NGUYEÃN DUY CHÍNH

(Döïa theo phöông phaùp cuûa Lyù Thieáu Ba)
 

Lôøi noùi ñaàu

Sau khi ñoïc vaø tìm hieåu moät soá lôùn saùch vôû veà khí coâng, ngöôøi vieát nhaän thaáy ñaây laø phöông phaùp giaûn dò vaø deã taäp nhaát phuø hôïp vôùi coå thö Trung Hoa. Ñieåm ñaùng löu yù vaø cuõng khaùc vôùi caùc saùch daïy Khí Coâng thoâng thöôøng laø phöông phaùp naøy döïa treân caên baûn “haäu thaêng, tieàn giaùng”. Khi hít vaøo, chaân khí chaïy töø döôùi leân treân theo maïch Ñoác (töø ñoát xöông cuøng theo xöông soáng chaïy leân ñaàu) coøn khi thôû ra chaân khí chaïy theo maïch Nhaâm (töø maët chaïy xuoáng Ñan Ñieàn ôû phía tröôùc maët). Nguyeân lyù quan troïng naøy ngöôïc laïi vôùi nhöõng saùch daïy Khí Coâng khoâng phaân bieät khí trôøi vaø chaân khí neân thöôøng laø hít vaøo thì phình buïng ra (thöïc ra khoâng khí khoâng theå naøo ñi xuoáng khoûi hoaønh caùch maïc ñöôïc), thôû ra thì toùp buïng laïi. Ngöôøi taäp chæ caàn nhôù laø khoâng khí (vaøo phoåi) vaø chaân khí chaïy ngöôïc chieàu nhau, khoâng khí vaøo ra khoâng phaûi cuøng theo chaân khí (chaân khí khoâng ra ngoaøi chæ chaïy voøng quanh cô theå). Taäp saùch naøy ñöôïc vieát döïa theo phöông phaùp cuûa oâng Lyù Thieáu Ba do nhaø xuaát baûn Cam Tuùc (Trung Hoa) aán haønh naêm 1979.

CAÊN NGUYEÂN CUÛA SINH MEÄNH

Ngay töø nghìn xöa, ngöôøi ta ñaõ quan taâm ñeán vieäc phoøng beänh vaø trò beänh, caùch soáng sao cho phuø hôïp vôùi thieân nhieân, vaø qui luaät phaùt trieån cuûa trôøi ñaát.

Trong Hoaøng Ñeá Noäi Kinh, cuoán saùch vaãn ñöôïc coi laø moät loaïi kinh ñieån cuûa Ñoâng y, nhöõng thieân vieát veà Nhieáp Sinh, AÂm Döông, Taïng Töôïng, Kinh Maïch ñeàu coù ñöa ra nhöõng phöông phaùp döôõng sinh. Theo coå nhaân, khí ñöôïc coi nhö söùc maïnh tieàm taøng cuûa trôøi, coøn huyeát laø tinh hoa cuûa ñaát vaø ñeå khí huyeát ñöôïc sung thònh, con ngöôøi phaûi bieát caùch haáp thu khí döông (cuûa trôøi) vaø boài döôõng khí aâm (cuûa ñaát)[1].

Ngoaøi ra, theo nhöõng ñieàu kieän chuû quan vaø hoaøn caûnh cuûa moãi ngöôøi, coå nhaân cuõng khuyeân neân aên uoáng chöøng möïc, laøm vieäc, nghæ ngôi ñieàu ñoä, traùnh gioù ñoäc, tuøy theo thôøi tieát maø giöõ gìn, trò beänh töø khi beänh chöa phaùt (tieát aåm thöïc, thích lao daät, hö taø taëc phong tò chi höõu thôøi, baát trò dó beänh, trò vò beänh –Töù Thôøi Ñieàu Thaàn Luaän). Nhö theá, töïu trung con ngöôøi caàn phaûi chuù trong ñeán caû hai maët, thích öùng vôùi ngoaïi caûnh ñeå coù theå sinh toàn, vaø töï mình laøm cho cô theå khoûe maïnh ñeå ñeà khaùng vôùi beänh taät. Ñoù laø nhöõng vaán ñeà caàn chuù troïng trong ñôøi soáng haøng ngaøy.

Veà phöông dieän chaån ñoaùn beänh, ngöôøi xöa löu taâm ñeán söï lieân quan giöõa caùc cô quan vaø heä thoáng trong cô theå, söï aûnh höôûng hoã töông giöõa tinh thaàn vaø vaät chaát, giöõa ngoaïi vaät vaø noäi taâm ngoõ haàu coù caùi nhìn thoáng nhaát giöõa con ngöôøi vôùi vuõ truï. Con ngöôøi coøn phaûi tuaân theo nhöõng qui taéc cuûa aâm döông, hôïp vôùi nhöõng nguyeân lyù cuûa trôøi ñaát, ñoàng thôøi quan taâm ñeán baûy ñieàu neân traùnh, vaø taùm ñieàu neân theo (thaát toån, baùt ích) ñeå thuaän theo boán muøa maø ñieàu nhieáp cô theå. Khi ñaõ hoøa hôïp ñöôïc vôùi töï nhieân, chuùng ta môùi ñaït ñöôïc tình traïng aâm döông quaân bình vaø ñaày ñuû. Pheùp vaän haønh chaân khí chính laø ñeå ñaït tôùi nhöõng muïc ñích ñoù.

Tröôùc ñaây, khi ñeà caäp ñeán tónh toïa döôõng sinh, phaàn lôùn caùc taùc giaû chæ ñeà caäp ñeán pheùp thôû laáy boán tieâu chuaån saâu, nheï, ñeàu vaø daøi (thaâm, teá, quaân, tröôøng) ñeå ñieàu töùc nhöng laïi khoâng phaân bieät noäi khí vaø ngoaïi khí. Coù ngöôøi laïi cho raèng pheùp vaän haønh chaân khí cuõng töông töï nhö pheùp vaän khí trong voõ thuaät. Thöïc teá, hai beân coù hai muïc tieâu khaùc nhau vaø pheùp vaän haønh chaân khí cuûa ñaïo gia thuaàn tuùy chuù troïng ñeán döôõng sinh, nghóa laø laøm sao cho cô theå khoûe maïnh vaø hôïp thieân nhieân chöù khoâng nhaèm muïc tieâu taêng gia theå löïc, voán ñöôïc duøng ñeå chieán ñaáu.

Theo Ñoâng phöông, chaân khí laø naêng löôïng caàn thieát ñeå cô theå coù theå hoaït ñoäng, laø ñoäng löïc chuû yeáu ñeå ñeà khaùng beänh taät, baûo toàn söùc khoûe vaø giuùp con ngöôøi sinh toàn. Noùi giaûn dò, chaân khí sung tuùc thì thaân theå khoûe maïnh, traùi laïi neáu khoâng ñaày ñuû seõ suy nhöôïc, vaø khi khoâ kieät thì cheát.

Theo sinh lyù hoïc hieän ñaïi, tieàm löïc uaån taøng trong cô theå chuùng ta raát nhieàu, neáu chuùng ta bieát caùch ñieàu ñoäng vaø vaän duïng, thaân theå seõ kieän khang vaø coù theå soáng tôùi 150 hay 200 tuoåi. Noäi Kinh, thieân Nhieáp sinh coù vieát:

Theo ñuùng pheùp aâm döông, ñieàu hoøa theo thuaät soá, aên uoáng chöøng möïc, sinh soáng ñuùng caùch, khoâng laøm vieäc quaù ñoä, cho neân hình vaø thaàn ñeàu ñaày ñuû, soáng ñeán giaø ngoaøi traêm tuoåi môùi cheát.[2]

Naõo boä chuùng ta coù töø 100 ñeán 150 tæ teá baøo thaàn kinh (neuron), nhöng chæ coù ñoä 10 tæ hoaït ñoäng, coøn 80-90% ôû trong traïng thaùi ñöùng yeân. Treân moãi phaân vuoâng vuûa bieåu bì chuùng ta, cuõng coù chöøng 2000 vi ti huyeát quaûn vaø trong tình traïng bình thöôøng, chæ coù khoaûng 5 huyeát quaûn coù maùu löu thoâng maø thoâi. Khi hoaït ñoäng thì cuõng chæ coù chöøng 200 huyeát quaûn coù maùu chaûy ñeán, 90% coøn laïi khoâng heà söû duïng ñeán. Veà phoåi thì maët tieáp xuùc vôùi khoâng khí cuûa caùc pheá nang caû thaûy chöøng 130 m² nhöng chuùng ta chæ söû duïng moät phaàn nhoû. Theo thôøi gian, nhöõng teá baøo ñoù teo laïi vaø vì theá khi chæ vaän ñoäng moät chuùt chuùng ta ñaõ thôû hoån heån vì cô theå khoâng ñuû döôõng khí. Neáu coù bieát pheùp vaän haønh chaân khí, ngöôøi ta chæ caàn thôû huùt vaøi laàn laø naêng löôïng trôû laïi sung vöôïng vì ñaõ söû duïng moät soá lôùn teá baøo ñeå laøm vieäc.

