn “töï” (moät chöõ ñôn aâm nhö “cha,” “meï,” v.v.) vaø “töø” (coù theå goàm hôn moät “töï” ñi chung nhau, nhö “traùi chuoái,” “vaên só,” v.v.) Do ñoù ngöôøi ta môùi duøng “cuïm töø” ñeå chæ caùc “töø” goàm nhieàu “töï” hoïp thaønh; chöõ “cuïm” thaät laø thöøa thaõi trong tröôøng hôïp naày.
Baïn Phaïm Vaên Baân ôû Nam California coù goùp yù thaät roõ raøng nhö sau:
Chöõ "töï" vaø "töø" hay bò duøng laãn loän trong tieáng Vieät ñeán noãi neáu khoâng vieát thaønh tieáng Haùn thì khoâng sao phaân bieät ñöôïc! Ngay caû Paulus Huình Tònh Cuûa laøm cuoán Quaác AÂm Töï Vò cuõng boái roái, duøng loän trong lôøi töïa cuoán töï vò naøy. Thöïc ra, nghóa cuûa chöõ "töï" khoâng laàm ñöôïc nhöng khi xeùt ñeán chöõ "töø" thì khaù raéc roái. Vaên phaùp laáy "töø" laøm ñôn vò phaân tích, khoâng cöù moät chöõ hay maáy chöõ; cöù heã ñuû moät khaùi nieäm thì goïi laø moät "töø". Töø laø moät lôøi noùi ñeå baøy toû khaùi nieäm naøo ñoù. Trong ñònh nghóa naøy thì coù khi moät "töï" ñaõ laø moät "töø". Thí duï: nhaø, xe, baùnh, keïo, khoùc, cöôøi. Coù khi phaûi hai "töï" môùi thaønh töø. Thí duï: thuù vaät, loaøi ngöôøi, gioáng boø saùt.
Noùi theo kieåu lung tung nghóa chöõ cuûa ngöôøi Vieät thì cuoán töø ñieån naøo maø chæ keâ chöõ vaø nghóa chöõ thì goïi ñuùng laø "töï ñieån"; coøn cuoán töø ñieån naøo coù theâm phaàn thí duï thaønh ngöõ, ñieån tích, ñieån coá thì goïi laø "töø ñieån" (Pinyin: cidian, ñoïc laø xöûa ñieån)
Vì laø tieáng ñoäc aâm neân caû hai tieáng Vieät vaø Haùn raát thöôøng phaûi coù theâm moät chöõ ñi keøm ñeå laøm roõ nghóa. Hieám khi moät chöõ ñöùng moät mình ñöôïc; vì vaäy, coù ngöôøi cho raèng thöïc ra, tieáng Vieät vaø Haùn laø thöù tieáng ña aâm trong yù nghóa ñoù. Thí duï: “töø” khoâng roõ nghóa khi ñöùng moät mình; phaûi coù theâm chöõ nöõa môùi roõ. Thí duï: töø bieät, töø bi, töø choái, töø chöùc, töø ñöôøng, töø loaïi, töø maãu, töø nguyeân, töø giaõ, töø ngöõ, töø vöïng, töø taï, töø toán, töø taï, töø tuyeät, töø thaïch, töø traàn, töø tröôøng. (Caùc chöõ "töø" treân vieát khaùc nhau trong Haùn töï nhöng khi vieát kieåu bieåu aâm (kieåu chöõ ñang vieát) thì khoù phaân bieät nghóa).
Phaïm Vaên Baân
---------------------
(3)
Chuyeän hay Truyeän?
(3a)
YÙ kieán cuûa baïn Nguyeãn Ñ. Phöông (ñaõ ñöôïc göûi ñeán Dieãn Ñaøn.)
Cho tôùi hieän taïi chöa ai xaùc ñònh ñöôïc roõ reät söï khaùc bieät trong vieäc söû duïng hai chöõ naày. Rieâng toâi xin coù yù kieán nhö sau.
Chöõ Chuyeän thöôøng ñöôïc duøng trong vaên noùi, thuaät ngöõ, thí duï: noùi chuyeän, keå chuyeän, thuaät chuyeän,... nhö noùi moät caâu chuyeän, keå moät caâu chuyeän hoaêc laø "ñoà laém chuyeän". Chuyeän coù tính caùch ngaén nguõi vaø tröïc dieän giöõa ngöôøi vôùi ngöôøi.
Chöõ Truyeän thöôøng ñöôïc duøng trong vaên vieát hoaëc laø ñoïc, hay laø noùi veà, thí duï: vieát truyeän, ñoïc truyeän, noùi veà moät quyeån truyeän... nhö vieát moät quyeån truyeän, ñoïc moät quyeån truyeän, noùi veà moät quyeån truyeän,... Truyeän coù tính caùch daøi hôn, tröïc tieáp giöõa ngöôøi vaø vaät nhöng giaùn tieáp giöõa ngöôøi vôùi ngöôøi.
Vaøi yù kieán göûi Quí vò.
NDPHUONG
(3b)
Anh Nguyeãn Löông Bình, TX, (CVA63) goùp yù kieán (göûi veà Dieãn Ñaøn):
Thaøy Phuïng (toâi khoâng nhôù roõ, hình nhö laø Leâ Höõu Phuïng) daïy Vieät vaên CVA lôùp luïc hay nguõ naêm 57-58 coù giaûi thích veà söï khaùc bieät giöõa chuyeän vaø truyeän, cuõng gioáng nhö anh Chaán vieát.
Chöõ "chuyeän" duøng lieân quan ñeán ngoân töø, nhö keå chuyeän, noùi chuyeän (trong lôùp), laém chuyeän.
