Trong naêm 2001, hai nhaïc só saùng taùc laø Trònh Coâng Sôn, vaø George Harrison (thaønh vieân ít noùi nhaát cuûa ban the Beatles) ñaõ laàn löôït ra ñi. Töø nay giôùi yeâu nhaïc seõ khoâng bao giôø ñöôïc nghe nhöõng nhaïc phaåm môùi cuûa hai taùc giaû noåi tieáng naøy; Vaäy maø toâi vaãn coù caûm töôûng “Ngöôøi ngôõ ñaõ ñi xa, nhöng ngöôøi vaãn quanh ñaây” (Tình Nhôù - Trònh Coâng Sôn). Nhöõng baûn nhaïc maø hai taùc giaû naøy - cuõng nhö nhieàu nhaïc só khaùc – ñaõ nhieàu laàn ñöôïc haùt leân, ngoaøi chuyeän giuùp vui, giaûi trí, coøn coù nhöõng taùc duïng saâu ñaäm maø toâi nghó ít ai ñeå yù ñeán.

Nhöõng lôøi ca maø ngöôøi nghe thích, vaø roài khoâng queân ñöôïc, gôïi laïi nhöõng caûnh vaät, hay phaûn aûnh ñöôïc ñuùng taâm traïng cuûa mình: taùc giaû baûn nhaïc nhö ñaõ hieåu thaáu ñöôïc taâm tö cuûa ngöôøi nghe trong nhöõng noãi ñau, nieàm vui maø ñôøi mình ñang, hay ñaõ traûi qua.

Toâi coøn nhôù raát roõ, tình côø, toâi ñaõ ñöôïc nghe caâu haùt “Moät ngaøy nhö moïi ngaøy”  (Moät Ngaøy Nhö Moïi Ngaøy - Trònh Coâng Sôn) phaùt ra töø caùi radio hieäu Telefunken moät buoåi tröa, trong caên gaùc noùng vaø naéng choùi chan ôû Saøi Goøn, naêm toâi coøn hoïc trung hoïc. Gioïng ca Khaùnh Ly ñaõ phaûn aûnh thaät trung thöïc khoâng khí khoâ caèn cuûa thuû ñoâ trong chieán tranh, taâm traïng chôø ñôïi trong beá taéc, caûm töôûng cuøng cöïc, chaùn chöôøng, ngao ngaùn … cuûa cö daân Saøi Goøn. Caâu haùt in saâu vaøo trí nhôù cuûa toâi, vaø theo toâi qua Taân Taây Lan, ôû laïi vôùi toâi suoát nhieàu naêm ôû ñaây, cuøng vôùi moät caâu haùt khaùc, “Oâi, tieáng buoàn rôi ñeàu, Nhìn laïi mình ñôøi ñaõ xanh reâu!” (Tình Xa – Trònh Coâng Sôn). Ngay cho ñeán baây giôø, trong cuoäc soáng nhö Cuoäc Chaïy Ñua Cuûa Nhöõng Con Chuoät (the Rat Race) treân ñaát Myõ, moãi khi laùi xe treân xa loä ñeán choã laøm, toâi laïi ngheâu ngao nhö moät phaûn xaï töï nhieân, “Moät ngaøy nhö moïi ngaøy!”

Toâi môùi chæ ñöôïc nghe nhöõng caâu haùt “Haø Noäi muøa thu, ñi giöõa moïi ngöôøi, loøng nhö thaàm hoûi, toâi ñang nhôù ai? Seõ coù moät ngaøy, trôøi thu Haø Noäi traû lôøi cho toâi, Seõ coù moät ngaøy, töøng con ñöôøng nhoû traû lôøi cho toâi” (Nhôù Muøa Thu Haø Noäi – Trònh Coâng Sôn) khoaûng moät hai naêm nay. Theá maø bao nhieâu hình aûnh luùc toâi môùi 5, 6 tuoåi ngoài treân chieác xe ñaïp do moät ngöôøi anh hoï laùi ñi khaép caùc phoá phöôøng Haø Noäi nhö ñöôïc chieáu laïi tröôùc maét. Taùc duïng naøy khoâng khaùc gì nhöõng caâu haùt “Ai leân xöù hoa ñaøo, ñöøng queân mang veà moät caønh hoa!” (Hoaøng Nguyeân) veà thaønh phoá söông muø Ñaø Laït, hay “If you’re going to San Francisco, be sure to wear some flowers in your hair!” taû thaønh phoá Cöïu Kim Sôn.

Ngoaøi ra, coøn bieát bao nhieâu nhöõng ñòa danh noåi tieáng maø toâi chæ nghe teân chöù chöa bao giôø ñöôïc nhìn thaáy khi nghe nhöõng caâu haùt “Veà nôi hoaøng hoân Thaùi Nguyeân tung hoaønh. Trôøi Baéc Sôn kia thôøi tung caùnh. Tôùi ñaây chim thaáy loøng ngaäp ngöøng; Nhôù ai treân maáy ñoài Yeân Theá” (Ñaøn Chim Vieät – Vaên Cao).

Naêm 1954, toâi theo boá meï ñöa ñi “di cö” treân moät chieác taàu “haù moàm” cuûa haûi quaân Hoa Kyø ôû vònh Haï Long, laàn ñaàu tieân ñöôïc taän maét nhìn thaáy phong caûnh vöøa ngoaïn muïc, vöøa vó ñaïi - y nhö trong cuoán phim L’Indochine - di cö vaøo nam, chöa ñuû lôùn ñeå coù theå coù ñöôïc taâm traïng cuûa nhieàu ngöôøi lôùn: “Lìa xa thaønh ñoâ yeâu daáu, moät sôùm khi heo may veà, Loøng khaùch tha höông vöông saàu thöông. Nhìn em, môø trong söông khoùi, böôùc ñi nhöng chöa nôõ rôøi, leä saàu traøn mi, ñöôïm men cay ñaéng bieät ly” (Giaác Mô Hoài Höông – Vuõ Thaønh).