Moät trong nhöõng nguyeân nhaân chính cuûa söï laõo suy laø chuùng ta ñaõ boû pheá moät soá lôùn tieàm naêng khoâng söû duïng. Ngay töø naêm 25 tuoåi trôû ñi, cô theå ñaõ baét ñaàu laõo hoùa vaø moãi naêm laïi suy giaûm moät ít nhaát laø heä thoáng huyeát quaûn vaø thaàn kinh. Ñeå laøm chaäm laïi söï tieâu hao vaø suy thoaùi, chuùng ta phaûi tìm ñöôïc phöông thöùc phaùt huy caùc naêng löïc tieàm aån trong cô theå.

Cô theå chuùng ta laø moät taäp hôïp khoaûng 75 trieäu trieäu (75 trillion) teá baøo, keát caáu thaønh nhöõng cô quan khaùc nhau. Vieäc sinh tröôûng, phaùt duïc, suy laõo, töû vong chaúng qua laø hieän töôïng coäng hôïp cuûa nhöõng teá baøo maø thaønh. Muoán thaân theå khoûe maïnh thì ngay töø caên baûn nhöõng teá baøo trong cô theå chuùng ta phaûi khoûe maïnh. Theo quan nieäm cuûa Ñoâng phöông, naêng löïc laøm cho caùc ñôn vò nhoû beù ñoù sinh toàn vaø hoaït ñoäng chính laø chaân khí. Linh Khu Thích Tieát Chaân Taø Luaän coù vieát:

Chaân khí laø do thuï baåm töø trôøi, cuøng vôùi coác khí (khí do aên uoáng maø sinh ra) maø laøm cho cô theå ñöôïc sung maõn[3]

YÙ noùi söùc khoûe chuùng ta bao goàm khí trôøi vaø ñoà aên ñöôïc tieâu hoùa ñeå thaønh chaát boå nuoâi cô theå.

Theo lyù thuyeát Ñoâng Y, chaân khí löu haønh trong theo moät loä trình roõ reät, ñi khaép thaân theå ñeå ñeán taän moïi teá baøo treân moät maïng löôùi bao goàm 12 kinh, 15 laïc vaø kyø kinh baùt maïch. Thai nhi coøn trong buïng meï khoâng tröïc tieáp haáp thuï ñöôïc döôõng khí thì chaân khí do ngöôøi meï truyeàn theo ñöôøng roán, vaø khí tieân thieân cuûa baøo thai seõ vaän ñoäng, thuùc ñaåy ñeå sinh hoùa hình thaønh caùc boä phaän trong cô theå.

Tieân thieân chaân khí vaän chuyeån chính yeáu trong hai maïch Nhaâm vaø Ñoác, ñöôïc coi nhö hai loä tuyeán chính cuûa con ngöôøi, vaän chuyeån theo moät voøng troøn ñi töø sau löng ñi leân, voøng qua ñaàu, maët trôû xuoáng buïng roài quay laïi ra sau löng (haäu thaêng tieàn giaùng). Trong loä trình aáy coù ba ñieåm quan troïng maø coå nhaân goïi laø Ñan Ñieàn (Thöôïng, Trung vaø Haï Ñan Ñieàn).

Sau khi ra ñôøi, ngoaïi hoâ haáp thay theá khí tieân thieân ñeå ñöa chaân khí ñeán moïi nôi trong cô theå. Chaân khí tieân thieân khoâng coøn ñöôïc nuoâi döôõng seõ maát daàn moøn nhöng khí haäu thieân ngaøy caøng maïnh do aên uoáng, sinh hoaït tinh thaàn vaø vaät chaát. Do ñoù pheùp vaän haønh chaân khí laø phöông phaùp laøm gia taêng khí haäu thieân, boài boå khí tieân thieân vaø nhaát laø söû duïng caùc nguoàn chaân khí cuûa con ngöôøi ñaït möùc toái ña ñeå thaân theå khoûe maïnh vaø laøm chaäm laïi söï laõo hoùa.
 
 

Theo Ñoâng y, tinh, taân, huyeát, dòch (boán theå loûng trong con ngöôøi bao goàm tinh khí, nöôùc daõi, maùu, vaø dòch traáp) cuøng vôùi thaàn vaø chaân khí (theå voâ hình) laø cô sôû cuûa sinh meänh. Ba daïng ñoù ñöôïc meänh danh laø tinh, khí vaø thaàn vaãn ñöôïc coå nhaân coi laø “nhaân thaân tam baûo”. Linh Khu Baûn Taïng Thieân coù vieát:

Khí, huyeát, tinh, thaàn chaïy quanh cô theå ñeå nuoâi soáng con ngöôøi [4]

Chính vì theá trong thuaät döôõng sinh, ngöôøi xöa raát coi troïng vieäc laøm theá naøo ñeå chuû ñoäng trong vieäc ñieàu hoøa ba loaïi laø caên baûn cuûa sinh meänh. Toá Vaán Thöôïng Coå Thieân Chaân Luaän vieát laø con ngöôøi phaûi bieát huùt khí trong laønh vaø giöõ cho thaàn ñöôïc vöõng maïnh (hoâ haáp tinh khí, ñoäc laäp thuû thaàn) hay suùc tích tinh khí, giöõ thaàn cho ñaày ñuû (tích tinh toaøn thaàn) ñeå ñöôïc khoûe maïnh vaø soáng laâu.

Tinh khí thaàn ba loaïi coù tính naêng khaùc nhau nhöng laïi khoâng theå taùch rôøi. Tinh laø nôi cö truù cuûa thaàn, coù tinh laø coù thaàn, neân suùc tích tinh seõ laøm cho thaàn theâm toaøn veïn, neáu tinh kieät thì thaàn khoâng coù choã nöông töïa. Phaàn lôùn chuùng ta nghó ñeán tinh laø tinh dòch nhöng thöïc teá tinh dòch chæ laø moät daïng vaät chaát cuûa sinh lyù con ngöôøi, coù cô naêng nhaát ñònh. Suùc tinh khoâng coù nghóa laø giöõ khoâng ñeå xuaát tinh, maëc daàu phoøng söï quaù ñoä seõ laøm cho con ngöôøi bò suy nhöôïc. Tuy nhieân vì tinh khí coù tröïc tieáp lieân heä ñeán söùc khoûe cuûa ngöôøi ñaøn oâng neân thöôøng thì coå nhaân khuyeân khoâng neân daâm duïc, traùc taùng, vieäc chaên goái neân ñieàu ñoä. Tinh laø meï cuûa khí, tinh hö thì khoâng coù khí vaø con ngöôøi khoâng soáng noåi. Tinh thoaùt, khí hö, thaát thaàn ñeàu laø moät daïng cuûa suy kieät toaøn dieän ñeå ñöa ñeán caùi cheát.

Vaäy tinh laø gì?

Tinh baét ñaàu coù töø khi sinh meänh coù, nghóa laø gaén lieàn vôùi khí tieân thieân, nhö moät caùi maàm trong moät haït töø ñoù tieán hoùa ñeå thaønh moät thaân caây. YÙ nieäm ñoù khaù mô hoà neân tuy nhieàu ngöôøi ñaõ coá gaéng giaûi thích nhöng khoâng maáy ai ñöa ra ñöôïc moät caâu traû lôøi thích ñaùng.

Linh Khu Baûn Thaàn Thieân vieát:

 Töø khi sinh ra laø coù tinh, vaïn vaät muoán soáng ñöôïc ñeàu do tinh laøm ñaàu [5]

Thaàn töùc thaàn thaùi, tri giaùc chuû ñoäng vaø ñieàu khieån moïi vaän ñoäng cuûa con ngöôøi. Thaàn laøm chuû caùc sinh hoaït, coâng naêng vaø phaûn öùng noäi taïng hình thaønh töø tieân thieân khí, ñöôïc haäu thieân khí boå sung qua aên uoáng, xuoáng chöùa vaøo ñan ñieàn vaø lieân tuïc ñöôïc boå xung. Thaønh ra chaân khí bao goàm caû tinh, khí vaø thaàn laø nguyeân ñoäng löïc khieán cho nguõ taïng, luïc phuû hoaït ñoäng. Chaân khí cuõng taùi tuïc caùc chu trình sinh lyù, neáu khoâng tinh khoâng taùi sinh, thaàn seõ suy kieät ñöa ñeán caùi cheát. Ñeå haäu thieân chaân khí ñöôïc deã daøng bieán hoùa, thaân theå kieän khang, vieäc boài döôõng chaân khí laø quan troïng hôn heát.

