TIẾNG VIỆT SINH HOÁ

Tản mạn của Lưu Văn Vịnh

Giọng nói

Mới thoạt nghe, tưởng như Việt Nam chỉ có ba giọng Bắc, Trung, Nam, nhưng thật ra biên giới văn hoá, nhân chủng khác với biên giới hành chánh..Giọng Bắc từ Ải Nam Quan tới Thanh Hoá, giọng Nghệ từ Nghệ An tới Thừa Thiên, giọng Quảng từ Quảng Nam tới Khánh Hoà, giọng Nam có thể từ Bình Định Quy Nhơn tới Cà Mâu. Nhưng ở mỗi miền lại có nhiều nhóm phụ-subgroups, như dân làng Đan phượng gần Hà nội có giọng đặc biệt, hay thêm dấu sắc : Thưa bá hôm nay mua cái dí ( thưa bà hôm nay mua cái gì !), vài làng ở Hà Tây nói không có dấu : Hang Đao Hang Ngang ơ đâu ( Hàng Đào Hàng Ngang ở đâu)..có vùng nói bỏ R như : con tâu tắng. Giọng Hà Nội kỵ R, TR..đi da, chước sau..nói sai nhưng nghe thanh nhã ngọt ngào, nếu nói đi gzia, dzoi dzao (đi ra, dồi dào) như vài cô xướng ngôn viên TV hiện nay thì cũng không phải là giọng Hà thành thuần tuý. Dân Bùi Chu Phát Diệm phát âm đúng R, TR nhưng ra Hà Nội đi học dễ bị chế diễu là dân Phát Riệm.. Nói chung, giọng kinh (giọng dân thành thị) nhẹ hơn giọng Mường, như ở Thanh Hoá, dân tỉnh và dân vùng duyên hải, phát âm nhẹ, vào trong vùng sâu vùng xa, xứ Mường, giọng nặng hơn và mạnh hơn. Nhưng nặng hay nhẹ thì dân các miền đều hiểu nhau, và giọng nào cũng có thể hay, còn phát âm sai hay đúng lại là chuyện khác, dấu hỏi nói thành dấu ngã, đôi khi nghe rất êm tai và đầy nữ tính !

Từ điển : tiếng Việt và Anh-Pháp- Việt

Xưa nay các học giả thường đơn thương độc mã ngồi soạn Từ điển như Đào Duy Anh, Đào văn Tập, Đào Đăng Vỹ, Thanh Nghị, Nguyễn Văn Khôn..với phương pháp làm việc cổ điển : dùng fiches ghi nghĩa, văn liệu..và dùng các cuốn từ điển xuất bản từ trước. Một học giả lỗi lạc đến đâu, như Huỳnh Tịnh Của, cũng không thể bao sân trọn vẹn ngôn ngữ khắp vùng đất nước..một nhân tố quan trọng nữa là ngân quỹ, nếu không có tài trợ từ chính quyền hay từ tư nhân hằng sản thì cá nhân hay nhóm soạn Từ điển (như nhóm Đào văn Tập soạn Bách Khoa) không thể làm việc hữu hiệu, cho nên mới có những sơ xuất như từ Chẹp bẹp trong Việt Nam Tự Điển ( theo bản khởi thảo thập niên 1930, bản hiệu đính sửa chữa đang soạn để tái bản bị mất giữa chiến tranh), của Hội Khai Trí Tiến Đức chép theo nghĩa sai lầm của một ông Tây (Génibrel) là bằng phẳng ( xem Nguyễn Hy Vọng)..nếu ban soạn thảo có ngân quỹ mời được các học giả từ các miền Bắc, Trung, Nam..ngồi lại thì có lẽ tránh được sai sót trên..Gần đây, cố giáo sư Nguyễn Đình Hoà đã viết bài phê bình một cuốn Từ Điển Anh Việt của Hà Nội soạn : từ drive way dịch là đường cho xe chạy..đường nào chẳng là đường cho xe chạy! Nhưng nếu nhà soạn từ điển ấy có dịp sống ở Anh, Mỹ..vài năm thì có thể sẽ dịch đúng nghĩa hơn. Chung quy, văn hoá Việt Nam èo ọt vì chưa bao giờ chúng ta có một chính quyền văn hiến, biết trọng học hành khảo cứu với một ngân sách rộng rãi. Các nhóm tư nhân, hằng tâm nhưng không hằng sản, tuy có thiện chí nhưng không thể hoàn thành công trình to lớn được.