Di cö vaøo Saøi Goøn, toâi ñaõ “maøi ñuõng quaàn” ôû nhöõng tröôøng tieåu vaø trung hoïc, coù bao nhieâu kyû nieäm vôùi baïn beø cuøng löùa ôû khu Chuoàng Ngöïa vaø tröôøng môùi trung hoïc Chu Vaên An, “Hoâm nay ñaây coøn vui troâng thaáy nhau, Beân tieáng ca, tieáng ñaøn vöôït trôøi cao, Lôøi vui thaém thieát ñöa trao, nhö khi môùi gaëp nhau” (Ngaøy Taïm Bieät - Lam Phöông).

Hai möôi moát naêm sau, khoâng ngôø chính toâi laïi ñöôïc ñoùng vai nhö ngöôøi lôùn ôû Haø Noäi, “Toâi böôùc ñi khi Saøi Goøn trong côn haáp hoái, Nhö moät ngöôøi tình phuï, thôû hôi cuoái cuøng. Toâi böôùc ñi, Taân Sôn Nhaát löûa khoùi ngaäp trôøi, Khu thöông xaù thu kheùp cuoäc ñôøi, Nhöõng con taàu ngô ngaùc ra khôi” (Xin Ñôøi Moät Nuï Cöôøi – Nam Loäc). Chæ caàn nghe moät vaøi baøi haùt tieâu bieåu, ngöôøi ta cuõng thaáy roõ ngöôøi Vieät roõ raøng ñaõ traûi qua nhieàu cuoäc chia ly hôn nhieàu daân toäc khaùc treân theá giôùi. Roài khi löu laïc treân xöù ngöôøi, voïng töôûng veà nôi mình ñaõ lôùn leân, “Em ôi, nhôù kyû nieäm naøo, Beân nhau nhöõng chieàu heïn hoø, Haøng caây soi boùng dìu böôùc chaân em” (Saøi Goøn Coù Em – Phaïm Maïnh Ñaït). Hai möôi saùu naêm rôøi xa queâ höông maø toâi chöa coù dòp nhìn laïi; Vaäy maø chæ vaøi caâu haùt “Veà ñaây, nhìn maây nöôùc bô vô, Veà ñaây nhìn caây laù xaùc xô, Veà ñaây, mong tìm boùng chieàu mô, mong tìm maùi tranh chôø, mong tìm thaáy ngöôøi xöa” (Trôû Veà – Chaâu Kyø) nhö baùo tröôùc ñöôøng xöa, loái cuõ baây giôø ra sao.

Trong “Ethique aø Nicomaque” cuûa vuøng nuùi non coå Hy Laïp, Aristote coù vieát: “Tình baïn laø ñieàu caàn yeáu trong cuoäc ñôøi. Khoâng baïn beø, chaúng ai thieát soáng, maëc duø coù taát caû nhöõng phuùc loäc khaùc (…). Luùc ngheøo tuùng hay khi baát haïnh, ngöôøi ta vaãn nghó baïn beø laø nôi nöông töïa duy nhaát. Tình baïn giuùp cho keû thanh nieân traùnh khoûi nhöõng sai laàm, mang laïi cho söï chaêm soùc vaø khaû naêng haønh ñoäng khi söùc löïc ñaõ suy giaûm; tình baïn coøn thuùc ñaåy tuoåi trung nieân vaøo nhöõng haønh ñoäng cao ñeïp”. Trònh Coâng Sôn coù leõ cuõng ñaõ hôïp yù vôùi Aristote, neân trong baûn Tình Xa,môùi coù caâu “Coøn thaáy gì? Saùng mai ñaây, thoâi ta coøn baïn beø!”

Caøng soáng nhieàu tuoåi ngöôøi ta caøng thaáy quí baïn beø hôn. Ñieàu naøy thaät ra cuõng deã hieåu vì trong khi baïn môùi raát khoù keát thaân, soá baïïn cuõ caøng ngaøy caøng giaûm vì hoaëc ñaõ thaát laïc, coù khi laïi qua ñôøi. Baïn höõu cuõng nhö - moät nhaø vaên naøo ñoù coù vieát – “nhöõng ngöôøi thaân yeâu cuûa ta cöù laàn löôït boû ta ra ñi, khoâng bao giôøi trôû laïi!” Toâi coù vaøi ngöôøi baïn ñaõ cheát thaät treû vaø baát ngôø. Nhöõng nuï cöôøi chöa nôû troïn ñaõ boãng bieán thaønh nhö meáu, nhöõng moäng öôùc bò vuøi daäp thoâ baïo, y nhö nhöõng caùnh chim môùi phoùng mình bay leân ñaõ bò gaãy guïc, nhö “Chieàu chöa ñi maøn ñeâm buoâng xuoáng; Ñaâu ñaây buoâng löõng lôø tieáng chuoâng. Ñoâi caùnh chim tôi bôøi raõ rôøi, Cuøng maây xaùm veà ngang löng trôøi” (Ñeâm Ñoâng – Leâ Thöông).