Chöõ "truyeän" duøng lieân quan ñeán saùch vôû, nhö quyeån truyeän, ñoïc truyeän. Bôûi khi ta thaáy 2 chöõ "caâu chuyeän" vaø "caâu truyeän", thì chöõ thöù nhaát (caâu chuyeän) yù chæ do ai keå laïi, coøn caâu truyeän thì ñoïc töø saùch.
(3c)
Anh Hoaøng Cô Long goùp yù kieán (göûi veà Dieãn Ñaøn):
Xin ñöôïc goùp yù nhö sau: Hoài theo hoïc baäc tieåu hoïc (töø thaäp nieân 40) taïi Haø Noäi, haàu nhö haøng tuaàn hoïc sinh phaûi vieát moät baøi Chính taû Vieät ngöõ (hoài ñoù goïi laø AÙm taû). Vieát xong baøi Chính taû, hoïc sinh ñöôïc chuyeån vôû (taäp) cho nhau ñeå baét loãi. Baøi chính taû coù chöõ Chuyeän hay Truyeän ñöôïc thaày giaùo daäy raèng hoïc sinh vieát laø Chuyeän hay Truyeän ñeàu ñuùng caû, khoâng bò baét loãi.
Töø thuûa nhoû toâi ñöôïc ñoïc nhöõng saùch truyeän vôùi nhöõng töïa ñeà Chuyeän Thieáu nhi, Truyeän Coå nöôùc Nam, Chuyeän Phuø Ñoång Thieân Vöông, Truyeän Taám Caùm, Truyeän Kieàu. Chöõ Chuyeän hay Truyeän ñöôïc xöû duïng theo yù thích hay thoùi quen cuûa töøng ngöôøi xöû duïng maø khoâng phaân bieät nhö Chuyeän Töû Teá, Chuyeän Chuùng Mình, Taäp Truyeän Kyù choïn loïc, Chuyeän Moät Chieác AÛi Ñaõ Maát...
Ñoïc phaàn cöôùc chuù cuûa Chò Nhuaän sau chöõ CHuyeän, Chòghi trong daáu ngoaëc chöõ TRuyeän, thì toâi hieåu theo hai loái. Moät laø yù Chò muoán noùi laø phaûi duøng chöõ TRuyeän môùi ñuùng, hai laø cuõng gioáng nhö chöõ TRuyeän. Khoâng bieát coøn coù theå hieåu theo yù naøo khaùc nöõa khoâng.
Toâi laät cuoán Vieät Nam Töï ñieån ñeå xem loái vieát vaø nghóa cuûa hai chöõ Chuyeän vaø Truyeän. Toâi thaáy chæ coù moät chöõ CHUYEÄN, chöõ naøy laø tieáng Vieät (coøn goïi laø chöõ Noâm) töï ñieån khoâng chua theâm loái vieát chöõ nho, vaø ñöôïc giaûi nghóa laø nhöõng trao ñoåi khi baøn baïc cuøng nhau, thí duï noùi chuyeän, caâu chuyeän. Coøn chöõ TRUYEÄN ñöôïc chua theâm chöõ nho, chæ coù moät chöõ vaø ñöôïc giaûi nghóa laø "söï tích coå hay saùch cheùp nhöõng söï tích coå" Thí duï Truyeän coå tích, Keå truyeän Kieàu.
Coù yù kieán cuûa anh Chaán Voõ veà phaùt aâm gioïng mieàn Nam, CH hay TR chính xaùc. Ñieàu naøy thì quaû nhieân laø ñuùng. Khi nghe moät aâm gioïng mieàn Nam noùi hoïc TRoø, CHuyeân TRò, CHaêm soùc, TRaùng kieän... laø chuùng ta bieát laø caùc chöõ seõ ñöôïc vieát nhö theá naøo. Tuy nhieân khi Anh Chaán Voõ ñöa ra ví duï gioïng Nam noùi CHuyeän coå tích maø khoâng noùi TRuyeän coå tích thì toâi laïi thaáy laø tieáng Vieât coù hai chöõ CHuyeän vaø TRuyeän ñoàng nghóa, phaùt aââm khaùc vì caùi ñaùnh löôõi vaø vieát cuõng hôi khaùc nhau.
Toâi laïi trôû veà thôøi aáu thô laø duøng chöõ naøo cuõng ñuùng vaø khoâng bò baét loãi.
(3d)
Anh Quang Toâ goùp yù kieán (göûi veà Dieãn Ñaøn). Raát tieác ngöôøi vieát baøi naày khoâng nhaän ñöôïc thö goùp yù cuûa anh Phaïn Höõu Ñoä nhö anh Quang Toâ noùi ñeán.
Toâi ñoàng yù vôùi daãn giaûi cuûa anh Ñoä,vaø moät soá ñoàng moân khaùc. Töø khi ñi hoïc töø nhoû cho tôùi lôùn, toâi ñöôïc bieát vaø vaãn aùp duïng nhö sau: chöõ "truyeän" ñeå chæ nhöõng ñieàu ñöôïc vieát thaønh vaên, thaønh moät taùc phaåm; coøn chöõ "chuyeän" ñeå chæ nhöõng ñieàu ñöôïc noùi ra, baát thaønh vaên. Ñôn giaûn theá thoâi.
Quang To
(3e)
Anh Phaïm Vaên Baân goùp yù kieán treân “Quaùn Khoâng Cöûa” nhö sau:
Xin hoan hoâ baøi caùc baøi vieát veà chöõ Vieät; xin tieáp tuïc giuøm.
Toâi xin baøn goùp chuùt xíu veà tieáng "chuyeän vaø truyeän" cho vui.