Bây giờ, với máy vi tính, việc soạn thảo Từ điển dễ hơn gấp bội, mà việc liên lạc xin ý kiến đóng góp bốn phương tứ xứ, việc ấn loát, cũng nhanh hơn nhiều. Tuy vậy, dám chắc không học giả nào có thể biết hết các phương ngữ, tỷ dụ, quê ngoại tôi vùng ven sông Bạch Đằng, gần Bái Tử Long, có một loài hải sản gọi là con NGÁN, hơi giống con nghêu, nhưng vỏ mầu đen, nấu canh ngon tuyệt vời, nhưng hỏi cả Hà Nội lẫn Sài Gòn, không ai biết đặc sản ấy, ngoại trừ số dân ít ỏi vùng quê tôi ! Trong khi chờ đợi một Hàn Lâm Viện quốc gia, số người làm Từ điển tăng lên nhiều, số người khảo cứu về nguồn gốc tiếng Việt, cảm hứng theo Bình Nguyên Lộc, cũng gia tăng..nhưng nếu chọn ngôn ngữ một vùng cổ xưa nhất của dân tộc làm chuẩn, thì vùng ấy là châu thổ sông Hồng, xuất phát điểm của nước Việt. Tiếng Việt cổ vùng này chắc chắn cũng đã bị pha trộn nhiều qua hơn 900 năm Bắc thuộc, nhưng rồi khi đi vào phương Nam qua cuộc Nam tiến, nó lại pha trộn thêm với ngôn ngữ Chàm, Khmer..Nếu gọi V là tiếng Việt cổ, thì V1 là tiếng Việt pha tiếng Tầu ( Quảng hay Bách Việt, Quan thoại..), V2 pha thêm Chàm, V3 pha thêm Khmer..Nếu đi ngược lại, truy tầm gốc rễ của V, thì có thể lại thấy trong V đã có Mon Khmer, Đa Đảo..nghĩa là cũng đã có gốc chung với Chàm, với Khmer từ lâu lắm, trước khi có Nam tiến. Nhưng đấy là dòng sinh động của bất cứ ngôn ngữ nào, thăng trầm của bất cứ dân tộc nào, tuỳ thời điểm mà thôi. Cho nên nếu có một loài người từ châu Phi di sang Âu, sang Á..thì cả vạn năm trước hẳn cũng đã có một tiếng nói gốc..từ cái nhìn ấy, tiếng MA gốc sanskrit là MARA, và rất có thể Cauchemar tiếng Pháp (ác mộng) cũng cùng gốc Ma ấy ! BS Nguyễn Xuân Quang đi theo lối nghiên cứu cổ ngữ vạn năm trước này, đã gây nhiều phản ứng sóng gió bất đồng, nhưng đấy là phương pháp khảo cứu riêng, nếu Bình Nguyên Lộc cho rằng Gò Vấp là vừơn hồng ( gốc Mã Lai), Chợ Búa, Búa từ cũng gốc Mã Lai ( Singapour, pur-bua, búa..cũng nghĩa là chợ), như thế hẳn St Peterburg, Hamburg, Strasbourg..burg, bourg cũng gần với nghĩa gốc búa đó. Theo Nguyễn Hy Vọng thì trong 27400 tiếng Việt có tới 15% tiếng Chàm, 28% tiếng Khmer, 42% tiếng Thái..đồng nguyên với tiếng Việt. Nói khác đi tiếng Việt đa dạng, đa nguyên, và người Mường ( người Việt cổ) đã từng có chữ viết riêng, khác với chữ Hán, chữ Nôm, chữ này đã phai tàn đi do ảnh hưởng của Tầu từ đời Mã Viện sang xâm lăng và đô hộ. Cho nên, ngôn ngữ thay đổi thăng trầm, chữ Nho chữ Nôm dùng cả ngàn năm rồi cũng lại phai tàn, thay thế bằng chữ quốc ngữ !