Cuoái naêm 1971, ôû thuû ñoâ Wellington cuûa xöù Taân Taây Lan, toâi ñaõ ñöôïc gaëp laïi moät du sinh vieân khaùc qua sau toâi moät hai naêm, baét ñaàu cuõng ñaõ hoïc ôû Christchurch, ñoåi tröôøng, cö nguï trong moät caên gaùc troï naèm treân moät söôøn ñoài - thô moäng nhö Ñaø Laït. Anh baïn naøy ñaõ khieán toâi phaûi chuù yù ngay töø luùc môùi töø Saøi Goøn haï caùnh xuoáng phi tröôøng Christchurch: Moät tay kheä neä - thay vì vali quaàn aùo lænh kænh nhö nhöõng du sinh vieân khaùc - moät caùi tape recorder hieäu Akai M-8 loaïi ñeå baøn, vöøa naëng, vöøa coàng keành, thaáy roõ laø loaïi ñaét tieàn; vaø tay kia: moät boïc caû chuïc nhöõng baêng nhaïc thònh haønh nhaát cuûa caùc nhaïc só noåi tieáng nhaát cuûa Saøi Goøn nhö Trònh Coâng Sôn, Phaïm Duy, Leâ Uyeân Phöông, Ngoâ Thuïy Mieân, Nguyeãn Trung Cang, Töø Coâng Phuïng, Vuõ Thaønh An, v.v. haùt bôûi caùc gioïng ca maø khoâng ai khoâng bieát nhö Khaùnh Ly, Leä Thu, Leâ Uyeân, Thaùi Thanh, Baïch Yeán, Carol Kim, v.v. Luùc ñoù toâi ñaõ vöøa thích thuù - vì theå naøo chaúng ñöôïc nghe keù! - vöøa ngaïc nhieân hoûi thaàm trong buïng: Teân naøy laàn ñaàu tieân vöøa ñaët chaân ñeán caùi xöù vöøa xa vöøa heûo laùnh naøy, laøm sao ñaõ bieát ôû ñaây buoàn chaùn vaø coù nhieàu thì giôø raûnh chaúng bieát phaûi laøm gì cho heát? Suoát caû naêm ôû Wellington, toâi ñaõ nhieàu laàn trong nhöõng ngaøy möa gioù, naèm treân saøn goã, cuøng vôùi gaùc chuû nghe laïi caùc baûn nhaïc ñuû loaïi cuûa Saøi Goøn, uoáng caø pheâ, huùt thuoác laù - laø ba thöù chaúng bao giôø thieáu ôû baát cöù nôi naøo anh baïn naøy ôû. Xa queâ höông trong nhöõng naêm cuûa tuoåi môùi lôùn, chính nhöõng baêng nhaïc cuûa ngöôøi baïn treû naøy mang theo ñaõ giuùp toâi noái vôùi maïch ñaäp cuûa gioøng chính (main stream) cuûa Saøi Goøn. Sau cuoäc Ñoåi Ñôøi 1975, tình côø môùi ñaây, moät hoâm toâi ñöôïc thaân nhaân anh baïn cho bieát anh ñaõ ñoät ngoät qua ñôøi beân Taây Ñöùc töø nhieàu naêm tröôùc.
 
Khoâng phaûi ai cuõng coù ñöôïc nhieàu baïn vöøa thaân vöøa toát: Ceasar ngaøy naøo ñaõ bò “Baïn beø ngoài quanh tuoát saùng giaùo göôm!” (Vaãn Nhôù Cuoäc Ñôøi - Trònh Coâng Sôn). Vì theá nhaïc só trình dieãn Paul Simon – ngöôøi ñöôïc meänh danh laø linh hoàn cuûa ngöôøi Myõ - ñaõ keâu reân trong tuyeät taùc Bridge Over Troubled Water- töï hieán mình laøm “Caây caàu baéc treân gioøng nöôùc phieàn luïy” (cuûa ñôøi soáng) cho baïn mình böôùc qua - moät caâu thaät thaûm thieát: “And friends just can’t be found!” Maáy ai, trong ñôøi may maén coù ñöôïc moät hai ngöôøi nhö Paul Simon laøm baïn? Ñaây laø lyù do nhöõng buoåi hoäi ngoä cuûa caùc cöïu hoïc sinh hay sinh vieân ôû haûi ngoaïi coù raát ñoâng ngöôøi tham döï: ñeán ñoù, baïn seõ gaëp vaø haøn huyeân vôùi caû hai, ba chuïc nhöõng ngöôøi quen bieát töø xöa, maø khoâng caàn phaûi töï giôùi thieäu.
Tình yeâuthaät ra cuõng chæ laø tröôøng hôïp ñaëc bieätcuûa tình baïn vôùi ngöôøi ñoái phaùi. “Ngaøy ñoù coù em ñi nheï vaøo ñôøi Vaø ñem theo traêng sao, Ñeán vôùi trôøi thô nuoái” (Ngaøy Ñoù Chuùng Mình - Phaïm Duy) ñeán khi ngöôøi ta nhìn thaáy “Maàu naéng baây giôø trong maét em” (Naéng Thuûy Tinh– Trònh Coâng Sôn), hay “Naéng coù hoàng baèng ñoâi moâi em; Möa coù buoàn baèng ñoâi maét em. Toùc em töøng sôïi nhoû, Rôùt xuoáng ñôøi laøm soùng leânh ñeânh” (Nhö Caùnh Vaïc Bay – Trònh Coâng Sôn). Ñaõ coù raát nhieàu nhöõng caâu haùt ca ngôïi, dieãn taû tình yeâu. Ñaùng ñeå yù, ít coù ai ñeà cao, hay bieát ôn ngöôøi yeâu mình ñoäc ñaùo nhö caâu: “Ôn em, ngöïc ngaûi, moâi traàm, cho ta coû maën, traêm laàn laù ngoan” (Giöõ Ñôøi Cho Nhau - Thô Du Töû Leâ; Nhaïc Töø Coâng Phuïng). Chöõ nghóa kieåu naøy nhö coù thaáy trong nhöõng chuyeän ma quaùi, meâ hoaëc, kieåu “Xem chieàu lôi laû, beøn ñoøi … giao hoan!”  cuûa Boà Tuøng Linh, chaéc phaûi coù lieân heä ñeán nhöõng ñieàu moâ taû trong cuoán Nhuïc Boà Ñoaøn cuûa Lyù Ngö, hay caùc nhaän xeùt cuûa phaân taâm gia Sigmund Freud.
Tình yeâu bò phai nhaït, hay gaãy ñoã cuõng xaûy ra khoâng ít. Nhöõng caâu haùt nhö: “Xin cho yeâu laïi töø ñaàu, Khi vöøa chôùm bieát yeâu thöông” (Ngöôøi Di Taûn Buoàn - Nam Loäc) cho thaáy taùc giaû mong muoán ñöôïc nhö aên laïi nhaân baùnh moät laàn nöõa. Trong cuoäc tình, khi coù vaán ñeà, ngöôøi trong cuoäc phaûi ñau loøng laém, môùi thoát leân: “Isn’t it a pity? Isn’t it a shame? How we break each other’s heart!” (George Harrison) vì môùi ngaøy naøo, “Something in the way she moves, attracts me like no other lovers!” (Something - George Harrison).