Chuyeän: laø tieáng Vieät thuaàn tuùy, nghóa:
Truyeän: laø tieáng Haùn Vieät, nghóa: vieäc coù lôùp lang, thöù töï: truyeän phim, truyeän thô, truyeän kyù, truyeän ngaén, truyeän daøi, truyeän coå tích. Ngöôøi Trung quoác phaùt aâm tieáng truyeän giöõa aâm CH vaø TR, ngöôøi Vieät noùi traïi ra tieáng "chuyeän" vaø duøng laãn loän, raát khoù phaân bieät truùng traät. Thí duï:
Ñuùng: chuyeän coå tích, truyeän coå tích, truyeän kyù
Phaân bieät: khoâng noùi: gaây truyeän, troø truyeän, truyeän vaõn.
Coù vaøi töï ñieån phaân loaïi hai chöõ naøy baèng caùch ñònh nghóa raèng chuyeän laø vieäc keå, thuaät laïi baèng lôøi noùi vaø truyeän laø vieäc keå, thuaät laïi baèng chöõ vieát thaønh saùch.
Xin löu yù caùc aâm khôûi ñaàu CH vaø TR döôùi ñaây:
cha vaø tra, chaø vaø traø, chaùc, chaùt, traùc vaø traùt, chaùch vaø traùch, chaïch vaø traïch, chay, tray vaø trai, chaøi vaø chaøy, chaûi, chaõi, chaûy, traûi, vaø traûy, chaùi, traùi vaø chaùy, chaøm vaø traøm, chaïm vaø traïm, chan, tran vaø trang, chaøng, traøn vaø traøng, chaùn vaø traùn, chanh vaø tranh, chaùnh vaø traùnh, chaøo vaø traøo, chaûo vaø traûo, chaùo vaø traùo, chaéc, chaét vaø traéc, chaâm vaø traâm, chaàm vaø traàm, traên vaø traêng, chaèn, chaèng vaø traèn, chaén vaø traéng, chaän vaø traän, chaät vaø traät, chaâu vaø traâu, v.v...
Nhieàu quaù, keå khoâng heát. Xin ngöng vì thaáy... khoâ khan quaù, khoâng bieát coù ai quan taâm chôi chöõ cho vui khoâng. Neáu quyù baïn naøo quan taâm, xin cho bieát, toâi seõ raùng goõ maùy tieáp.
Baân
---------------------
(4)
Chò Phaïm Ngoïc Myõ Lan, CA, chia seû moät kinh nghieäm nhö sau (göûi thaúng ñeán ngöôøi vieát):
Ñoïc muïc "Tieáng Vieät cuûa theá heä con em chuùng ta (taïi haûi ngoaïi)" toâi nhôù laïi moät kyõ nieäm ngoä nghónh.
Hoài nhoû toâi soáng ôû Ñaølaït vaø chæ bieát con ñöôøng töø nhaø ñeán tröôøng vaø töø tröôøng veà nhaø, ít khi ñi ñaâu neân sau khi laäp gia ñình veà SaøiGoøn soáng môùi thaáy nhieàu quaùn, tieäm, trong ñoù toâi nhôù moãi laàn ñi ngang qua tieäm ñoù toâi laïi thaéc maéc: “Tieäm Söûa Xe, Laøm Ñoàng, Voâ Daàu Môõ.” Toâi hieåu söaû xe laø ngöôøi ta söaû laïi xe bò hoûng, nhöng khoâng hieåu laøm ñoàng laø gì vì muoán laøm ñöôïc ra ñoàng phaûi coù nhaø maùy kinh khuûng laém chöù moät tieäm nhoû xiuù, nhem nheách theá maø laøm ra ñoàng ñöôïc thì laï quaù. Chöa heát ngöôøi ta coøn laøm taát caû nhöõng thöù ñoù maø chaúng caàn daàu môõ gì caû. Theá môùi taøi chöù!
Cuõng taïi Saøi Goøn toâi hay ñeán laøm toùc taïi moät "Vieän Uoán Toùc" gaàn nhaø maø moãi laàn ñeán, nhìn thaáy teân "Vieän" toâi laïi "laán caán" trong loøng maëc duø chuù Haù Vieän Chuû (hay Vieän Tröôûng?) chaûi toùc raát ñeïp!
Theá môùi bieát vieäc "ngöôøi ta cöù duøng hoaøi thì ñuùng thoâi“ caàn phaûi xeùt laïi moät tyù ñaáy anh Chaán aï.