Gốc Dân tộc- Gốc Ngôn ngữ

Gốc ngôn ngữ và gốc dân tộc cần khảo cứu song hành. Hùng Vương người gì ? có nhiều phần là Mường, An Dương Vương từ đất Thục chạy xuống phía Nam, hẳn nói tiếng Tầu (Ba Thục Tứ Xuyên?) chứ không thể nói tiếng Mường, nhưng khi thua sao lại chạy xuôi Nam xuống Mộ Dạ ( Nghệ An) ? Họ Mai là họ Chàm, Mai An Tiêm, Mai Hắc Đế..có nói tiếng Chàm không ? Đinh Tiên Hoàng, Lê Đại Hành cho đến Lê Lợi, đều gốc Mường, vậy có thể nhìn dân tộc Việt từ thời lập quốc như một tập hợp nhiều bộ lạc, đa chủng, đa ngôn ngữ, sống cạnh nhau, vua Hùng Vương cai quản một bộ tộc lớn mạnh nhất mà thôi. Mãi tới thế kỷ X mà còn 12 sứ quân, mỗi làng xã như một đơn vị có khi nói giọng khác nhau, phương ngữ rất nhiều..Với 54 sắc tộc chung sống, mỗi sắc tộc cũng biến thể theo thời gian, khi hợp vào người Kinh, khi riêng rẽ một khu bảo tồn truyền thống ( như khu Thái, Hmong..), khi nhóm Mường Đinh, Lê còn ở khu vực của mình, quanh vùng Hoa Lư, thì không có chuyện gì xẩy ra, nhưng tới thế kỷ 14, sau 400 năm Lý Trần, người Việt đã biến hoá sang người kinh trong miền châu thổ sông Hồng, thì nhóm Mường Lê Lợi kéo ra Thăng Long đã có khác biệt văn hoá tới mức độ thanh trừng phe phái : bốn nhân sĩ gốc kinh, Trần nguyên Hãn, Phạm văn Xảo, Lưu Nhân Trú ( lãnh tụ kháng chiến áo đỏ vùng Thái nguyên), rồi Nguyễn Trãi..đều bị phe phái gốc Mường giết. Xung khắc biết đâu chẳng bắt nguồn từ ngôn ngữ bất đồng, kinh nói gà, Mường nói vịt chăng ? Ta có câu : chửi cha còn hơn pha tiếng, nhại giọng nhau, va chạm mặc cảm, rất dễ gây bất hoà, dù là đùa dai giọng trọ troẹ kiểu Trạng Quỳnh (tk 18 ?) :

Bãn hạng nay cô đã mấy tuồi

Nước cô còn nõng hay la nguồi

Lụng lặng trên treo dăm nắm nẹm

Lơ phơ dưới móc một buồng chuồi

Bánh dạn bánh dày đều xoa mợ

Khoai ngựa khoai lang cụng chấm muồi

Ăn uống xong rôi tiên chưa đụ

Biệt nhau cho chịu một vài buồi

Đọc đúng vần :

Bán hàng nay cô đã mấy tuổi

Nước cô còn nóng hay là nguội

Lủng lẳng treo trên dăm nắm nem

Lơ phơ dưới móc một buồng chuối

Bánh dán bánh dầy đều xoa mỡ

Khoai ngứa khoai lang cũng chấm muối

Ăn uống xong rồi tiền chửa đủ

Biết nhau cho chịu một vài buổi

( trích theo Văn Đàn Bảo Giám 1926 tr.15)

Đọc bài thơ trên mới thấy 5 dấu trong tiếng Việt rất quan trọng, năm dấu như ngũ cung, đầy nhạc tính, nhưng nếu sai dấu thì ý nghĩa một ly đi một dặm, một vài buổi thành một vài buồi ( tục !), chưa đủ thành chưa đụ (tục!)..

Ngọn Dân tộc- Ngọn Ngôn ngữ

Theo tài liệu dân tộc học trong nước thì Việt Nam có 8 nhóm ngôn ngữ :

1- Việt-Mường ( Việt, Mường, Chứt, Pọng) trên 80% dân số -

2- Tày-Thái ( Tày đến từ tk I, Nùng, Thái từ tk 9, Sán Chí, Lào- Người Tày ở Cao Bằng, Lạng Sơn trở thành người Việt qua giao lưu văn hoá từ tk 16-17 với Triều đình Mạc di lên Cao Bằng)

3- Dao-Hmong ( Dao từ tk 13, Hmong tk 18 )

4- Tạng-Miến ( Lô Lô..)

5- Hán ( Hoa, Sán Dìu từ Quảng Đông)

6- Môn-Khmer ( Khơ Mú, Khơ Me, Mạ, Ba-na..)