Coù nhieàu caâu nhaïc laøm ngöôøi nghe ngaån ngöôøi, vì ñaõ dieãn taû caûnh vaät ñeïp nhö nhöõng böùc tranh cuûa caùc hoïa sö.Thôøi “tieàn chieán” (töùc laø tröôùc chieán tranh vôùi Phaùp), ôû Haø Noäi, tieáng ñaøn, thôøi gian, caây laù trong röøng, tieáng suoái chaûy roùc raùch nhö quyeän laáy hoàn ngöôøi trong nhöõng caâu haùt: “Tô ñaøn truøng theo vôùi thaùng naêm, röøng coøn nhôù tôùi ngöôøi? Trong chieàu naøo giöõa choán ñaây, hoàn caàm laéng tieáng ñôøi” (Suoái Mô – Vaên Cao).Thaäp nieân 60 ôû trong nam, lieäu coù caûnh naøo ñeïp hôn “Naøy em ñaõ khoùc chieàu möa ñænh cao, Coøn gì nöõa ñaâu söông muø ñaõ laâu, Em ñi veà caàu möa öôùt aùo, Ñöôøng phöôïng bay muø khoâng loái vaøo, Haøng caây laù xanh gaàn voái nhau.“ (Möa Hoàng - Trònh Coâng Sôn). Vaø cuõng gioáng nhö caùc chuyeän chöôûng cuûa Kim Dung, coù leõ chaúng coù ñaïo dieãn phim aûnh naøo coù theå thöïc hieän ñöôïc caûnh vöøa tröøu töôïng, vöøa gôïi hình: “Haõy khoùc, haõy khoùc ñi em! Gioøng nöôùc maét seõ bay trong trôøi, laøm côn möa rôùt treân chaên goái. Lôøi coû caây haùt treân da ngöôøi.” (Haõy Khoùc Ñi Em - Trònh Coâng Sôn) maø khoâng laøm thaát voïng nhöõng ngöôøi ñaõ haâm moä nhöõng caâu haùt hieám coù naøy.

Coù thuoäc nhöõng lôøi ca gôïi hình naøy, ngöôøi ta môùi khoâng ngaïc nhieân khi bieát nhaïc só Trònh Coâng Sôn cuõng ñaõ laøm hoïa só sau naêm 1975, thu ñöôïc nhieàu tieàn nhôø veõ tranh hôn laø vieát nhöõng baøi haùt.

Noùi ñeán tranh veõ, toâi lieân töôûng ñeán cuoán phim “Lust For Life” dieãn taû laïi cuoäc soáng cuûa hoïa só van Gogh, do taøi töû Kirk Douglas thuû vai chính. Vincent van Gogh töï töû cheát naêm 37 tuoåi, sau khi ñaõ say söa saùng taùc caû 2 ngaøn hoïa phaåm trong 10 naêm cuoái. Ñieàu ñaùng thöông cho van Gogh laø caû cuoäc ñôøi oâng, qua ba, boán ngheà khaùc nhau, luùc naøo oâng cuõng phaán ñaáu, vaø mong muoán coù lieân heä toát vôùi nhöõng ngöôøi chung quanh. Caû ñôøi oâng chæ baùn ñöôïc coù moät böùc tranh. Chæ sau khi qua ñôøi, tranh oâng môùi ñöôïc noåi tieáng. Coù böùc ngaøy nay baùn vôùi giaù gaàn moät traêm trieäu Myõ kim. Moät trong nhöõng caâu noùi cuoái cuøng cuûa oâng laø “Noãi buoàn seõ vónh vieãn toàn taïi!”

Toâi vaãn coøn coù theå hình dung ra nhöõng ngaøy muøa ñoâng thaùng taùm cuûa nhöõng naêm 1966-1970 ôû Taân Taây Lan, trong tieáng nhaïc töø maùy nghe nhaïc phaùt ra, toâi ñaõ nhö ñang ñoùng vai, “Ngöôøi naèm co, nhö loaøi thuù, khi muøa ñoâng veà; Ngöôøi naèm yeân, khoâng keâu than, buoát xöông da mình” (Phuùc Aâm Buoàn - Trònh Coâng Sôn) coù khi caû buoåi - trong caên phoøng troï laïnh leõo, hoang taøn ôû soá 19 ñöôøng Armagh, ngay giöõa Christchurch, chæ caùch bôø soâng Avon thô moäng vaøi phuùt ñi boä. Beân ngoaøi cöûa soå laø nhöõng caønh laù xanh (chaúng khaùc gì nhö trong phim Vertical Rays Of Sunshine) lay ñoäng theo möa rôi, vaø gioù quaït, y nhö nhöõng caâu ca, “Nhieàu ñeâm, coâ ñôn nhìn caây truùt laù. Buoàn quùa, côn möa haét hiu, Ñöa hoàn veà trong coâ lieâu” (Chôø Ngöôøi - Lam Phöông), hay: “Chieàu chuû nhaät buoàn, Naèm trong caên gaùc ñiuø hiu” (Lôøi Buoàn Thaùnh - Trònh Coâng Sôn), “Ngöôøi veà soi boùng mình, giöõa töôøng traéng laëng caâm” (Ru Ta Ngaäm Nguøi - Trònh Coâng Sôn). Phaûi ñaõ töøng soáng suoát nhöõng ngaøy, thaùng daøi trong nhöõng khung caûnh nhö theá, ngöôøi ta môùi coù theå hieåu taïi sao baøi haùt noåi tieáng Dimanche Triste, khi môùi ñöôïc phaùt haønh ôû Aâu chaâu, ñaõ khieán caû traêm thanh nieân quyeân sinh.