Do ñoù, ngaøy xöa ngöôøi ta ñöa ra quan nieäm “luyeän tinh hoùa khí, luyeän khí hoùa thaàn, luyeän thaàn hoaøn hö” chính laø nhaèm muïc ñích kieän khang thaân theå. Tuy veà sau, moät soá ñaïo gia coi vieäc luyeän tinh khí thaàn laø moät phöông tieän ñeå ñaït nhöõng caûnh giôùi sieâu nhieân, hay tröôøng sinh baát töû nhöng muïc tieâu ñoù khoâng phaûi laø muïc tieâu ñích thöïc cuûa pheùp vaän haønh chaân khí.

Caên nguyeân cuûa chaân khí

Chaân khí laø do thuï baåm töø trôøi, cuøng vôùi coác khí maø laøm cho cô theå ñöôïc sung maõn[6]

Haäu thieân chaân khí bao goàm thieân khí do muõi huùt khí trôøi (döôõng khí) vaøo phoåi roài chu löu trong cô theå, vaø ñòa khí (hay coác khí) do mieäng ñem ñoà aên vaøo daï daøy, tieâu hoùa ñöa chaát boå vaøo trong maùu.

Coâng duïng cuûa chaân khí

Khí ôû maïch döông goïi laø döông khí, khí ôû maïch aâm goïi laø aâm khí, ôû daï daøy goïi laø vò khí, taïi tì laø tì khí, ôû ngoaøi da goïi laø veä khí – khí baûo veä cô theå, beân trong noäi taïng goïi laø doanh khí – khí nuoâi döôõng cô theå, taïi thöôïng tieâu goïi laø toâng khí, taïi trung tieâu goïi laø trung khí, taïi haï tieâu goïi laø nguyeân aâm nguyeân döông khí. [7]

Khi khí ôû taïi caùc kinh maïch thì goïi laø kinh khí. Ly Hôïp Chaân Taø Luaän trong Toá Vaán coù vieát:

Chaân khí chính laø khí chaïy trong caùc kinh maïch[8]

Nhö vaäy chaân khí coù theå ôû nhieàu daïng khaùc nhau, nhieàu teân khaùc nhau. Doanh khí chaïy theo caùc maïch maùu, nuoâi luïc phuû nguõ taïng, neáu chaûy ra ñöôïc ngoaøi da aét seõ laøm cho da deû töôi toát, hoàng haøo. Linh Khu Taø Khaùch Thieân vieát:

Doanh khí ñi theo taân dòch ñi vaøo caùc maïch ñeå laøm thaønh maùu huyeát, laøm töôi nhuaän töù chi roài laïi quay veà naèm trong taïng phuû [9]

Veä khí laø döông khí, chöng ñoát nôi hoang maïc (phaàn naèm giöõa tim phoåi vaø hoaønh caùch maïc) roài taûn vaøo trong caùc boä phaän cuûa cô theå laøm cho thaân theå aám aùp. Khi chaïy ra ngoaøi, veä khí theo caùc baép thòt laøm cho nhieät ñoä cô theå ñieàu hoøa. Linh Khu Baûn Taïng Thieân vieát:

Veä khí laøm cho cô theå aám aùp, laøm cho da deû sung maõn, ñoùng môû -- theo thôøi tieát. Veä khí hoøa thì da deû töôi toát, meàm maïi, caùc loã chaân loâng daøy[10]

Do ñoù chuùng ta thaáy raèng veä khí khoâng nhöõng coù nhieäm vuï ñieàu hoøa nhieät ñoä cô theå maø coøn coù nhieäm vuï baûo veä, choáng laïi nhöõng xaâm nhaäp töø beân ngoaøi. Theo y khoa hieän ñaïi, veä khí chính laø chaân khí chuû ñoäng caùc haïch noäi tieát, giöõ nhieäm vuï duy trì söï quaân baèng trong cô theå.

Toâng khí tích tuï trong ngöïc, laø moät toång hôïp cuûa doanh khí vaø veä khí, bao goàm keát quaû cuûa caû bieán döôõng ñoà aên laãn hoâ haáp döôõng khí maø thaønh. Toâng khí chæ huy hoâ haáp, laøm neàn taûng cho thanh aâm, huùt thôû. Vì theá ngöôøi naøo toâng khí sung tuùc, tieáng noùi maïnh meõ, vang voïng. Coøn neáu toâng khí yeáu, tieáng noùi theàu thaøo, hôi thôû doàn daäp, ñöùt quaõng. Nhieäm vuï thöù hai cuûa toâng khí laø chæ huy taâm taïng ñeå daãn maùu nuoâi cô theå, khí huyeát vaän haønh ñeán ñaâu, cô theå caûm thaáy noùng hay laïnh ñeàu coù lieân quan ñeán toâng khí.

Trong suoát cuoäc ñôøi, töø khi coøn laø moät thai nhi ñeán khi giaø cheát, con ngöôøi ñeàu phaûi nhôø vaøo chaân khí ñeå sinh soáng vaø hoaït ñoäng. Neáu chuùng ta luoân luoân giöõ cho chaân khí sung tuùc, thaân theå seõ kieän khang, tinh thaàn thoaûi maùi. Neáu chaân khí tieâu hao maø khoâng ñöôïc boå sung, con ngöôøi seõ daàn daàn suy kieät vaø neáu hoaøn toaøn tieâu kieät, seõ cheát. Chaân khí voán voâ hình, neân moät cô theå khoûe maïnh khoâng phaûi do vieäc gaày beùo beân ngoaøi maø chính do noäi khí beân trong. Nhieàu ngöôøi to beùo nhöng laïi deã bò beänh taät, hay yeáu ñau, keùm chòu ñöïng trong khi nhieàu ngöôøi thaân theå gaày nhoû nhöng laïi deûo dai, maïnh meõ, bò beänh cuõng mau khoûi. Chính vì theá, vieäc quan saùt thaàn khí ñeå ñònh söùc khoûe laø moät ñieàu quan troïng. Trong phaïm vi baøi naøy, chuùng toâi chæ ñeà caäp sô qua ñeán pheùp bieän khí saéc, luaän tinh thaàn ñeå giuùp ñoäc giaû hieåu theâm veà phöông phaùp chaån ñoaùn maø thoâi.

Söï phaân boá vaø tuaàn haønh cuûa chaân khí

Chaân khí chu löu theo moät loä tuyeán nhaát ñònh theo nhòp hoâ haáp, thaønh moät voøng troøn maø ngöôøi ta meänh danh laø tieåu tuaàn hoaøn vaø ñaïi tuaàn hoaøn (hay tieåu chu thieân vaø ñaïi chu thieân). Chæ coù naém vuõng ñöôøng ñi vaø nhòp ñieäu cuûa voøng chaân khí chuùng ta môùi khoûi rôi vaøo nhöõng sai laàm maø nhieàu saùch vôû maéc phaûi khi cho raèng chaân khí cuõng ñoàng nghóa vôùi khoâng khí neân meänh danh doàn khí xuoáng ñan ñieàn ñoàng nghóa vôùi nín hôi, doàn xuoáng buïng cho phình ra. Thöïc ra neáu suy nghó moät caùch thaáu ñaùo, khoâng khí khoâng theå naøo ñöa xuoáng buïng ñöôïc maø chæ naèm trong phoåi. Neáu coá gaéng huùt hôi, hoaønh caùch maïc doàn xuoáng, khoâng khí seõ ñi tôùi ñöôïc nhöõng pheá nang ôû phaàn döôùi cuûa laù phoåi vaø ñoù laø öu ñieåm duy nhaát cuûa pheùp thôû buïng. Thaønh ra pheùp thôû maø ngöôøi ta thöôøng meänh danh laø thaâm hoâ haáp hay phuùc töùc chæ thuaàn tuùy gia taêng cöôøng löïc cuûa vieäc huùt thôû khoâng khí maø thoâi, khoâng lieân quan gì ñeán vaän haønh chaân khí, neáu khoâng noùi raèng ñi nghòch laïi vôùi lyù thuyeát veà chu löu cuûa tieåu chu thieân.