7- Mã Lai-Đa Đảo ( Malaysian-Polynesian- Chàm, Gia Rai, Ê Đê..)

8- Nam Á ( South Asian)

Ghi chú : Hmong là Mán, Dao là Mèo, Thổ ( nhiều bộ lạc) và Chứt-nghĩa là vách núi đá-, chỉ còn 2400 người ở vùng Nghệ An, Quảng Bình. Ba nhóm thiểu số Tày, Mường, Thái đông nhất ở miền Bắc, kể từ Nghệ Tĩnh trở ra. Dân Mường-còn 900,000 người ở dài từ Phú Thọ tới Hoà Bình và Thanh Hoá, họ là bộ tộc vùng núi còn lại chưa bị pha trộn từ đời Hùng Vương chăng ? Các nhóm thiểu số khoảng 15% dân số toàn quốc nhưng họ cư trú miền rừng núi chiếm 2/3 diện tích đất nước !

Ngôn ngữ Tiền Việt Mường, qua tiếng nói người Pọng ( còn vài trăm mạng sống ở biên giới Lào- Việt vùng Nghệ An), Tày, Mường, Rục..cho thấy tiếng Việt cổ dùng song tiết và có âm L cuối từ như kavèl (làng), kacèt (ghét, giết)..trước khi chịu ảnh hưởng đơn tiết của Tầu. Càng về sau, trăm năm nay, tiếng Việt càng trở lại song tiết qua cách đặt 2 từ đồng nghĩa như dấu vết, yêu dấu, thợ thuyền.. ( theo P.Papin trong ViệtNam, Parcours d’une nation -bản dịch Nguyễn Khánh Long, Canada 2001- tr. 59)

Tiếng Việt Sinh tồn và Tiến hoá

Tiếng Việt rất phong phú, chẳng những hình dung từ mô tả cảnh, tình, đại danh từ xưng hô theo ngôi bậc, địa vị, quan hệ ( cô dì chú bác..), mà cả động từ mô tả tác động. Riêng một động từ lột vỏ một quả cam, một quả cau, tiếng Việt có những từ như : GỌT , BÓC, LỘT, BỔ cam, bổ cau, CẮT ..rồi từ đấy lại có thể biến ra BÓC LỘT, ĐẼO GỌT, CẮT XÉN..Giếng nông, giếng cạn..tiếng Pháp nói profond hay peu profond, không có riêng hai từ Nông, Cạn như ta. Hán có đường kính và bán kính, ta có thể dùng đường bán kính hay nôm na là đường Tia ( như tia sáng từ một trung tâm điểm phát ra, tia bánh xe..).

Đại danh từ xưng hô rất tế nhị, tuỳ tuổi tác, tuỳ quan hệ tình cảm, phản ảnh rất trung thực nền văn hoá làng xã dựa trên lễ phép. Ngay trong chùa chiền, cũng dùng cách xưng hô thân tình : sư tổ ( già cả, có thể trên 70), sư cụ ( trên 50-60), sư ông ( trung niên 40-50 không có nghĩa ngang ông nội bà nội !), sư bác ( trẻ hơn, 30-40, từ bác theo lối xưng hô của miền Bắc Việt chỉ hàng cha chú mà cũng có khi chỉ hàng ngang của mình : bác ăn mày, bác nông phu, mời bác hút thuốc, xin các bác nâng ly.. ), chú tiểu..Nay có người chế thêm Sư chú, sư em…đã kính trọng gọi là thầy, là sư, mà lại cho xuống hàng chú, hàng em, thì không hợp tình và chưa nắm hết tinh tuý của cách xưng hô Việt Nam tinh ròng, cũng may chưa thấy ai chế tác từ sư con, sư cháu !!!

Biến hoá nhờ linh động chế tác

Từ kép luyến láy : Treo LỦNG LẲNG chế ra LỦNG LÀ LỦNG LẲNG, rất gợi hình và có thể dùng để mô tả một tình huống tâm lý : ‘ Chẳng quyết định gì cả, cứ lủng là lủng lẳng” trong khi từ gốc Lủng Lẳng thường dùng theo nghĩa đen : con vịt quay treo lủng lẳng .