Thaân kính, Myõ Lan
---------------------
(5)
Anh Hoaøng Cô Long cuõng goùp yù (göûi veà Dieãn Ñaøn):
Toâi laø daân Baéc kyø 'raêng ñen, aên thòt choù' (khoâng phaûi nay ñaâu), töø ngaøy voâ Nam, hoïc ñöôïc nhieàu loái noùi, cuõng nhö phaùt aâm cuûa baø con mieàn Nam, caû baø con phaùt aâm gioïng mieàn Trung nöõa, nghe sao maø 'deã thöông chi laï'
---------------------
(6)
Anh Ñaëng Gia Thoaïi hieän ôû UÙc goùp yù (göûi veà Dieãn Ñaøn):
Toâi ñoàng yù vôùi baïn veà caùi ñieåm choïn Vieät ngöõ tröôùc 1975 ñeå laøm "caên baûn" maø baøn luaän. Nhöng baïn lyù luaän raèng nguïy quyeàn Haønoäi thay ñoåi caùc töø Haùn Vieät thaønh Vieät nhaèm cho ñoàng baøo ôû ngoaøi Baéc khoâng hieåu nhöõng lôøi tuyeân truyeàn ôû mieàn Nam thì khoâng hoaøn toaøn ñuùng ñaâu! Neáu coù yù ñoù thì ñoù chæ laø moät khía caïnh nhoû cuûa muïc ñích cuûa chuùng maø thoâi. Muïc ñích chính cuûa chuùng laø taïo cho ngöôøi mieàn Baéc döôùi söï kieåm soaùt cuûa chuùng coù loái "aên noùi" khaùc haún vôùi ngöôøi ôû mieàn Nam, neáu mieàn Nam göûi bieät kích ra Baéc thì vì "noùi" kieåu khaùc laäp töùc ngöôøi mieàn Baéc phaùt hieän ra ngay khoâng phaûi laø "ñoàng chí" cuûa hoï, phaûi baùo coâng an ngay! Ñoù chính laø lyù do maø haàu heát caùc bieät kích quaân cuûa mieàn Nam göûi ra Baéc trong thôøi gian ñaàu sau naêm 1956 ñeàu bò baét troïn goùi chæ sau khi tieáp xuùc vôùi daân chuùng ngay nhöõng phuùt ñaàu tieân. Sau ñoù tröôùc khi göûi bieät kích ra Baéc, caùc bieät kích quaân ñaõ ñöôïc huaán luyeän moät khoùa ñaëc bieät taïi Nha Trang hoaøn toaøn coâ laäp vôùi ngöôøi ngoaøi vaø chuyeân hoïc caùch "noùi" kieåu ngoaøi Baéc ñeå khi ra Baéc khoâng bò "loä" ñaáy baïn. Toùm laïi laø nguïy quyeàn Haønoäi voâ cuøng thaâm ñoäc, vaø möu meïo chöù chuùng khoâng "ñôn giaûn" vaø ngaây thô nhö nhieàu ngöôøi töôûng ñaâu!
---------------------
(7)
Tieáng Vieät ôû VN ngaøy nay.
(7a)
Chò Hoaøng Leä Yeán ôû California goùp yù kieán (göûi rieâng ñeán ngöôøi vieát)
Giaø Chaán ôi,
Toâi coù döï vaøo lôùp huaán luyeän daäy Vieät ngöõ ôû ñaây (Cali), oâng coù tin raèng nhieàu ñoâæ thay phaùt khoùc leân ñöôïc, toâi ñöôïc hoïc chöõ TRUYEÄN vaø CHUYEÄN, vaø nhieàu chöõ khaùc nöõa, nhö chöõ i = y, "lí do chyùnh ñaùng" how's that?!!! Toâi ngaäm nguì khoâng noåi maø phaæ khoùc reù leân vaø raùng hoc tieáng Myõ cho deã beà ñaû thoâng tö töôûng vaäy.
Ngöôøi mieàn Baéc baây giôø khoâng coøn thuaàn tuùy nöõa, toâi coù veà Baéc caùch ñaây 7 naêm, hoï duøng ngoân ngöõ goác gaùc cuûa baùc Hoà, pha troän vaøo thaønh moät thoå ngöõ ñaëc bieät caùch maïng cho neân muoán baøn veà tieáng Vieät meán yeâu naêm xöa thì coøn coù ñöôøng, chöù maø ñoäng ñeán vaên hoaù ngaøy nay oâng nhôù uoáng 1 loï thuoác an thaàn roài haõy tính!!!
Hoang Le Yen
(7b)
Anh Buøi Vi Thieän goùp yù kieán (göûi veà Quaùn Khoâng Cöûa)
Toâi khoâng raønh laém veà ngoân ngöõ hoïc, vaø cuõng khoâng bieát roõ laém nhöõng thay ñoåi veà caùc chöõ haùn vieät sau vaø tröôùc naêm 1954 ôû ngoaøi Baéc. Vì theá toâi xin chæ ñöôïc maïn pheùp ñöôïc neâu vaøi nhaän xeùt theo kieåu maét thaáy tai nghe maø thoâi. Neáu coù chi laàm laãn xin quí baùc tha taøo cho. Ña taï.
Sau naêm 1975 toâi gaëp laïi hoï haøng ôû ngoaøi Baéc vaøo Nam toâi nhaän thaáy nhöõng ngöôøi lôùn tuoåi tuy coù duøng vaøi danh töø laï tai, nhöng gioïng noùi vaãn y nhö gioïng cuûa ngöôøi Baéc di cö naêm 1954, nhöng nhöõng ngöôøi treû tuoåi thì the theù raát khoù nghe.
Cho ñeán sau cuoäc di cö tìm töï do sang Myõ, toâi coù gaëp vaøi chaùu nhoû môùi sang Myõ theo dieän HO chöøng vaøi naêm thì thaáy gioïng noùi khaùc haún gioïng cuûa cha meï cuaû caùc chaùu vaø ñoàng thôøi duøng khaù nhieàu danh töø laï tai.
BBT
(7b)
Chò Höông Kieàu Loan ôû Kansas goùp yù kieán (göûi veà Quaùn Khoâng Cöûa)
Baùc (Buøi Vi Thieän) noùi ñuùng, gia ñình chuùng toâi veà VN 97 thaêm thaân nhaân, thì gia ñình ngöôøi em hoï phía cuûa oâng xaõ, nhöõng ngöôøi lôùn tuoåi töùc laø treân 50, noùi thuaàn tuùy gioïng baéc kyø, gioïng nghe sang, coù con gaùi hoïc gioûi, chôi döông caàm, maø gioïng thì... ñaëc bieät nhaø queâ, nghe raát khoù chòu, maëc duø chaùu môùi 17 tuoåi. Nhöng moät gia ñình khaùc, thì caùc chaùu tuoåi töø 40 ñeán gaàn 60, vaãn gioïng noùi cuõ cuûa VN mieàn baéc, nghóa laø nghe khoâng coù... kyø kyø...