Khi thôû ra, chaân khí theo Nhaâm Maïch chaïy xuoáng ñan ñieàn, vaø khi huùt vaøo, chaân khí theo xung maïch chaïy leân ñeå thaønh theá taâm thaän töông giao, thuûy hoûa kyù teá. (löûa vaø nöôùc giuùp ñôõ laãn nhau, taâm vaø thaän giao thoâng vôùi nhau) laø caâu maø chuùng ta thöôøng ñoïc thaáy trong truyeän kieám hieäp. Moät thôøi gian sau khi taäp pheùp vaän haønh chaân khí, hai maïch Nhaâm vaø Ñoác noái lieàn vôùi nhau (ñaû thoâng Nhaâm Ñoác nhò maïch), khi huùt vaøo khí seõ theo ñoác maïch chaïy töø haäu moân daãn leân löng, coå vaø ñaàu.

Theo Ñoâng phöông, maïch ñaèng tröôùc cô theå chuùng ta laø maïch Nhaâm laø maïch chuû yeáu cho caùc kinh aâm, chaïy töø moâi treân xuoáng ngöïc, buïng cho tôùi haäu moân. Maïch sau löng laø maïch Ñoác, ñi töø haäu moân chaïy theo xöông soáng qua coå, leân treân ñaàu, ñi voøng xuoáng traùn, muõi vaø ngöøng laïi ôû moâi treân. Maïch Ñoác laø maïch chuû caùc kinh döông. Theo ñaïo gia, hai kinh Nhaâm Ñoác laø hai nöûa voøng troøn coù hai ñieåm tieáp giaùp taïi hai ñaàu. Thaønh ra khi luyeän khí, ngöôøi ta phaûi noái laïi cho hai choã ñöùt ñoù coù theå giao tieáp vôùi nhau. Treân ñaàu ngöôøi ta ngaäm mieäng, duøng löôõi ñöa leân haøm eách goïi laø Thöôïng Thöôùc Kieàu (caàu chim quaï, theo tích Ngöu Lang-Chöùc Nöõ) vaø ôû döôùi huyeät hoäi aâm nôi haäu moân, ngöôøi ta nhíu laïi khi huùt vaøo ñeå noái Haï Thöôùc Kieàu. Ñoù laø nguyeân do taïi sao khi taäp khí coâng ngöôøi ta thöôøng ñoøi hoûi phaûi naâng löôõi leân haøm eách vaø nhíu haäu moân.

Sau khi ñaõ quen vôùi voøng tieåu chu thieân, thöôøng thì ngöôøi ta tieán theâm moät böôùc ñeå vaän chaân khí chaïy theo voøng ñaïi chu thieân. Khi thôû ra, chaân khí töø ñaàu chaïy xuoáng ñan ñieàn ñoàng thôøi töø ngöïc cuõng chaûy vaøo ba maïch aâm ôû tay (thuû tam aâm kinh). Khi thôû ra, chaân khí cuõng töø maïch Nhaâm chaûy xuoáng ba maïch döông ôû chaân (tuùc tam döông kinh). Khi huùt vaøo, chaân khí chaïy töø buïng leân ñaàu theo maïch Ñoác, ñoàng thôøi töø ba kinh döông ôû tay (thuû tam döông kinh) chaân khí chaûy vaøo ñaàu. Trong khi ñoù, chaân khí theo ba kinh aâm ôû chaân (tuùc tam aâm kinh) töø chaân chaûy leân buïng. Voøng lôùn naøy ngöôøi ta goïi laø ñaïi chu thieân.

Thôøi gian vaø Vaän haønh

Daàn: baét ñaàu töø Thuû thaùi aâm Pheá kinh

Maõo: chaûy vaøo Thuû Döông Minh Ñaïi tröôøng kinh

Thìn: chaûy vaøo Tuùc döông minh Vò kinh

Tî: chaûy vaøo Tuùc Thaùi aâm Tì kinh

Ngoï: chaûy vaøo Thuû thieáu aâm Taâm kinh

Muøi: chaûy vaøo Thuû Thaùi Döông Tieåu tröôøng kinh

Thaân: chaûy vaøo Tuùc thaùi döông Baøng quang kinh

Daäu: chaûy vaøo Tuùc thieáu aâm Thaän kinh

Tuaát: chaûy vaøo Thuû quyeát aâm Bao taâm kinh

Hôïi: chaûy vaøo Thuû thieáu döông Tam tieâu kinh

Tí: chaûy vaøo Tuùc thieáu döông Ñaûm kinh

Söûu: chaûy vaøo Tuùc quyeát aâm Can kinh

Trôû laïi giôø Daàn, Pheá kinh laïi baét ñaàu vaø cöù theá tuaàn hoaøn moät ngaøy môùi. Söï vaän haønh cuûa chaân khí vaø vuõ truï coù lieân quan maät thieát töøng giaây töøng phuùt, khoâng sai laïc. Vì theá chæ khi naøo soáng thuaän theo leõ töï nhieân, chuùng ta môùi coù theå maïnh khoûe vaø haïnh phuùc. Quan nieäm “tuùc höng, daï mò” (ngaøy thöùc ñeâm nguû) tuy giaûn dò nhö theá nhöng raát nhieàu ngöôøi trong chuùng ta khoâng theo ñöôïc, hoaëc vì coâng aên vieäc laøm khieán chuùng ta phaûi thay ñoåi giôø giaác sinh hoaït, hoaëc vì thoùi quen neân nhieàu ngöôøi thích thöùc khuya vaø nguû buø vaøo ban ngaøy. Duø chöa coù nhöõng haäu quaû tröïc tieáp, trong tröôøng kyø sinh hoaït traùi töï nhieân ñoù seõ gaây ra nhöõng hieäu quaû nghieâm troïng.

Chæ coù soáng hôïp vôùi thieân nhieân, khí aâm döông trong cô theå chuùng ta môùi ñöôïc taùi phuïc hoài, boå xung ñuùng möùc. Ngaøy thuoäc döông neân vieäc thöùc giaác, sinh hoaït laø chính yeáu. Ñeâm thuoäc aâm neân nghæ ngôi, an döôõng ñeå boài boå nhöõng maát maùt ban ngaøy. Neáu khoâng theo ñöôïc qui luaät aáy, chuùng ta phaûi bieát khai thaùc nhöõng giôø phuùt ngaén nguûi ñeå ñieàu töùc, vaän chaân khí ngoõ haàu khoâi phuïc ñöôïc phaàn naøo söùc khoûe.

Theo chu trình löu chuyeån chaân khí, nhieàu y gia coù theå chaån ñoaùn beänh. Chaúng haïn nhö chöùng “keâ minh taû”, cöù saùng sôùm laø phaûi daäy ñi baøi tieát, laø moät chöùng beänh thuoäc thaän khí baát tuùc neân meänh moân hoûa suy, khoâng theå chöng ñoát caùc ñoà aên. Nhöng taïi sao laïi baøi tieát vaøo buoåi sôùm? Vì pheá laø maãu taïng cuûa thaän (pheá thuoäc kim, thaän thuoäc thuûy, theo lyù nguõ haønh kim sinh thuûy), thaän thöông toån laâu naêm pheá bò aûnh höôûng. Theo nguyeân taéc vaän haønh cuûa chaân khí, thôøi gian töø 3-5 giôø saùng laø giôø daàn, maõo töø 5-7 giôø. Daàn thuoäc phoåi, maõo thuoäc ruoät giaø neân nhöõng giôø phuù ñoù hai cô quan phoåi vaø ruoät hoaït ñoäng maïnh vì pheá vaø ñaïi tröôøng moät bieåu, moät lyù.
 
 

Nghieân cöùu veà kinh laïc laø ñeà taøi phöùc taïp nhaát vaø cuõng quan troïng nhaát trong Ñoâng y, vaø ñaây cuõng chính laø sôû ñaéc ñoäc ñaùo maø heä thoáng y khoa Trung Hoa ñaõ hình thaønh ñöôïc. Trong hôn moät nöûa theá kyû nay, nhieàu hoïc giaû, khoa hoïc gia ñaõ boû nhieàu coâng söùc nghieân cöùu ñeå coát ñöa ra nhöõng traû lôøi thoûa ñaùng cho vaán ñeà naøy nhöng keát quaû cuõng chöa ñöôïc myõ maõn. Coù ngöôøi cho raèng ñoù chæ laø heä thaàn kinh ôû caáp cao, laãn vaøo vôùi huyeát quaûn. Theá nhöng khoâng ai ñaõ giaûi ñaùp ñöôïc caùc taùc duïng troïng yeáu cuûa heä thoáng kinh maïch maø chæ coù nhöõng haønh giaû (ngöôøi thöïc taäp vaän haønh chaân khí) môùi coù theå yù thöùc ñöôïc veà ñöôøng ñi vaø cô naêng maø ngöôøi ngoaøi caûm thaáy laø mô hoà hay khoù hieåu. Nhöõng keát quaû ñoù laïi khoù coù theå ño löôøng baèng maùy moùc (hoaëc chöa ño löôøng ñöôïc) neân laïi caøng khoù kieåm chöùng.