Cuoái naêm 1966 du hoïc ôû Taân Taây Lan, toâi coù haùt nhöõng caâu, “Laøng toâi khoâng xa kinh kyø saùng choùi, Coù nhöõng caùnh ñoàng caùt daøi Coù luõy tre coøm taû tôi. Ruoäng khoâ, Coù nhöõng oâng giaø raùch vai, Cuoác ñaát beân ñaøn treû gaày, Coù ngöôøi böøa thay traâu caày. Bình minh, khi söông rôi môø treân raãy, Thaáp thoaùng boùng ngöôøi beân ngoøi, Taùt nöôùc vôùi gioït moà hoâi. Chieàu rôi thoi thoùp treân vaøi luoáng khoai, Coù tieáng o ngheøo thôû daøi, Voã veà treû thô buøi nguøi” (Queâ Ngheøo – Phaïm Duy) cho moät soá baïn beø ôû thuû ñoâ Wellington. Naêm 1971, trong nhöõng ngaøy buoát giaù muøa ñoâng ôû Christchurch, laàn ñaàu tieân toâi laïi ñöôïc nghe nhöõng caâu haùt: “Gioït nöôùc maét thöông ñaát, Ñaát caèn coãi bao naêm; Gioït nöôùc maét thöông daân, Daân mình phaän long ñong” (Nöôùc Maét Cho Queâ Höông - Trònh Coâng Sôn), vaø töï hoûi cho ñeán bao giôø daân laøng Vieät Nam môùi ñaït ñöôïc mô öôùc “Aùo daøi ñuøa trong tieáng cöôøi” (Queâ Ngheøo – Phaïm Duy)?

Chuyeän gì ñaõ xaûy ra treân queâ höông Vieät Nam khieán moät ngöôøi vöøa môùi caát leân moät mong öôùc yù nghóa, nhö “Ñeâm soâng Höông nhung nhôù, Ngaøy Cöûu Long mô, mô thaáy gì? Mô moät ngaøy Hoàng haø goùp hoäi Truøng Döông” (Laïi Gaàn Vôùi Nhau- Trònh Coâng Sôn), maø laïi phaûi phaûn öùng quyeát lieät nhö, “Toâi muoán yeâu anh yeâu Vieät Nam. Ngaøy gioù lôùn, toâi ñi moâi goïi thaàm; Thöøa ñoâi tay, dö laøn moâi; Töø nay, toâi queân heát tieáng ngöôøi” (Toâi Coù Ngöôøi Yeâu - Trònh Coâng Sôn)?

Chaéc vì coù caûm thaáy nguy cô töøng ngaøy bò vong thaân trong cuoäc soáng,“Töøng ngaøy ñaûo ñieân gieát cheát linh hoàn. Moät ngaøy caàn xin thong dong con ñöôøng’” (Vaãn Nhôù Cuoäc Ñôøi - Trònh Coâng Sôn) ngay treân queâ höông cuûa mình, neân ngöôøi nhaïc só ñaõ nghó ñeán moät giaûi phaùp dung hoøa: vöøa neù traùnh ñöôïc nguy cô töï huûy, vöøa keùo daøi thôøi gian ñöôïc soáng yeân vui, nhö trong caâu, “Xin cho toâi ra khoûi cuoäc ñôøi, Ñeå bao giôø trôøi ñaát yeân vui, Xin cho toâi xin laïi cuoäc ñôøi” (Xin Cho Toâi - Trònh Coâng Sôn). Laøm gì coù loaïi ñôøi soáng coù theå chaët ra laøm nhieàu ñoaïn, ñöôïc taét, baät ñöôïc nhö thöïc phaåm ñoùng hoäp nhö theá? Cho neân, ñaønh phaûi chaáp nhaän, “Cuoäc ñôøi ñoù, coù bao laâu, maø höõng hôø?” (Möa Hoàng - Trònh Coâng Sôn). Chæ coù moät ñieàu ñaùng tieác laø nhaïc só taøi hoa naøy ñaõ khoâng tieáp tuïc coù nhöõng caâu ca môùi phaûn aûnh cuoäc soáng khoán khoå cuûa ngöôøi daân Vieät ôû Vieät Nam sau naêm 1975 trong caùc vuøng kinh teá môùi, vaø ôû caùc traïi tuø “caûi taïo”.

Ñoái vôùi caùi cheát, hai nhaïc só Vieät vaø Anh cuõng coù nhöõng caâu haùt nhö mong ñôïi töï nhieân: “Coøn bao laâu cho thaân thoâi löu ñaày choán ñaây; Coøn bao laâu cho thieân thu xuoáng treân thaân naøy; Coøn bao laâu cho maây ñen tan treân hoàn ngöôøi; Coøn bao laâu toâi xa anh, xa em, xa toâi” (Phuùc  Aâm Buoàn - Trònh Coâng Sôn), so vôùi “Sunrise doesn’t last all morning. Sunset doesn’t last all evening. All things must pass; All things must pass away” (All Things Must Pass – George Harrison). Khaùc vôùi Harrison vaø nhieàu ngöôøi khaùc, Trònh Coâng Sôn hôn nöõa, coøn muoán ñöôïc chuû ñoäng cho caùi cheát cuûa mình moät caùch raát bình thaûn, vaø nhö tình côø: “Moät hoâm buoàn ra ngaém doøng soâng. Moät hoâm buoàn leân nuùi naèm xuoáng” (Töï Tình Khuùc - Trònh Coâng Sôn).