Nhaø vaên Duyeân Anh cuõng ñaõ coù laàn noùi vôùi toâi veà nhaän xeùt gioïng noùi mieàn baéc baây giôø khaùc xöaï Nhaát laø khoâng coøn caùi veà thanh lòch cuûa thôøi 54, maø caùc baø, caùc coâ saün saøng xoå tieáng Ñöùc nghe raát... tieác thay!
Nhöng chaéc hoï thaønh phaàn môùi di taûn töø mieàn naøo vaøo HaøNoäi, chaéc chaén khoâng phaûi thaønh phaàn thanh lòch cuûa HN tröôùc 54.
Toâi goõ vôùi baèng hai ngoùn tay, neân coù nhieàu loãi chính taû xin quyù vò raùng ñoïc, vì thôøi gian vaøo maùy khoâng thoaûi maùi.
(7a)
Anh Nguyeãn Löông Bình goùp yù kieán (göûi rieâng ñeán ngöôøi vieát):
Ngoaøi vieäc CS mieàn baéc coá tình ngu daân, chính caùn boä CS cuõng khoâng ñuû trình ñoä cho neân khi hoï voâ mieàn Nam, gaëp quaù nhieàu kyõ thuaät tieán boä taân kyø cho neân môùi coù nhöõng töø ngöõ saùng laäp voäi vaõ ñeå goïi nhöõng thöù mình thaáy thöôøng ngaøy nhöng laø 1 khaùm phaù môùi cuaû nhöõng "ngöôøi röøng": caùi noài ngoài treân caùi coác, ñoàng hoà hai cöûa soå khoâng ngöôøi laùi, v.v...
Ngoaøi baéc hình nhö phaân bieät 2 chöõ oâ & duø. OÂ ñeå che möa, duø ñeå che naéng.
Thaân,
Bình
---------------------
(8)
Anh Traàn Vaên Löông goùp yù kieán nhö sau:
Toâi raát sung söôùng khi thaáy anh cuõng coù yù kieán gioáng toâi veà nhöõng chöõ do Coäng saûn VN cheá bieán taïi mieàn Baéc tröôùc 75 vaø taïi toaøn theå VN sau 1975. Thuù thaät vôùi anh toâi bò dò öùng vôùi nhöõng "saùng cheá"quaùi ñaûn naøy.
Khi ñoïc moät baøi maø gaëp nhöõng chöõ nhö "cuïm töø" (chöõ naøy quaû laø 1 quaùi thai), "taûn maïn" (duøng sai nghóa), "tham quan", "ñöùa beù 6 thaùng tuoåi" (than oâi vaên phaïm!)... thì bao nhieâu
höùng thuù ñeàu bay leân maây xanh heát.
Ñieàu ñaùng buoàn laø baùo chí Vieät ngöõ taïi haûi ngoaïi khoâng bieát vì löôøi bieáng hay doát naùt maø cöù bình tónh duøng caùc chöõ quaùi ñaûn naøy, maëc daàu luùc naøo cuõng voã ngöïc choáng Coäng vaø caûnh tænh moïi ngöôøi veà söï xaâm nhaäp vaên hoùa cuûa Coäng saûn.
Toâi raát ñoàng yù vôùi anh laø mình neân duøng tieâu chuaån tieáng Vieät taïi mieàn nam VN tröôùc 1975 ñeå laøm caên baûn, töø ñoù phaùt trieån theâm tieáng Vieät moät caùch hôïp lyù.
Xin boå tuùc vôùi anh theâm veà 1 ñieàu loá bòch cuûa caùch cheá chöõ cuûa CS: hoï laáy 1 chöõ keùp (thöôøng laø 2 chöõ) Haùn Vieät vaø boû ñi 1 chöõ, chæ giöõ laïi moät chöõ. Toâi xin ñeà ra ít thí duï:
Ñoà ngoaïi (thay vì ñoà ngoaïi quoác)
Bang Texas (thay vì Tieåu bang Texas)
Taêng toác (thay vì taêng toác ñoä)
Xe taûi (thay vì xe vaän taûi)
---------------------
(9)
OÂng Giaùo Sö töø Haønoäi sang
(9a)
Chò Phaïm Ngoïc Myõ Lan goùp yù nhö sau (göûi veà Dieãn Ñaøn nhöng khoâng ñöôïc posted vì khoâng phaûi laø hoäi vieân):
Tröôùc heát toâi muoán noùi ñeán oâng "giaùo sö Haø Noäi" naøo ñoù thaät laø keùm vì oâng aáy chæ bieát moät thöù ngoân ngöõ -- coù theå noùi laø ñòa phöông, thöôøng duøng ôû mieàn Baéc -- laïi ñi aùp ñaët cho nhöõng ñòa phöông khaùc laø mieàn Nam hay mieàn Trung! OÂng aáy dôû toâi khoâng ngaïc nhieân vì trong system aáy thì hoï nhö vaäy maø thoâi (vì theá daân ta chöa khaù ñöôïc!!!). Chæ phieàn moät noãi laø laøm cho con em chuùng ta khi chöa naém vöõng tieáng meï ñeû caùc chaùu deã bò hoang mang (confused), khoâng bieát phaûi nghe ai.
Noùi ñeán chuyeän naày toâi laïi nhôù ngay trong gia ñình toâi vì chuùng toâi laø goác ngöôøi Baéc neân khi noùi khoâng phaân bieät CH-TR, D-GI, S-X, I-Y v. v... maø khi coøn ôû VN trong nhaø ngöôøi giuùp vieäc laø ngöôøi mieàn Nam neân caùc chaùu bò laãn loän khi vieát. Chuùng toâi lieân laïc vôùi nhau ngoaøi vieäc goïi phone thöôøng muoán caùc chaùu vieát tieáng Vieät qua thö töø hoaëc e-mail. Trong moät e-mail môùi ñaây chaùu vieát: "Me oi, mat chôøi sap lan sau ñoài nha Be dep lam. Cac Gì cac Caäu xang Be xeõ raét caùc Gì caùc Caäu di xem!".