Cô caáu

Moãi cô quan, moãi boä phaän khi ñöôïc chaâm hay kích thích laïi coù nhöõng phaûn öùng, vaø cô theå cuõng phaùt sinh nhöõng hieän töôïng khaùc nhau nhö söng, ngöùa, ñau … tuøy tröôøng hôïp. Thöôøng thöôøng, khi naøo chaâm sai choã, chaâm nhaèm gaân thì baép thòt söng leân, neáu nhaèm heä thaàn kinh thì hay bò ngöùa, coøn neáu thaáy ñau thì laø truùng nhaèm nhöõng heä giao caûm.

 Danh xöng

Thuû thaùi aâm PHEÁ kinh, thuû quyeát aâm TAÂM BAO kinh vaø thuû thieáu aâm TAÂM kinh laø ba ñöôøng kinh AÂM naèm ôû beân trong caùnh tay, goïi laø THUÛ TAM AÂM thuoäc lyù (beân trong) daãn chaân khí töø ngöïc chaïy vaøo tay.

Thuû döông minh ÑAÏI TRÖÔØNG kinh, thuû thieáu döông TAM TIEÂU kinh, vaø thuû thaùi döông TIEÅU TRÖÔØNG kinh naèm ôû maët ngoaøi caùnh tay goïi laø THUÛ TAM DÖÔNG, thuoäc bieåu (beân ngoaøi) töø tay chaïy leân ñaàu.

Tuùc döông minh VÒ kinh, tuùc thieáu döông ÑAÛM kinh, tuùc thaùi döông BAØNG QUANG kinh ôû beân ngoaøi vaø ñaèng sau ñuøi, goïi laø TUÙC TAM DÖÔNG, thuoäc bieåu chaïy töø ñaàu xuoáng chaân.

Tuùc thaùi aâm TÌ kinh, tuùc quyeát aâm CAN kinh, tuùc thieáu aâm THAÄN kinh naèm ôû maët trong ñuøi, goïi laø TUÙC TAM AÂM, thuoäc lyù töø chaân chaïy leân buïng.

Ñoù laø möôøi hai ñöôøng kinh lôùn neân goïi laø chính kinh.

Ngoaøi ra coøn taùm ñöôøng kyø kinh goïi laø baùt maïch, laø nôi möôøi hai ñöôøng chính kinh ñoå chaân khí vaøo. Taùm ñöôøng maïch naøy laø ÑOÁC, NHAÂM, XUNG, ÑÔÙI, AÂM DUY, DÖÔNG DUY, AÂM KIEÀU, DÖÔNG KIEÀU. Neáu 12 chính kinh ví nhö soâng ngoøi, thì taùm maïch maøy ví nhö ñaàm ao. Chaân khí trong chính kinh thònh hay suy cuõng do taùm maïch ñoù coù ñieàu hoøa hay khoâng. Söï quaân bình chaân khí trong cô theå laø do taùm maïch naøy, vaø hai maïch nhaâm ñoác laø quan troïng hôn caû.

Nhaâm maïch thuoäc aâm, cai quaûn caùc kinh aâm, naèm ôû tröôùc ngöïc vaø buïng. Ñoác maïch thuoäc döông, cai quaûn caùc kinh döông naèm ôû sau löng. Khi taäp luyeän vaän haønh chaân khí, khi ñaõ ñaãn ñöôïc chaân khí löu thoâng trong hai maïch naøy – maø saùch vôû vaø caùc tieåu thuyeát kieám hieäp vaãn thöôøng ñeà caäp ñeán goïi laø ñaû thoâng nhaâm ñoác nhò maïch – thì laàn löôïc caùc kinh maïch coøn laïi cuõng töø töø ñöôïc thoâng suoát. Nhö treân ñaõ ñeà caäp, treân heä thoáng kinh maïch coøn nhöõng ñieåm chuû yeáu goïi laø huyeät.

Laïc coù möôøi laêm ñöôøng, chaïy laãn trong caùc kinh aâm vaø döông, laø caùc heä noái laãn 12 kinh vôùi nhau. Nhöõng laïc nhoû goïi laø toân laïc, phuø laïc chaïy khaép thaân theå. Sau ñaây laø khaùi löôïc veà vò trí vaø ñöôøng ñi cuûa moãi kinh:

Thuû thaùi aâm pheá kinh baét ñaàu ôû trung tieâu, ñi voøng xuoáng ruoät giaø roài chaïy leân ngöïc, yeát haàu ñi ra caùnh tay vaø chaám döùt ôû ñaàu ngoùn tay caùi.

Thuû döông minh ñaïi tröôøng kinh baét ñaàu töø ñaàu ngoùn tay troû chaïy leân vai roài chia thaønh hai nhaùnh, moät nhaùnh xuoáng ruoät giaø, moät nhaùnh leân ñaàu chaám döùt ôû caïnh muõi.

Tuùc döông minh vò kinh baét ñaàu töø caïnh muõi, moät ñaèng chaïy leân ñaàu, moät ñaèng chaïy xuoáng ngöïc, buïng, ñuøi chaân roài chaám döùt ôû ngoùn chaân caùi.

Tuùc thaùi aâm tì kinh töø ngoùn chaân caùi chaïy leân buïng, chia thaønh hai nhaùnh, moät nhaùnh chaïy leân vai, qua coå tôùi löôõi. Nhaùnh thöù hai chaïy töø daï daøy leân qua hoaønh caùch maïc vaø chaám döùt ôû tim.

Thuû thieáu aâm taâm kinh baét ñaàu töø tim chia ra ba nhaùnh, moät nhaùnh qua hoaønh caùch maïc xuoáng ruoät non, moät nhaùnh theo thöïc quaûn leân maét, vaø moät nhaùnh ñi qua phoåi, sang tay tôùi ngoùn tay uùt.

Thuû thaùi döông tieåu tröôøng kinh baét ñaàu töø ngoaøi ngoùn tay uùt chaïy theo tay leân vai gaëp ñoác maïch ôû huyeät ñaïi truy chi thaønh hai nhaùnh, moät nhaùnh ñi xuoáng ruoät non, moät nhaùnh chaïy leân maët ñi vaøo tai.

Tuùc thaùi döông baøng quang kinh baét ñaàu töø mi taâm chaïy leân ñænh ñaàu roài voøng xuoáng coå ñi caïnh ñöôøng xöông soáng chia thaønh hai nhaùnh chaïy xuoáng chaân vaø keát thuùc ôû caïnh baøn chaân.

Tuùc thieáu aâm thaän kinh baét ñaàu töø ngoùn chaân uùt chaïy theo chaân qua goùt chaân roài leân ñuøi chia thaønh hai nhaùnh moät nhaùnh chaïy leân phoåi, moät nhaùnh chaïy leân löôõi.

Thuû quyeát aâm bao taâm kinh baét ñaàu töø ngöïc noái lieàn tam tieâu roài chaïy ra caùnh tay tôùi ngoùn tay giöõa.

Thuû thieáu döông tam tieâu kinh khôûi ñaàu töø ngoùn tay ñeo nhaãn chaïy theo tay leân vai chia thaønh hai nhaùnh moät nhaùnh noái lieàn tam tieâu, moät nhaùnh chaïy leân coå voøng qua tai roài ngöøng laïi taïi maét.

Tuùc thieáu döông ñaûm kinh baét ñaàu töø mang tai chaïy voøng veøo treân maët ñi xuoáng qua buïng tôùi chaân vaø ngöøng laïi ôû ngoùn chaân uùt.

Tuùc quyeát aâm can kinh baét ñaàu töø ngoùn chaân caùi chaïy leân theo chaân leân buïng ñeán ngöïc roài quay laïi buïng. Moät nhaùnh chaïy leân coå ñeán maét, voøng qua ñaàu ñeå gaëp ñoác maïch .

Taùm maïch (baùt maïch) bao goàm:

Ñoác maïch ôû sau löng, quaûn trò caùc kinh döông baét ñaàu töø boä phaän sinh duïc chaïy theo xöông soáng leân ñænh ñaàu roài voøng xuoáng tôùi nhaân trung.