ÔÛ “Thuû ñoâ ngöôøi Vieät haûi ngoaïi” coù vieän döôõng laõo Garden Park Care Center coù ña soá beänh nhaân laø caùc cuï giaø Vieät Nam. Ngaøy cuoái naêm, gia ñình toâi coù dòp ñeán ñaây thaêm ngöôøi thaân, vaø ñaõ ngaïc nhieân thích thuù khi thaáy caû traêm caùc thanh nieân Vieät Nam thay phieân nhau ñaøn haùt caùc baûn thaùnh ca ñeå gaây khoâng khí giuùp vui caùc cuï. Ñaõ rôøi trung taâm döôõng laõo naøy caû maáy tuaàn roài, maø nhöõng caâu ca “Silent night, holy night; All is calm, all is bright (…) Sleep in heavenly peace” (Silent Night – Thaùnh Ca) nhö vaãn coøn vaêng vaúng ñaâu ñaây; Keùo daøi nhö söï caûm phuïc vaø caùm ôn cuûa toâi vôùi caùc thanh nieân ca haùt hoâm aáy …

Tuy cuõng laø chöõ, nhöng so vôùi ca dao, thô vaø vaên suoâi, nhöõng lôøi ca deã nhôù vaø deã dieãn taû hôn nhôø coù aâm vaø ñieäu cuûa nhaïc. Vì vaäy, nhieàu baøi ca dao, hay thô noåi tieáng ñaõ ñöôïc phoå nhaïc, vaø nhôø vaäy ñaõ ñöôïc nhieàu ngöôøi bieát ñeán hôn. Thí duï: caùc baøi Ñeâm Buoàn (Ca dao – Nhaïc Vaên Phuïng), Ñoá Ai (Ca dao – Nhaïc Phaïm Duy), Aùo Luïa Haø Ñoâng (Thô Nguyeân Sa; Nhaïc Ngoâ Thuïy Mieân), Ñoâi Maét Ngöôøi Sôn Taây (Thô Quang Duõng; Nhaïc Phaïm Ñình Chöông), Ngaäm Nguøi (Thô Huy Caän – Nhaïc Phaïm Duy), hay Moäng Döôùi Hoa  (Thô Ñinh Huøng; Nhaïc Phaïm Ñình Chöông). Rieâng baøi Moäng Döôùi Hoa, caâu thô nguyeân taùc, “Taâm tö kheùp môû ñoâi taø aùo” coù leõ vì bò vaàn, aâm, vaø ñieäu cuûa baøi nhaïc chi phoái, ñaõ ñöôïc nhaïc só ñoåi thaønh “Aùo bay môû kheùp nghìn taâm söï” maø nhieàu ngöôøi cho raèng coøn hay hôn caû nguyeân taùc cuûa thi só.

Tieác raèng coù nhöõng caâu thô hay, nhö “Caùm ôn ngöôøi ñaõ cho toâi, Nhöõng thöông nhôù laï luøng töø baáy laâu” (Buøi Giaùng), hoaëc “Em ñeán mieàn ñaát laï; Xa rôøi queâ höông ta. Kinh thaønh, oâi loäng gioù,Inh tai tieáng cable car, Wellington aùnh ñeøn vaøng môø aûo, In hình gaùi Vieät daùng kieâu sa” (Cali Beâ Beâ, buùt hieäu cuûa  moät sinh vieân du hoïc), maø laïi chöa loït vaøo maét xanh – theo kieåu “Giaän ñôøi, naøo ai maét xanh” (Baùnh Xe Laõng Töû – Troïng Khöông) – cuûa moät nhaïc só yeâu thô naøo, ñeå ñöôïc phoå thaønh nhaïc cho nhieàu ngöôøi bieát ñeán.

Söï ra ñi cuûa moät nhaïc só Vieät vaø moät nhaïc só Anh maø toâi raát haâm moä khieán toâi töï nhieân muoán so saùnh caùc baøi haùt Vieät vaø Anh. Coù nhieàu ngöôøi cho raèng nhaïc phaåm cuûa Vieät Nam hay nhôø lôøi, trong khi caùc baøi haùt Aâu Myõ nhôø aâm nhaïc.

Thaät vaäy, nhaïc cuûa Aâu Myõ thöôøng phong phuù hôn, vì coù nhieàu theå ñieäu, phoái hôïp vôùi nhieàu loaïi nhaïc cuï, vôùi kyõ thuaät aâm thanh taân kyø vaø coâng phu hôn Vieät Nam. Caùc baøi haùt Vieät Nam quaû thaät thöôøng hay nhôø lôøi. Veà lôøi, thí duï: cuøng noùi veà tình yeâu, nhöng hình aûnh soáng söôïng “ñaùnh mau, ñaùnh maïnh” cuûa “Come together, right now, over me!” (Come Together - The Beatles) khoâng theå so saùnh ñöôïc vôùi taâm traïng töông tö cuûa moät ngöôøi Vieät ôû laøng queâ: “Ñeâm qua ra ñöùng bôø ao, Troâng caù, caù laën, Troâng sao, sao môø. Buoàn troâng con nheän giaêng tô, Nheän ôi nheän hôõi, nheän chôø moãi ai. Buoàn troâng cheânh cheách sao mai; Sao ôi, sao hôõi, nhôù ai sao môø” (Ñeâm Buoàn - Ca dao & Vaên Phuïng)