Ñoïc ñeán ñaây thì caû hai vôï choàng toâi vöøa buoàn cöôøi vöøa thöông con quaù. Trong thö sau chaùu phaân traàn raèng vì Meï noùi chöõ gì Beù cöù vieát ngöôïc laïi may ra ñuùng! "Vi Me noi tieng Bac ma!" ñoù laø caùch ñôn giaûn nhaát qua lyù luaän cuûa chaùu!
Trôû laïi chöõ "chuyeän" vaø "truyeän" thì (toâi laø ngöôøi Haø Noäi xöa) neân khi ñoïc thì chaúng phaân bieät gì caû, ñoïc aâm CH vaø TR nhö nhau. Nhöng khi vieát thì toâi phaân bieät raát roõ. Ví duï toâi coù theå vieát maø khoâng phaûi ñaén ño suy nghó gì caû caâu sau ñaây: "OÂ hay quaù, vôùi moät caâu chuyeän ñôn giaûn nhö theá maø oâng aáy vieát thaønh moät truyeän daøi raát ñaëc saéc, anh Chaán ñaõ ñoïc chöa?".
(9b)
Anh Nguyeãn Thaïch Luïc, VA, goùp yùkieán nhö sau (göûi veà Dieãn Ñaøn)
Nöôùc Myõ naøy coù nhieàu caùi kyø cuïc. Nhö Tröôøng William Joyner möôùn maáy teân töø Haønoäi qua ñeå laøm research veà daân tò naïn VN. Nghe khoâi haøi. Chaùu anh bò teân giaùo VC kyø thò nam, baéc. Chuùng ta nhìn vaøo tieáng Myõ vaø tieáng Anh coù nhieàu töø khaùc nhau. Tieáng Phaùp vaø Canada cuõng vaãn coù töø khaùc nhau... Hoài naêm 54, daân Haønoäi noùi: “thaèng ñoù caøn quaù." Vaøo trong nam thì noùi “thaèng ñoù du ñaõng quaù.” Yankee noùi tieáng Anh khaùc daân Red Neck. Nhieàu khi khoâng ai sai ai traùi. VC noùi caùi gì cuõng ñuùng, chuùng ta noùi gì cuõng sai. Coù thôøi VC muoán duøng toaøn tieáng Vieät nhö “maùy bay leân thaúng” thay vì tröïc thaêng, “lính thuûy ñaùnh boä” (thay vì thuûy quaân luïc chieán) nhöng nghe noù kyø quaùi laém.
NTL
---------------------
(10)
Cuoái thaùng 3/2002, anh Traàn Kim Sa, NY, tröôùc kia laø hieäu tröôûng tröôøng trung hoïc Chaâu Vaên Tieáp taïi tænh lî Phöôùc Tuy, ñaõ göûi toâi thö döôùi ñaây, cho thaáy moät thí duï veà söï thay ñoåi cuûa Tieáng Vieät: töø "Quoác" ñaõ ñöôïc vieát laø "Quaác" ("AÁ").
Toâi vöøa tình côø ñoïc ñöôïc tin naày hoâm nay, sao laïi gôûi anh xem chôi.
"Ñaïi Nam Quoác aâm töï vò” cuûa Huyønh Tònh Cuûa
ñoïat giaûi nhaát cuoäc thi “Nhöõng cuoán saùch vaøng”
210 töïa saùch quyù cuûa 52 caù nhaân vaø ñôn vò trong caû nöôùc ñaõ ñöôïc thaåm ñònh vaø tuyeån choïn trong cuoäc thi “Nhöõng cuoán saùch vaøng” taïi TP Hoà Chí Minh. Phaàn lôùn caùc saùch giôùi thieäu vaên hoùa, lòch söû, ca dao tuïc ngöõ, thô vaên, ngheä thuaät, con ngöôøi vaø ñaát nöôùc Vieät Nam. Keát quaû, 23 quyeån saùch ñoaït giaûi. Giaûi nhaát thuoäc veà boä saùch “Ñaïi Nam Quoác aâm töï vò” cuûa Huyønh Tònh Cuûa, baûn in ñaàu tieân naêm 1895, do oâng Buøi Thanh Danh löu giöõ vaø boä töø ñieån Quoác ngöõ - la-tinh "Dictionarium Annamiticum - Latin" cuûa J.L.Taberd, in naêm 1838 ñöôïc oâng Hoaøng Minh löu giöõ.
Trôû laïi chöõ cuûa Huyønh Tònh Cuûa thì toâi nhôù laïi saùch cuûa oâng HTC "Ñaïi Nam QUAÁC AÂm Töï Vò" (chöõ Quoác vieát vôùi "AÁ" thay vì chöõ "OÁ" nhö ngöôøi Baéc vieát). OÂng Huyønh Tònh Cuûa teân laø Paulus Cuûa, ngöôøi Baø Ròa, Phöôùc Tuy. Anh em giaùo sö chuùng toâi ñaõ xaây döïng moät tröôøng Trung Hoïc Baùn Coâng Ñeä Nhò Caáp taïi BR, vaø duøng teân oâng ñaët cho tröôøng. ÔÛ Baø Ròa coù 3 nhaân vaät noåi tieáng laø Chaâu Vaên Tieáp trong Gia Ñònh tam huøng cuûa vua Gia Long, ñaët teân cho tröôøng Trung Hoc ôû Tænh, nôi toâi daïy nhieàu naêm tröôùc khi saäp tieäm. Thöù ñeán laø BS Phaïm Höõu Chí, ngöôøi BS noåi tieáng Taây phaûi neå, ñaõ coù teân ñöôøng caïnh beân BV Chôï Raãy Saigon; teân oâng döôïc ñaët cho tröôøng Trung Hoc ôû quaän Long Ñieàn caùch BR ñoä 6km. Ngöôøi thöù ba laø oâng HTC. Sau 1975, taát caû ñeàu maát teân vì VC cho laø hoï coù toäi theo Taây.