Rất nhiều từ chế tác theo vần A như trên, thí dụ : Nhấm nha nhấm nhẳng, Đủng đà đủng đỉnh, Lấp la lấp lửng, Chí cha chí choé, Lung ta lung tung, Loay ha loay hoay, Lâm ra lâm râm, Lúc nha lúc nhúc, Đủng đà đủng đỉnh, Hung ha hung hăng, Ngọng ngà ngọng nghịu, Xí xa xí xọn, Líu la líu lo, Lúc la lúc lắc, Tí ta tí toét, Thút tha thút thít, Lê tha lê thê, Kềnh cà kềnh càng, Phì phà phì phèo..Núng na núng nính, Ụt à ụt ịt, Xì xà xì xụp..

Chế tác theo vần IẾC : Bolsa bôn xiếc, ngồi Thiền ngồi thiếc, thuốc lá thuốc liếc, nhẩy đầm nhẩy điếc, đi bơi đi biếc, tennis ten niếc..

Chế tác theo vần điệu : Tơ lơ mơ, bé tẻo tèo teo, Tùm lum tà la, Đĩ rời đĩ rạc đĩ lạc thùng rác..Đã có chuyện khôi hài, nhưng có thật vào thời Pháp thuộc : một giáo sư Pháp bắt thí sinh dịch Ông Giẳng ông Giăng, ông giằng búi tóc..ra tiếng Pháp, thí sinh Việt Nam nhanh trí dịch ngay là La Luỷn la lune…

Những từ chế tác làm thay đổi cường điệu, nhẹ đi hoặc mạnh lên, làm linh động, gợi hình, hoặc chỉ có mục đích làm câu nói trôi chảy đỡ cộc lốc ( tiếng Tầu cũng hay dùng từ kép xưng hô thân mật như bà bà, tiểu tiểu, tẩu tẩu, mei mei.. ) một cách trở về nguồn ngôn ngữ song tiết của tiếng Việt cổ truyền chăng ?

Cũng có loại chế tác tạo liên tưởng bằng cách chắp hai từ, hai ý tưởng vào nhau như : Sè Sè ( Kiều) chắp hai hình ảnh SỜ SỜ và LÈ TÈ, mồ Đạm Tiên vừa thấp lè tè nhưng sờ sờ ra đấy. Lừ đừ ( như ông từ vào đền) gồm lừ lừ và đừ, chậm chạp, mệt đừ..Dậm dật ( ăn no ấm cật, dậm dật mọi nơi) gợi hình đi lại đây đó lăng nhăng, lại hàm ý dâm dật, chơi bời sau khi ăn no ấm cật. Thiểm = hiểm độc + thô thiển (?), con mẹ ấy thiểm, hiểm nhưng không độc hại lắm, chỉ ty tiện thôi..Ảnh ( tiếng miền Nam) là chắp Anh + ấy, Vẹm = Việt Minh, lại hậu ý con Vẹt ( nói như Vẹm)..Lại còn các từ gợi ý như Cỏ tức cây nhỏ, con Nghé hàm ý bé..

Thơ văn rất cần câu ví von so sánh, mà cách ví von của tiếng Việt thường phong phú đặc biệt : Ngon quắn lỗ tai, Buồn như châu chấu cắn, Tức nổ cổ, tức ứ hơi, Miệng kẻ sang có gang có thép..Lá đa, Mõm chó..Lợn què chữa lợn lành..Lùn tìn tịt, Cao lêu nghêu..Tinh như ma..Nghịch như quỷ..Đĩ ngựa..Chó cắn ma..Cắn hột cơm không vỡ..Dốt đặc cán mai..Nói như Thánh Thán..Nóng như Trương Phi, Hiền như Bụt, Lừ đừ như ông từ vào đền, Chạy cong đuôi, Cà cuống chết đến đít hãy còn cay, Hòn đất mà biết nói năng, thì thầy địa lý hàm răng không còn..Con kiến kiện củ khoai..Nói chuyện với đầu gối..Gàn bát sách..Hỗn như gấu..Quê một cục..Già chơi trống bỏi..Già đựơc bát canh, trẻ được manh áo mới..Dai như đỉa đói, Miệng bằng cái don, ăn lở non lở núi…