Nhaâm maïch ôû phía tröôùc, chòu traùch nhieäm caùc kinh aâm ñi töø moâi xuoáng ngöïc buïng roài tôùi boä phaän sinh duïc.

Xung maïch coøn goïi laø huyeát haûi kieåm soaùt khí vaø huyeát toaøn cô theå ñöa ñeán möôøi hai chính kinh, baét ñaàu töø boä phaän sinh duïc chia laøm ba nhaùnh moät nhaùnh chaïy leân ñaàu, moät nhaùnh chaïy theo xöông soáng vaø moät nhaùnh xuoáng tôùi baøn chaân.

Ñôùi maïch chaïy voøng quanh buïng nhö thaét löng noái lieàn caùc kinh aâm vaø döông.

AÂm kieàu maïch baét ñaàu töø goùt chaân chaïy leân chaân buïng ngöïc tôùi mieäng.

Döông kieàu maïch baét ñaàu töø goùt chaân chaïy leân theo phía sau voøng qua tröôùc maët roài ngöøng laïi ôû sau oùt.

AÂm duy maïch töø baép chaân chaïy leân qua buïng ngöøng laïi ôû coå.

Döông duy maïch töø goùt chaân leân theo chaân qua ngöôøi voøng qua ñænh ñaàu ra tröôùc maët.

Coâng duïng

Kinh maïch quyeát ñònh vieäc soáng cheát, lieân quan ñeán moïi loaïi beänh taät, laøm thaønh caùc chöùng thöïc vaø hö, khoâng theå khoâng thoâng[11]

Lyù Ñình trong Y Hoïc Nhaäp Moân cuõng vieát:

Ngheà thuoác maø khoâng bieát kinh maïch thì chaúng khaùc gì ñi ñeâm maø khoâng ñeøn ñuoác[12]

Caùc y gia Trung Hoa töø xöa ñeán nay, duø trong vieäc chaån ñoaùn beänh, baøo cheá döôïc phaåm, xoa boùp, chaâm cöùu … ñeàu phaûi döïa vaøo lyù thuyeát veà kinh laïc ñeå suy luaän vaø lyù giaûi. Coù theå noùi raèng lyù thuyeát veà kinh laïc laø cô sôû chính yeáu cuûa Trung Y vaø vaän haønh chaân khí chính laø hình thöùc thöïc nghieäm hoïc thuyeát naøy. Chaân khí laø ñieän naêng coøn kinh laïc laø nhöõng ñöôøng daây daãn ñieän ñeán töøng nhaø, hai beân lieân heä maät thieát vôùi nhau. Neáu chuùng ta khoâng am töôøng kinh laïc, vieäc ñieàu vaän chaân khí trôû neân mô hoà vaø do ñoù keát quaû cuõng khoâng roõ raøng.
 

Chaân khí tuy khoâng phaûi nhôø ñoäng löïc cuûa hoâ haáp nhöng laïi coù lieân quan raát tieát ñieäu vôùi vieäc huùt thôû khí trôøi. Haønh giaû taäp pheùp vaän haønh chaân khí phaûi söû duïng hoâ haáp nhö moät löïc daãn ñeå theo doõi vaø thuùc ñaåy chaân khí löu chuyeån, giöõ cho cô theå ñöôïc nhòp nhaøng. Ñieàu chænh hoâ haáp cuõng coøn laø moät phöông tieän ñeå thö daõn vaø laøm chuû cô theå ngoõ haàu theo doõi vaø taäp trung ñöôïc söùc maïnh tinh thaàn.

Khi ñeà caäp ñeán pheùp thôû, nhieàu saùch vôû veà khí coâng vaø yoga ñaõ ñöa ra nhöõng pheùp thôû khaùc nhau, moãi pheùp coù coâng hieäu rieâng, coù muïc ñích rieâng. Tuy nhieân vì coù quaù nhieàu caùch, laém khi laïi traùi töï nhieân, khieán nhieàu ngöôøi hoang mang vaø e ngaïi, nhaát laø laïi theâm moät caâu caûnh caùo neáu khoâng coù minh sö chæ daïy coù theå taåu hoûa nhaäp ma. Thöïc ra, nhöõng ngöôøi thöôøng nhö chuùng ta chæ coi vieäc vaän haønh chaân khí nhö moät phöông phaùp theå duïc nheï, neáu khoâng mong ñaït ñeán moaït caûnh giôùi sieâu phaøm maø chæ caàu khoûe maïnh thì pheùp thôû cuõng thaät giaûn dò deã daøng.

Sinh lyù vaän haønh hoâ haáp

Noäi hoâ haáp laø hoaït ñoäng cuûa chaân khí, laø söï tieáp thu döôõng khí, caùc chaát boå ñöa ñeán töøng teá baøo vaø bieán chuyeån caùc daïng naêng löôïng. Thai nhi coøn trong buïng meï khoâng theå töï mình thôû huùt khí trôøi hay aên uoáng neân moïi chaát caàn thieát ñeàu do ngöôøi meï truyeàn cho qua cuoáng roán vaø laù nhau (thai baøn). Tieán trình bieán chuyeån vaø haáp thu ñoù coå nhaân goïi laø “thai töùc” (loái thôû cuûa baøo thai) laø hình thöùc roõ reät nhaát cuûa noäi hoâ haáp.

Khi luyeän pheùp vaän haønh chaân khí, cöùu caùnh ñaït ñeán laø laøm sao cho vieäc ngoaïi hoâ haáp (thôû baèng muõi) trôû neân heát söùc nheï nhaøng, nhö coù nhö khoâng, töôûng nhö ngoaïi hoâ haáp ñaõ ngöng laïi chæ ñeå noäi hoâ haáp laøm vieäc. Khi ñoù haønh giaû caûm thaáy ñan dieàn ñoùng môû, hôi aám chaûy vaøo hai maïch nhaâm ñoác, toaøn thaân aám aùp nhö gioù xuaân thoåi ñeán laøm cho traêm hoa ñua nôû. Trình ñoä ñoù cuõng khoâng khaùc gì thai nhi coøn trong buïng meï, chæ thuaàn nhôø vaøo noäi hoâ haáp, taâm hoàn thö thaùi, yeân tónh neân coøn goïi laø “thai töùc phaùp”.

Ngoaïi hoâ haáp laø pheùp thôû maø chuùng ta duøng ñeå huùt thôû khí trôøi haøng ngaøy chæ xuaát hieän sau khi ra khoûi buïng meï. Ngöôøi taäp chaân khí laøm theá naøo ñeå hai tieán trình ngoaïi hoâ haáp vaø noäi hoâ haáp aên khôùp vôùi nhau, tieát ñieäu ñeå vieäc daãn chaân khí ñeán caùc cô quan ñöôïc ñeàu ñaën, laøm ñuùng vôùi cô naêng, vaø toaøn dieän. Noäi Kinh Taïng Töôïng Thieân vieát:

 Phoåi laø cô quan duøng ñeå truyeàn daãn tieát ñieäu cuûa cô theå[13]

AÛnh höôûng cuûa söï vaän ñoäng chaân khí vaø hoâ haáp

Khi thôû ra, loàng ngöïc hoùp vaøo, hoaønh caùch maïc naâng leân, ngöïc thu nhoû nhöng buïng to ra, chaân khí trong loàng ngöïc bò aùp löïc theo nhaâm maïch chaïy xuoáng ñan ñieàn neân ñöôïc goïi laø “taâm thaän töông giao dó boå meänh hoûa”. Ñaây laø moät phaàn raát quan troïng trong pheùp vaän haønh chaân khí. Cuõng khi ñoù, chaân khí theo thuû tam aâm kinh chaïy töø ngöïc xuoáng caùc ñaàu ngoùn tay, noái tieáp vôùi thuû tam döông kinh, chaân khí töø tuùc tam döông kinh töø ñaàu chaïy xuoáng chaân, tieáp vôùi tuùc tam aâm kinh. Chu trình naøy goïi laø ñaïi tuaàn hoaøn cuûa kinh khí.