Tuy nhieân, moät vaøi baøi haùt Vieät Nam nhö baøi Suoái Mô cuûa Vaên Cao, hay moät soá baøi tình ca cuûa Ngoâ Thuïy Mieân, cuõng nhö cuûa Cung Tieán coù aâm ñieäu raát phong phuù, khaùc haún ña soá caùc baøi haùt tieâu bieåu khaùc cuûa Vieät Nam. Ngoaøi ra, toâi thaáy khaù nhieàu caâu haùt coù nhöõng yù gioáng nhau giöõa lôøi cuûa nhöõng baøi haùt tieáng Vieät vaø tieáng Anh. Thí duï: töông ñöông vôùi caâu “Ngöôøi veà soi boùng mình, giöõa töôøng traéng laëng caâm”  (Ru Ta Ngaäm Nguøi - Trònh Coâng Sôn) laø caâu môû ñaàu baøi The Sound Of Silence cuûa Paul Simon, “Hello, darkness, my old friend, I come to talk with you again!” Roài Blowing In The Wind cuûa Bob Dylan khaùc gì nhö dòch laïi töïa ñeà Ñeå Gioù Cuoán Ñi cuûa Trònh Coâng Sôn? Trong moät soá caùc baøi haùt khaùc, noäi dung lôøi ca Vieät Nam coù khi chaúng khaùc gì caùc nhaïc phaåm Anh/Myõ: “Ñoá ai bieát luùa maáy caây? Bieát soâng maáy khuùc; Bieát maây maáy töøng? Ñoá ai queùt saïch laù röøng? Ñeå toâi khuyeân gioù, gioù ñöøng rung caây” (Ñoá Ai – Ca dao & Phaïm Duy) nhö coù cuøng trieát lyù cuûa nhöõng caâu, “How many times can a man turn his head; Pretending that he just doesn’t see? How many years can some people exist, Before they’re allowed to be free? (Blowing In The Wind - Bob Dylan) vì caû hai ñeàu ñaët ra nhöõng caâu hoûi khoâng coù caâu traû lôøi. While My Guitar Gently Weeps cuûa George Harrison coù noäi dung ñeà cao caây ñaøn cuûa mình, nghe thaáy nhö töông töï vôùi baøi Tieáng Ñaøn Toâi cuûa Phaïm Duy. Baøi Mr. Moonlight (Johnson - The Beatles) coù nhöõng caâu “And from your world, You sent my girl. And from above, you sent us love” nghe coù yù gioáng nhö nhöõng caâu cuûa baøi Nguyeät Ca, “Töø bao la em ñaõ ñeán, hay em ñaõ ra ñi” cuûa Trònh Coâng Sôn.

Nhö vaäy, caùc nhaän xeùt, so saùnh lôøi vaø nhaïc caùc baøi haùt Vieät, Anh chæ laø töông ñoái. Coù moät ñieàu khaùc toâi thaáy roõ raøng hôn laø: nhaïc só Vieät Nam khoù coù phöông tieän, vaø khoâng ñöôïc toân troïng baèng so vôùi caùc taùc giaû Aâu Myõ. Döôùi ñaây laø moät vaøi baèng chöùng:

Moät hoâm ñaõ laâu, tình côø toâi ñöôïc coi treân truyeàn hình cho bieát nhaïc só trình dieãn Paul McCartney cuûa ban the Beatles thu ñöôïc 29 ngaøn Myõ kim laø leä phí (royalty) cuûa taùc quyeàn (copyrights) trong naêm tröôùc cuûa rieâng baûn nhaïc Yesterday. Ñoù laø tieàn maø caùc nhaø saûn xuaát phim, kòch, ñaïi nhaïc hoäi, show, hay quaûng caùo, v.v. phaûi traû cho taùc giaû khi baûn nhaïc ñöôïc taáu leân trong caùc saûn phaåm hay dòp ñoù. Haõng Microsoft cuõng ñaõ phaûi chi cho ban nhaïc the Rolling Stones ñaâu caû 12 trieäu Myõ kim ñeå ñöôïc quyeàn söû duïng moät baûn nhaïc cuõ töø ñôøi naøo - baøi Turn Me On(töùc“Haõy Vaën Em Leân!”trong nghóa sinh lyù)ñeå quaûng caùo cho saûn phaåm vaän haønh maùy ñieän toaùn caù nhaân Windows ’95 .

Nhôø taùc quyeàn, caùc taùc giaû saùng taùc cuûa Aâu Myõ coù lôïi töùc raát cao, coù theå saùng taùc caùc baøi haùt toaøn thôøi gian, so vôùi caùc ñoàng nghieäp noåi tieáng Vieät Nam (nhö Trònh Coâng Sôn, Phaïm Duy, Lam Phöông, Töø Coâng Phuïng) duø ñaõ xuaát baûn raát nhieàu taùc phaåm noåi tieáng. Taùc quyeàn cuûa Vieät Nam, keå caû vaø nhaát laø cuûa caùc baøi haùt, ñeàu coi nhö khoâng coù hay khoâng ñöôïc aùp duïng. Cho neân caùc baûn nhaïc Vieät Nam cöù ñöôïc - hay bò – tuøy tieän taùi duïng haøng loaït treân caùc saûn phaåm giaûi trí ngheä thuaät nhö baêng nhaïc, CD, phim aûnh, quaûng caùo, hay trong caùc ñaïi nhaïc hoäi, v.v. maø caùc nhaø saûn xuaát coù khi chaúng ñeå teân taùc giaû, chöù khoan noùi ñeán chuyeän traû leä phí baûn quyeàn. Ñaây laø moät thieät thoøi vaø baát coâng lôùn cho caùc nhaïc só saùng taùc Vieät Nam. Haäu quaû laø raát nhieàu nhaïc só Vieät Nam ñaõ phaûi kieám soáng nhôø moät ngheà khaùc, neân chæ coù theå saùng taùc “sau giôø laøm vieäc”!