DỊCH THUẬT

Tiếng Việt là một sinh ngữ, như tiếng Anh, chuyển hoá theo thời đại, dễ chế tác tạo từ, dễ hiểu, gợi hình, gợi ý. Ngay khi dịch các danh từ chuyên môn, thiết nghĩ cũng nên theo tiêu chuẩn giản dị nôm na dễ hiểu, chỉ trừ nếu thô kệch quá thì mới nên dùng từ Hán Việt : Dược khoa lâm sàng (Clinical Pharmacy), Khảo nghiệm lâm sàng (clinical studies).. từ lâm sàng rất khó hiểu nên có thể dùng từ Dược khoa bệnh viện (Hospital Pharmacy) cũng hàm ý Clinical hay Dược khoa Trị liệu, khảo nghiệm bệnh lý.. Inertie nên dịch là Ỳ tính như đã dùng thời 1945 hơn là Quán tính, Noã tính, từ ỳ nôm na diễn đựơc ý bất động, ỳ ra..trong vật lý học, réaction intéressante , phản ứng (hoá học) có vị giáo sư dịch là phản ứng hay ho, nghe không ổn, Xưởng đẻ nghe lố lăng nhưng đỡ đẻ, sản khoa.. nghe đã quen tai, D.O ( doctor of optometry) không dịch là bác sĩ đo mắt mà dịch là Bác sĩ nhãn khoa, vậy thì Ophthalmologist M.D. dịch là gì ? Phòng mạch chỉnh hình, phòng mạch optometry !! không những sai, mà còn lố lăng nữa, ai cũng muốn bắt mạch giống bác sĩ y khoa cả ! nhưng chúng ta không có Hàn Lâm Viện hoặc một tập thể có uy tín như Larousse, Webster, Cambridge..nên rất khó quy định chính tả, ngôn từ. Từ Dịch dùng từ lâu nhưng bây giờ nhiều người thích dùng từ Chuyển ngữ nghe cao trọng hơn, trước đây chuyển ngữ -langue vehicule- chỉ dùng như một danh từ, td : thời Pháp thuộc Pháp ngữ là chuyển ngữ ở Trung học, Đại học, sau 1945, Việt ngữ là chuyển ngữ ở các trường.

Ngay thời tiền chiến, từ grammaire dịch là văn phạm đã bị chỉ trích là sai, nay dịch là Ngữ pháp, còn syntaxe mới là Văn phạm ! Ông thầy Việt văn của tôi thời Trung học nhất định tiếng Việt không có article ( mạo từ, loại từ ), cụ đưa thí dụ : một đống cát, đống phân..chữ nào là loại từ ? Thời 1960 khi Sàigòn bắt đầu có TV, đài VTTHVN theo Mỹ viết tắt mà lại còn đọc tắt nữa : Vê Tê Tê Hát Vê En..bị chỉnh ngay : tiếng Việt đơn âm, đọc nguyên con cũng 6 âm, đọc tắt cũng 6 âm, nghĩa là tắt chẳng lợi gì cả mà thêm tối mò! Tiếng Việt đơn âm, hay đa âm, đơn tiết hay song tiết ? nói chữ một, như Bác thì rõ ràng là đơn, nhưng Bác-Sĩ thì là đa, song âm, tách Bác với Sĩ, thì khác hẳn nghĩa, văn-sĩ, cơ-duyên, nói- phét, đi- làm, nghỉ- hè, lơ-tơ-mơ,..không thể tách ra làm hai làm ba ..mà phải để nguyên tổng thể mới có nghĩa. Vì thế, có nên viết liền nhau hai âm trọn một nghĩa danh từ, thí dụ : Bácsĩ, văngia, đốngcát, chậunước..không ?

Đa số các từ bầy đặt của miền Bắc CS nghe rất chướng : khẩn trương, vô tư, xưởng đẻ, tổ trưởng (tổ vũ nữ!), máy bay lên thẳng..phó tiến sĩ..phó quay phim, phó đạo diễn, nghệ sĩ nhân dân, nghệ sĩ ưu tú, đồng hồ cao cấp, đồ lót cao cấp..đôi khi gây lầm lẫn như từ Thạc sĩ xưa kia dùng để chỉ hàng giáo sư (Agrégé) nay dùng để dịch học vị Master, Cao học ( D.E.S)..Duy một từ tôi rất tâm đắc là từ Ngõ và Ngách, td Ngõ Gia Ngư, Ngách 2…khỏi phải dùng nhiều số “suyệt” (sur = trên) như 22 trên 13 trên 4A đường Bàn Cờ ( 22/13/4A) v.v. như thời 1950-60 ở Sài Gòn.