Sau 1975, VC boû teân tröôøng Huyønh Tònh Cuûa, vì cho raèng oâng HTC theo Taây. Cô sôû tröôøng naày do anh em chuùng toâi ñaàu tö xaây caát bò saùt nhaäp vaøo cô sôû tröôøng Sö Phaïm.
TKSa
---------------------
(11)
(Caùc yù kieán cuûa cöôùc chuù #11 naày ñaõ ñöôïc göûi veà Dieãn Ñaøn.)
Baïn Nguyeãn Thanh Bình coù vieát laø tieáng Vieät khoâng coù aâm "R;" vaø anh Hoaøng Cô Long cho raèng anh Bình sai vôùi daãn chöùng "roàng, raén" ñaõ coù töø xöa... Ñuùng laø "roàng, raén" ñaõ coù trong tieáng Vieät töø ngaøn xöa, nhöng coù theå khoâng phaùt aâm laø "R" nhö chuùng ta phaùt aâm ngaøy nay.
Anh Hoaøng Cô Long raát coù lyù khi vieát laø "R" ñaõ coù saún trong maãu töï La tinh, caùc nhaø truyeàn giaùo nghe ngöôøi VN phaùt aâm "R" neân môùi duøng maãu töï "R" ñeå kyù aâm. Toâi cuõng xin noùi roõ caùc vaán ñeà trong baøi naày toâi ñaõ aáp uû trong ñaàu töø treân 20 naêm nay, nhöng khoâng coù cô hoäi ñeå vieát ra, tröôùc khi toâi ñoïc baøi vieát cuûa hai anh Nguyeãn Thanh Bình, Hoaøng Cô Long vaø Ñaëng Gia Thoaïi.
(11a)
Anh Nguyeãn Thanh Bình goùp yù nhö sau (theo anh Nguyeãn Thoï Chaán thì oâng Nguyeãn Chaán, töùc Charlie Nguyeãn, cuûa nhoùm Giao Ñieåm maø anh Bình vieát döôùi ñaây nguyeân laø Cuïc Tröôûng Cuïc Quaân Cuï cuûa QLVNCH; khoâng phaûi laø anh Nguyeãn Ngoïc Chaán töùc CNN ôû California hoaëc anh Nguyeãn Thoï Chaán töùc Saàu Ñoâng ôû Canada):
Veà vaán ñeà "CHuyeän" hay "TRuyeän", theo thieån yù chæ coù chöõ "CHuyeän" maø hoaøn toaøn khoâng coù chöõ "TRuyeän" trong ngoân ngöõ Vieät Nam tröôùc thôøi nöôùc ta tieáp xuùc vôùi Taây Phöông. Thöïc theá, trong tieáng Vieät ngaøy xöa hoaøn toaøn khoâng coù caùc chöõ phaùt aâm vôùi vaàn R. Vaàn R chæ thaáy coù trong chöõ Quoác Ngöõ, töùc thöù chöõ do boïn cha coá aùo ñen saùng taïo ra khi ñeán VN vôùi muïc ñích truyeàn ñaïo vaø cöôùp nöôùc ! Chöùng minh??
1- Neáu xeùt veà goác Haùn töï cuûa caùc doøng hoï VN vaø Trung Hoa ta seõ thaáy chöõ "Chan" (hay "Chen") cuûa Taøu chính laø chöõ "Traàn" cuûa VN. Theá thì taïi sao khi transcribe baèng maãu töï La Tinh, thì ngöôøi Taøu laïi vieát CH, coøn VN ta thì vieát TR?? Veà caùc hoï TRöông vaø TRang cuõng töông töï nhö vaäî
2-Theo CVA Nguyeãn Chaán (töùc Charlie Nguyeãn), taùc giaû 2 cuoán saùch noåi tieáng "Coâng Giaùo: Huyeàn Thoaïi vaø Toäi AÙc" vaø "Coâng Giaùo beân bôø vöïc thaúm" (coù theå xem treân http://www.giaodiem.com), caùc cha coá Taây Ban Nha, Boà Ñaøo Nha, vaø Phuù Lang Sa ñaõ ñeán VN truyeàn ñaïo khôûi ñaàu laø ôû Buøi Chu vaø vuøng phuï caän vaøo naêm 1430 (vaø gia ñình toå tieân anh laø nhöõng ngöôøi ñaàu tieân "röûa toäi"!). Vaø nhö phaàn lôùn chuùng ta ñeàu bieát, vuøng Coâng Giaùo Buøi Chu /Phaùt Dieäm laø nôi taäp trung phaàn lôùn caùc ngöôøi noùi ngoïng vaø noùi uoán löôõi.
Caùc cha coá Taây Phöông naøy tìm caùch ghi aâm tieáng Vieät (maø hoï phaûi nghe töø nhöõng ngöôøi ngoïng vaø ngöôøi noùi uoán löôõi naøy) baèng maãu töï La Tinh, vaø coi ñoù laø “tieâu chuaån” cuûa ngoân ngöõ VN. Do ñoù, maáy theá kyû sau, khi ngöôøi Phaùp ñaõ chieám troïn nöôùc ta – nhôø söï trôï giuùp ñaéc löïc cuûa boïn cha coá aùo ñen vaø ñaùm tay sai VN -- thöù chöõ naøy trôû thaønh Quoác Ngöõ thì töï nhieân ngoân ngöõ VN bò bieán ñoåi theo kieåu noùi uoán löôõi, vaø do ñoù chuùng ta môùi coù vaàn R trong maãu töï.