Trong ngoân ngöõ naøo cuõng vaäy, keå caû tieáng Vieät, theâm hay bôùt, hoaëc ñoåi moät chöõ trong moät caâu nguyeân taùc coù theå laøm maát heát yù nghóa ñaëc bieät maø taùc giaû muoán dieãn taû. Nhöõng lôøi ca Vieät Nam cuõng vaäy. Toâi ñaõ ñöôïc nghe moät hai ca só - khoâng bieát voâ tình hay coá yù, hay ngöôøi cheùp laïi lôøi cho ca só haùt ñaõ vieát sai - ñaõ haùt khoâng ñuùng caùc chöõ nguyeân thuûy cuûa nhaïc só. Thí duï nhö trong baøi Höôùng Veà Haø Noäi cuûa Hoaøng Döông, chöõ “guoác” trong caâu “Thanh bình tieáng guoác reo vui” ñaõ bò ñoåi thaønh “Thanh bình tieáng haùt reo vui”. Tieáng “haùt” thì laøm sao coù theå “reo vui” nhö tieáng “guoác” khua vang leân “thanh bình” treân caùc viaû heø cuûa 36 phoá phöôøng Haø Noäi cho ñöôïc? Hôn nöõa, chæ coù ñi “guoác” – chöù khoâng theå laø tieáng “haùt” – môùi coù theå laøm cho “Aùo maàu tung gioù chôi vôi”, moät hình aûnh thöôùt tha ñoäc ñaùo cuûa caùc thieáu nöõ thanh lòch ôû Haø thaønh. Thöû töôûng töôïng taùc giaû Hoaøng Döông nghó sao khi thaáy ñöùa con tinh thaàn ñaéc yù, naën ra töø tim, oùc cuûa mình ñaõ bò bieán daïng maát heát caû yù nghóa, tröôùc maét mình nhö theá?

Ngay nöõ danh ca Khaùnh Ly khi haùt thu baêng baøi Cho Moät Ngöôøi Naèm Xuoángcuõng ñaõ töï tieän gaøi theâm chöõ “vuøi” sau chöõ “nguû” cuûa caâu “Khoâng coù ai ñôøi ñôøi Ru anh nguû, Muøa möa tôùi trong nghóa trang naøy coù loaøi chim coâi”. Toâi khoâng tin Trònh Coâng Sôn – hay töôùng Löu Kim Cöông – thích ñöôïc nguû … vuøi nhö theá!

Trònh Coâng Sôn söû duïng nhieàu chöõ “suoát” raát taøi tình trong nhieàu baøi haùt nhö trong Haï Traéng: “Goïi teân em maõi suoát côn meâ naøy”, vaø “Ñöôøng ñi suoát muøa naéng leân thaáp ñaày”; trong Ñeå Gioù Cuoán Ñi: “Haõy nghieâng ñôøi xuoáng, nhìn suoát moät moái tình”; trong Moät Coõi Ñi Veà: “Roïi suoát traêm naêm moät coõi ñi veà”, vaø “Ngoïn gioù hoang vu thoåi suoát xuaân thì”; trong Em Coøn Nhôù Hay Em Ñaõ Queân: “Laù haùt nhö möa suoát con ñöôøng ñi”. Theá maø coù vaøi ca só haùt “suoát” thaønh “xuoáng” thì toâi thaáy thaät ñau loøng cho taùc giaû, vaø khaùc gì nhö khinh thöôøng ngöôøi nghe?

Baøi Coøn Yeâu Em Maõi cuûa Nguyeãn Trung Cang do Löu Bích vaø Toâ Chaán Phong haùt trong moät nhaïc caûnh vui nhoän, coù nhöõng hình noäm hoùa thaønh ngöôøi bieát ca haùt, duø thaønh coâng trong muïc tieâu giaûi trí vaø thöông maïi, thaät ra ñaõ phaûn boäi yù nghóa cuûa nguyeân taùc. Ñaïo dieãn nhaïc caûnh naøy, neáu chòu khoù ñoïc kyõ lôøi baøi haùt, seõ thaáy taùc giaû muoán dieãn taû taâm traïng cuûa moät ngöôøi nhôù vaø yeâu vôï, “Rieâng ta nôi nuùi röøng, veà ñeâm caøng nghe hoàn baêng gía. Caâu ca hay khuùc nhaïc caøng theâm saàu cho tình tan naùt”, nhöng vì ñaõ ñang bò tuø quùa laâu, neân tuyeät voïng, coù nhaén vôï khoâng neân ñôïi ngaøy gaëp laïi, “Chôø ta chi nöõa em ôi!” Tröôùc naêm 1975 ôû Saøi Goøn, nhaïc só Nguyeãn Trung Cang ñaùnh taây ban caàm ñieän chính (lead guitarist), vaø soaïn nhaïc trình dieãn (composer) cho ban nhaïc Phöôïng Hoaøng, luùc ñoù coi nhö daãn ñaàu phong traøo nhaïc treû; Ca só cuûa ban nhaïc laø Elvis Phöông. Baøi Coøn Yeâu Em Maõi laø taùc phaåm cuoái cuøng cuûanhaïc só, vì vaøi thaùng sau khi anh soaïn baøi haùt göûi veà taëng vôï töø trong nhaø tuø “caûi taïo”, anh ñaõ cheát vì kieät söùc! Baøi Coøn Yeâu Em Maõi qua söï dieãn taû cuûa Elvis Phöông ñaõ loät taû ñöôïc taâm traïng ñôùn ñau cuûa Nguyeãn Trung Cang.

Töï ñieån Anh-Vieät dòch cuïm töø “sound-track” laø “Raõnh, hoaëc rìa cuoän phim chieáu boùng, coù ghi aâm thanh treân ñoù.” Nhöõng lôøi ca maø baïn ñaõ nghe, thích vaø khoâng queân ñöôïc, voâ hình chung ñaõ trôû thaønh raõnh aâm thanh cuûa cuoäc ñôøi mình. Raõnh aáy ghi laïi nhöõng kyû nieäm, taâm tö saâu kín, nhöõng noãi ñau, nieàm vui, qua nhöõng hình aûnh maø ñôøi mình ñaõ traûi qua töø khi bieát nghe, lôùn leân, bieát haùt, bieát yeâu suoát cuoäc soáng.

Ñeå raõnh aâm thanh aáy ñöôïc chính xaùc, coù yù nghóa, vaø ñaày ñuû, cho xöùng ñaùng vôùi cuoäc ñôøi mình, haõy toân troïng vaø hoã trôï nhöõng nhaïc só, taùc giaû cuûa nhöõng lôøi ca. Nhieàu lôøi ca quaû ñaõ khieán cho ñôøi soáng cuûa chuùng ta nheï nhaøng, vaø töôi maùt hôn …