Những từ Hán Việt gây ngộ nhận thì vô kể : Cứu Cánh ( mục đích cao cả) hiểu sai là cứu vớt, Liêu trai ( căn phòng tạm gọi là phòng) hiểu đại là Liễu trai ( như cây liễu), vật tư (?), Phi với Vô, tư liệu hay tài liệu ? tác giả hay tác gia ? Những từ ngoại ngữ, nhưng đã thành quốc tế, thì không nên vì tự ái dân tộc quá khích mà dịch khác đi : ông TổngThống Ba Tư bắt dịch từ Pizza sang tiếng Ba Tư, vậy từ Phở có nên dịch là beef soup không ? Áo dài dịch là long dress thì không thể lột hết hình ảnh áo dài Việt Nam.. Aspirin, chip, pixel, megabytes..nên để nguyên, kilometre dịch là kilômét thì cũng thế thôi, mà có thể làm hại sinh viên đi du học nữa ! Có vị cho rằng Nhật dịch âm Romance thành Lô măng, sau Tầu chuyển thành Lãng mạn vừa theo âm vừa hàm ý “tràn bờ”, Café dịch âm ra cà phê rất hay vì từ cà nôm na lại có nghĩa gốc cây quả..Nhưng khi ta theo Tầu dịch Paris là Ba Lê, Buddha thành Phật đà..tức là theo cái sai của Tầu (Tầu phát âm lẫn lộn P, B ), từ Phở rất có thể bắt chước theo từ feu (lửa, pot au feu, súp nóng) của Pháp. Trẻ em Việt ở ngoại quốc thường lầm những từ căn bản như con đường( way) với đường ngọt (sugar), đừng nói gì tới những từ Hán Việt như Ngã, té, với Ngã, vô Ngã !!!

Những dòng lạm bàn tản mạn trên chỉ muốn gợi ý ước mong các nhà ngôn ngữ Việt hội lại, hoàn thành một cuốn Từ Điển Tiếng Việt hoàn hảo hơn những cuốn trước..chưa kể việc soạn thảo Văn phạm Ngữ pháp, Từ điển song ngữ..cũng rất cần thiết, ngay ở Hoa kỳ, đã có cuốn Từ điển Anh Việt, Việt Anh nào chưa hay vẫn phải dùng những cuốn cũ rất thiếu sót như của Nguyễn văn Khôn, hay của các soạn giả trong nước ? Đây là thời đại điện tử, cách làm tự điển đã khoa học hơn nhiều, cuốn từ điển Anh ngữ English Language Dictionary của Collins, Cobuild English Language Dictionary (Collins Birmingham University) 1987 có lẽ là cuốn từ điển đầu tiên dùng máy vi tính xếp đặt và biên soạn : mỗi ngày nhóm biên soạn đọc qua 20 triệu từ, hàng triệu bài, sách báo, lời nói (gọi là lõi -corpus)..chứa đựng các từ đó, lọc lựa ra từ nào dùng trong những trường hợp thông dụng nhất..cuốn từ điển đã hoàn thành với các thí dụ giúp người đọc, viết, ở mức độ chuẩn xác khoa học nhất từ trước tới nay. Từ đó về sau, khoảng mươi lăm năm nay, các từ điển Âu Mỹ đều áp dụng cách này, còn Việt Nam ta chưa biết ra sao, dường như các tác gia làm việc, dù có dùng vi tính, vẫn là theo hứng cá nhân trong tinh thần nhất kiếm anh hùng cố hữu của dân Việt:

Bút lông bút sắt bút chì

Bây giờ bút điện chữ đi tàng hình

Tú Xương sống dậy thất kinh

Văn minh mạng lưới phận mình ra sao !

LƯU VĂN VỊNH

Tham khảo chính

- Nguyễn Hy Vọng : Từ Điển Nguồn Gốc Tiếng Việt CD

- Nguồn Gốc tiếng Nói Của Người Việt ( VHS)

- Philippe Papin : VietNam, Parcours d’une nation- Paris 1999- Bản dịch Nguyễn Khánh Long, Canada, 2001

- Nguyễn Xuân Quang : Ca dao Tục Ngữ, Khai Quật Kho Tàng Cổ Sử 2002

- Bình Nguyên Lộc : Nguồn Gốc Mã Lai của Tiếng Việt 1973

- Trương Hữu Quýnh : Đại Cương Lịch Sử VN tập I -2003