Treân ñaây chæ laø vaøi suy luaän (vaø speculation) thoâ thieån cuûa rieâng toâi chöù khoâng coù trong saùch vôû naøo khaùc. Nhöng toâi cuõng xin ña taï quyù vò naøo coù theå chöùng minh ngöôïc laïi laø toâi sai!
(11b)
Chò Nhuaän goùp yù nhö sau:
Toâi xin baøn goùp :
Vuøng Buøi Chu, Phaùt Dieäm voán thuoäc huyeän Kim Sôn, do oâng Nguyeãn Coâng Tröù ñaép ñeâ ngaên nöôùc maø taïo neân. OÂng Nguyeãn Coâng Tröù laøm quan nhieàu nhaát vôùi vua Töï Ñöùc töùc laø quaõng giöõa theá kyû 19 (vua Gia Long leân ngoâi naêm 1802).
Vaäy thì Buøi Chu Phaùt Dieäm coù sau khi caùc coá ñaïo Gia Toâ La Maõ taäp vieát tieáng ta theo maãu töï la- tinh
nhdokhac
(11c)
Anh Hoaøng Cô Long goùp yù nhö sau:
Môùi ñaây, ñöôïc ñoïc moät soá yù kieán cuûa Ñoàng moân NTBình, toâi thaáy anh Bình ñaõ duøng caùi goïi laø 'Chuyeän hay Truyeän' nhö moät nhòp caàu ñeå ñöa ra moät ñeà taøi maø toâi taïm goïi laø 'R vaø TR', hay 'Phaùt Rieäm vaø Con Taâu Taéng'
Tröôùc khi vaøo ñeà, toâi xin coù ñieàu thöa cuøng Chò Nhuaän. Soá laø khi thaáy Chò nhaéc laïi raèng G.S. Nghieâm Toaûn ñaõ daäy laø noùi moät caâu chuyeän vaø ñoïc moät truyeän. Chæ maáy chöõ Chò nhaéc laïi laøm cho toâi böøng nhôù nhöõng ngaøy hoïc lôùp Vieät vaên Thaày Toaûn. Toâi cuõng laø moät moân ñoà cuûa thaày Toaûn. Toâi ñaõ vaéng maët giôø Thaày giaûng veà 2 chöõ naøy, troán hoïc Chò aï. Ngaøy xöa ôû Haø Noäi, vaøo nhöõng naêm Moät Nghìn Chín Traêm 'laâu laém roài’, coøn coù theå noùi laø vaøo nhöõng naêm thuoäc tieàn baùn theá kyû tröôùc, lôùp Vieät vaên cuûa G.S. Nghieâm Toaûn ñöôïc ñoâng ñaûo hoïc sinh theo hoïc. Lôùp ñöôïc môû taïi tö gia cuûa caùc G.S. Buøi Höõu Ñoät, daäy Toaùn, vaø Buøi Höõu Suûng, daäy Phaùp vaên, taïi Phoá Haøng Beø. Coù tôùi 70 troø chen nhau trong moät phoøng hoïc heïp, giôùi quaàn hoàng chæ coù 4 Chò vaø caùc Chò ñoäc chieám baøn ñaàu. Chuùng toâi bieát quùy danh caùc Chò, Chò Nhuaän, Chò Ly khoâng phaûi vì caùc Chò cho teân maø do Thaày Toaûn khi dieãn giaûng thöôøng hoâ teân quùy Chò, khoâng ñeå theâm maém theâm muoái vaøo lôøi daäy maø ñeå theâm höông theâm saéc cho hoïc troø deã nhaäp taâm. Vaäy maø lôøi Thaày daäy thì mau queân coøn teân quùy Chò thì laïi deã nhôù.
Sau khi moät chuùt 'lung khôûi’ toâi xin ñöôïc thöa chuyeän cuøng Anh NTBình veà R vaø TR. Anh cho raèng trong ngoân ngöõ Vieät Nam, tröôùc thôøi nöôùc ta tieáp xuùc vôùi Taây phöông, 'chæ coù chöõ CHuyeän maø hoaøn toaøn khoâng coù chöõ TRuyeän'. Toâi phaûi xin thöa ngay laø Sai Anh aï, nhöng toâi xin khoâng baøn veà ñieàu naøy, ñeå ñeà caäp tôùi ñeà taøi chính Anh muoán noùi.
Sau khi ñöa ra ñieàu quaû quyeát nhö vaäy, Anh vieát 'Thöïc theá, trong tieáng Vieät ngaøy xöa hoaøn toaøn khoâng coù chöõ phaùt aâm vôùi vaàn R. Xin thöa vôùi anh laø Sai Anh aï. Trong ngoân ngöõ toå tieân ta coù nhöõng chöõ Roàng, Raén (con raén), Daén doûi. Nhöõng chöõ naøy khoâng phaûi laø chöõ Haùn (chöõ nho). Vaäy khi noùi tôùi nhöõng chöõ naøy toå tieân ta ñaõ phaûi phaùt aâm khaùc nhau ñeå phaân bieät, cho neân khi muoán dieãn taû tieáng noùi thaønh chöõ vieát thì maãu töï La tinh coù chöõ R môùi coù theå dieãn taû ñöôïc aâm uoán löôõi.
Roài Anh vieát tieáp 'Vaàn R chæ tha