Taäp luyeän vaän haønh chaân khí khi ñaõ ñaû thoâng ñöôïc ñoác maïch, luùc thôû ra chaân khí theo nhaâm maïch chaïy xuoáng ñan ñieàn, khi huùt vaøo chaân khí theo ñoác maïch chaïy leân huyeät baùch hoäi, goïi laø tieåu tuaàn hoaøn. Chung qui, vaän haønh chaân khí khoâng ngoaøi muïc tieâu ñaû thoâng hai maïch nhaâm ñoác. Tuy nhieân, chính vì hoâ haáp laø ñoäng löïc vaän chuyeån chaân khí neân taäp luyeän chaân khí chính laø ñeå ñieàu chænh vaø daãn chaân khí chaïy ñeán caùc ñaàu ngoùn tay. Daãu hoâ haáp laø moät hieän töôïng töï nhieân cuûa con ngöôøi, nhöng sau khi sinh ra, sinh hoaït haøng ngaøy ñaõ khieán cho chuùng ta maát ñi caùi baûn tính nguyeân thuûy, laøm sai laïc caùc hoaït ñoäng tieân thieân, maát tieát ñieäu saün coù, laøm cho chaân khí khoâng coøn ñaày ñuû, kinh laïc khoâng coøn thoâng suoát, chöa giaø ñaõ suy, trong ngöôøi mang voâ soá beänh taät. Phöông phaùp ñieàu töùc chính laø caùch hay nhaát ñeå boài boå laïi chaân khí ñaõ hao huït, ñaû thoâng caùc kinh maïch bò taéc ngheõn, khoâi phuïc caùc cô naêng tieân thieân.

Ñieàu chænh vaø boài döôõng chaân khí chuû yeáu laø laøm sao ñöa ñöôïc khí trôû veà ñan ñieàn. Moãi khi thôû ra, chuùng ta phaûi ñieàu ñoäng chaân khí chaïy theo nhaâm maïch quay trôû veà ñan ñieàn laø ñeå cho khí ñi ñuùng höôùng. Vaán ñeà ñieàu töùc vì theá quan troïng nhaát laø khi thôû ra, vaø moãi laàn thôû ra chaân khí laïi vaøo ñan ñieàn theâm moät chuùt. Thôû ra cuõng laø caùch ñeå toáng khoâng khí ñaõ dô trong phoåi ra ngoaøi ñeå chuaån bò thay baèng khí môùi, cho neân ñieàu töùc cuõng laø vaän chuyeån chaân khí.

Cuõng neân noùi theâm, nhieàu ngöôøi chuû tröông thôû saâu (thaâm hoâ haáp), cho laø muoán cho khí traàm ñan ñieàn caàn coá gaéng huùt vaøo thaät nhieàu, giöõ hôi cho thaät laâu. Thöïc teá nhö theá laø ñi ngöôïc vôùi cô naêng sinh lyù bình thöôøng cuûa con ngöôøi, vaø cuõng mang aûo töôûng chaân khí chính laø khoâng khí. Khi huùt vaøo, khoâng khí chæ vaøo ñeán loàng ngöïc chöù khoâng chaïy xuoáng ñöôïc döôùi buïng, neáu buïng phình ra laø vì hoaønh caùch maïc bò eùp xuoáng. Nhöõng ai taäp theo phöông phaùp naøy seõ bò hieän töôïng goïi laø treä khí. AÙp löïc caøng maïnh thì phaûn aùp löïc caøng nhieàu, ñeán moät luùc naøo ñoù, chaân khí seõ thöôïng xung gaây ra hoa maét, nhöùc ñaàu vaø coù theå gaây ra beänh cao aùp huyeát. Phöông phaùp nhòn hôi chæ coù taùc duïng vaøo caùc baép thòt buïng vaø ngöïc, nhöng khoâng coù aûnh höôûng gì ñeán vieäc ñieàu daãn chaân khí, vaø chaéc chaén khoâng theå naøo ñaû thoâng ñöôïc hai maïch nhaâm ñoác.
 
 

Tuy nhieân, quan nieäm veà huyeät naøy khoâng ñoàng nhaát, moãi moân phaùi moät khaùc. Nhieàu ngöôøi coøn giöõ bí maät, khoâng truyeàn ra ngoaøi. Cho ñeán nay ngöôøi ta cho raèng ñan ñieàn khoâng phaûi laø moät huyeät maø laø ba khu vöïc troïng yeáu treân cô theå, goàm thöôïng ñan ñieàn ôû treân ñaàu, trung ñan ñieàn ôû ngöïc vaø haï ñan ñieàn ôû buïng döôùi. Thöôïng ñan ñieàn laø vò trí quan yeáu nhaát khoâng nhöõng ñoái vôùi sinh meänh maø ñoái vôùi ngöôøi luyeän tieân ñan vaø vi trí cuûa noù ngaøy nay nhieàu hoïc giaû xaùc ñònh laø taïi naõo thaát thöù ba, chieáu ñieåm cuûa hai huyeät baùch hoäi (töø ñænh ñaàu ñaâm xuoáng) vaø mi taâm (töø giöõa hai loâng maøy ñaâm vaøo). Coù leõ vì theá maø caùc toân giaùo ñeàu coi laø nhöõng baäc tieân thaùnh coù voøng haøo quang taïi treân ñaàu, laáy taâm ñieåm laø thöôïng ñan ñieàn. Trung ñan ñieàn naèm taïi taâm oa, nhöng cuõng coù thuyeát noùi laø ôû gaàn roán. Haï ñan ñieàn ôû döôùi roán chöøng ba phaân (tuy nhieân khoaûng caùch naøy moãi nôi noùi moät khaùc, coù choã vieát laø 1 taác röôõi, coù choã laïi noùi ôû ngay huyeät hoäi aâm). Nhöõng vò trí cuûa ñan ñieàn coù nhieàu ñieåm töông ñoàng vôùi nhöõng luaân xa (chakras) maø nhöõng ngöôøi taäp yoga thöôøng duøng ñeå taäp trung tö töôûng, thöôïng ñan ñieàn töông öùng vôùi ajna, trung ñan ñieàn töông öùng vôùi anahata coøn haï ñan ñieàn coù leõ laø muladhara. Moät caùch toång quaùt, ba vò trí naøy laø ba vò trí quan yeáu cuûa cô theå, laø nhöõng nôi chaân khí hoäi tuï vaø löu ñoäng.

 Theo Trung Quoác Y Hoïc Ñaïi Töø Ñieån thì ñan ñieàn laø “tinh thaát cuûa con trai, baøo cung cuûa con gaùi, laø nôi tu luyeän noäi ñan, ôû döôùi roán ba taác”. Theo ñònh nghóa thoâng thöôøng nhaát, ñan ñieàn ngay giöõa buïng döôùi, khoaûng ba taác döôùi roán. Theo nguyeân nghóa, ñieàn laø ruoäng, ñan laø vieân thuoác, laø tinh chaát cuûa döôïc lieäu, coù coâng duïng cöôøng thaàn trò beänh. Chaân khí löu chuyeån trong thaân theå chuùng ta laøm cho khoûe maïnh, gia taêng tuoåi thoï neân ñöôïc goïi laø ñan. Ñan dieàn laø nôi taäp trung chaân khí neân ñaët teân nhö vaäy.

Ñan ñieàn laø nguyeân ñoäng löïc cuûa ñôøi soáng, laø moät boä vò cöïc kyø troïng yeáu, laø khôûi ñieåm cuûa nhaâm, ñoác vaø xung maïch, nôi hoäi tuï cuûa moïi kinh maïch trong con ngöôøi. Ngöôøi ta tin raèng ñan ñieàn cuõng nhö moät caùnh cöûa, môû ra khi coù khí, ñoùng laïi khi khoâng coù khí, ñoùng vai troø cuûa moät bieån caû ñeå tích tuï chaân khí neân coøn goïi laø bieån khí (khí haûi nhöng khoâng phaûi laø huyeät khí haûi cuõng gaàn nôi ñoù).

Veà phöông dieän sinh lyù, ñan ñieàn laø nôi taøng tinh cuûa nam giôùi, nôi thuï thai cuûa nöõ giôùi, nhôø ñoù maø sinh tröôûng, phaùt duïc neân coøn goïi laø sinh moân hay meänh moân. Sau khi ñan ñieàn sung maõn chaân khí, neân töø eo trôû leân trôû neân coù söùc löïc, Naïn Kinh goïi söùc naøy laø thaän gian ñoäng khí. Tron pheùp vaän haønh chaân khí, khi thôû ra, chaân khí chaïy xuoáng ñan ñieàn, neân giai ñoaïn naøy phaûi taäp trung yù chí vaøo ñan ñieàn (yù thuû ñan ñieàn) vaø chôø cô hoäi tieán theâm böôùc keá tieáp laø ñöa chaân khí khai thoâng maïch ñoác (tích khí xung quan). Ñaây laø giai ñoaïn chuû yeáu trong vieäc taêng cöôøng vaø baûo veä söùc khoûe.
 

Trong hoaït ñoäng sinh lyù cuûa con ngöôøi cuõng khoâng thoaùt khoûi qui luaät, tónh cöïc sinh ñoäng, ñoäng cöïc laïi quay veà tónh, tónh laø cô sôû cuûa ñoäng, ñoäng laø löïc löôïng cuûa tónh. Vaän haønh chaân khí laø lôïi duïng moät caùch höõu hieäu quan heä ñoäng tónh, duøng chaân khí ñeå taêng cöôøng söùc ñeà khaùng ngoõ haàu cô theå theâm khoûe maïnh vaø ít beänh taät.

Vieäc vaän haønh chaân khí cuõng coù hai phöông phaùp: tónh coâng vaø ñoäng coâng. Tónh coâng laø moät maët giöõ cho thaân theå baát ñoäng, maët khaùc ñieàu töùc ñeå thuùc ñaåy chaân khí vaän chuyeån ngoõ haàu ñaït tôùi muïc ñích ñaû thoâng kinh kyø baùt maïch. Ñoäng coâng thì phaûi vaän chuyeån thaân theå theo nhöõng tö thöùc khaùc nhau, phoái hôïp tö thöùc ñeå daãn tinh thaàn, baøi tröø taïp nieäm, laøm cho ñaàu oùc trôû neân tónh laõng. Noùi nhö theá, caû hai hình thöùc ñoäng vaø tónh coâng ñeàu chæ nhaèm ñaït tôùi tình traïng an tónh cuûa taâm hoàn vaø daãn chaân khí theo moät ñöôøng ñi nhaát ñònh nhaèm muïc ñích khoûe maïnh.

Nhaän thöùc veà tónh

Nhöõng nhaø döôõng sinh khi baøn ñeán tónh bao giôø cuõng ñoøi hoûi tình traïng an tónh, khoâng suy nghó gì heát (goïi laø nhaäp ñònh hay nhaäp tónh). Tuy nhieân nhieàu ngöôøi tuy coá gaéng nhöng vaãn khoâng ñaït ñöôïc tình traïng tónh, traùi laïi ñaàu oùc vaãn suy nghó vaån vô, khoâng tìm ra ñöôïc manh moái giaûi quyeát vaán ñeà. Thöïc teá cho thaáy tình traïng tónh tuyeät ñoái khoâng theå coù maø chuùng ta chæ coù theå ñaït ñöôïc tình traïng tónh töông ñoái maø thoâi. Thaønh thöû, tónh ñoái vôùi ngöôøi taäp chaân khí vaän haønh chæ coù nghóa laø thaân theå an nhieân, taäp trung tinh thaàn vaøo vieäc ñieàu chænh hoâ haáp, thuùc ñaåy chaân khí ñaû thoâng hai maïch nhaâm, ñoác roài sau cuøng ñaû thoâng toaøn theå caùc kinh laïc.

Trong tieán trình ñaït ñeán caûnh giôùi naøy, thaân theå chuùng ta traûi qua nhieàu traïng thaùi khaùc nhau. Trong Baûn Thaûo cöông muïc, Lyù Thôøi Traân coù vieát:

Caûnh töôïng khi ñi tìm ñaïo, chæ nhöõng ngöôøi soi chieáu noäi taâm môùi thaáy ñöôïc (yù noùi phaûi taäp môùi bieát)[14]

Khi vieäc luyeän coâng ñaït thaønh, chaân khí trong kinh maïch vaän haønh khoâng ngöøng, nhöõng gì haønh giaû caûm thaáy phong phuù vöôït ra ngoaøi söï töôûng töôïng maø ngöôøi khoâng taäp khoâng theå bieát ñöôïc.

Thaønh ra khi ñoù, tuy beà ngoaøi tónh nhöng beân trong chaân khí löu chuyeån, heát söùc tích cöïc, cho neân caùi tónh ñoù chæ laø tónh töông ñoái vaø bieåu kieán maø thoâi.

Tónh cöïc sinh ñoäng

Tuy duøng nhieàu caùch khaùc nhau nhöng chuû yeáu vaãn laø laøm sao khoâng bò chia trí, chæ taäp trung vaøo vieäc daãn chaân khí ñi tôùi nhöõng nôi maø haønh giaû muoán. Chaân khí vaø khaû naêng cheá ngöï coù quan heä hoã töông, chaân khí caøng nhieàu thì söï taäp trung tö töôûng caøng maïnh, vaø khi chaân khí ñaày ñuû thì tinh thaàn cuõng theâm an tónh, traán ñònh. Ñoù chính laø tónh cöïc sinh ñoäng. Coù ngöôøi duøng caâu saám vang trong nuùi cuõng khoâng sôï (loâi kích sôn nhi baát cuï) ñeå hình dung traïng thaùi ñoù.

Khi ñaõ nhaäp tónh, chaân khí vaän haønh khoâng ngöøng, löu chuyeån thieân bieán vaïn hoùa, thaân theå aám aùp nhö gioù xuaân, trong loøng thoaûi maùi, caùi caûm giaùc maø coå nhaân goïi laø loøng töï taïi vôùi traêng gioù voâ bieân. Tónh hay ñònh ñoù laø traïng thaùi sung maõn chaân khí, töï nhieân khoâng phaûi laø coâng phu tu taäp cuûa con ngöôøi coù nieàm tin toân giaùo, maø laø söï phaùt trieån cuûa cô theå. Ñoù chính laø tónh ñoäng töông kieâm.
 
 

Pheá taïng

Phoåi naèm trong ngöïc, veà kinh laïc lieân quan ñeán ruoät giaø vì pheá kinh vaø ñaïi tröôøng kinh laø moät bieåu moät lyù. Trong cô theå, hai cô quan naøy coù nhieäm vuï taåy röûa chaát ñoäc, laøm cho thaân theå saïch seõ, da deû töôi nhuaän. Phoåi coù cöûa ngoõ laø muõi, vöøa laø moät giaùc quan ñeå bieát muøi, vöøa laø thoâng ñaïo ñeå cô theå huùt vaø thôû khí trôøi. Phoåi trôï löïc cho taâm taïng trong vieäc vaän chuyeån khí huyeát vaø daãn döôõng khí ñeán toaøn thaân. Phoåi coøn laø nhieäm vuï noái lieàn caùc taïng, laøm cho vieäc sinh hoaït giöõa caùc cô quan ñöôïc ñieàu hoøa.

 Töø khi môùi sinh ra ñôøi, phoåi lieân tuïc hoaït ñoäng khoâng ngöøng nghæ, huùt döôõng khí, nhaû thaùn khí. Vieäc vaän haønh chaân khí chuù troïng khi thôû ra giuùp cho vieäc co ruùt caùc teá baøo, laøm gia taêng cô naêng baøi tröø thaùn khí. Thoå coá naïp taân, ñuùng nhö teân goïi laø ñaåy khoâng khí cuõ ra vaø hít khoâng khí môùi vaøo vì theá khi toáng ra coát laøm sao khoâng khí ra caøng ñöôïc nhieàu caøng toát.

Phoåi chuû veà bì mao, trong khi hoâ haáp, caùc loã chaân loâng cuõng theo ñoù maø ñoùng môû, bình thöôøng khoâng thaáy caûm giaùc nhöng ñeán moät trình ñoä naøo ñoù, taát caû caùc loã chaân loâng seõ theo hoâ haáp maø hoaït ñoäng. Trình ñoä ñoù khieán cho noäi khí vaø ngoaïi khí giao hoøa vôùi nhau, ngöôøi ta goïi laø theå hoâ haáp (hoâ haáp toaøn thaân). Chính vì noäi hoâ haáp hoaït ñoäng maïnh, ngoaïi hoâ haáp trôû neân nheï nhaøng, nhö coù nhö khoâng, do ñoù hôi thôû luùc ñoù trôû neân saâu, nheï, ñeàu ñaën vaø daøi, boán ñaëc ñieåm quan troïng maø noäi gia thöôøng ñeà cao (thaâm, teá, quaân, tröôøng). Khi ñoù, moãi phuùt haønh giaû chæ coøn thôû 4, 5 laàn, so vôùi bình thöôøng ñaõ giaûm ñi ñeán 2/3. Thôøi gian nghæ ngôi cuûa phoåi taêng leân, nhòp tim ñaäp chaäm laïi, vaø sinh löïc cuûa phoåi taêng leân. Danh töø rieâng maø nhöõng ngöôøi luyeän ñan goïi pheùp thôû naøy laø qui töùc (thôû nhö con ruøa), coå nhaân vaãn coi laø moät caùch ñeå ñöôïc tröôøng thoï.

Taâm taïng

Tim naèm trong ngöïc, coù bao tim che beân ngoaøi. Tim laø chu