DICH THÔ vaø THÔ DICH
Thuaàn Löông Vuõ Vaên Toaøn
| Thuôû
xöa ôû nöôùc ta, khi Haùn hoïc
coøn thònh, caùc cuï ta ñoïc thô,
laøm thô chöõ Haùn hoaëc chöõ
Noâm, chöù ít ai dòch thô.
Keå töø khi Haùn hoïc suy taøn vaø thô Phaùp ñaõ baét ñaàu phoå bieán ôû Vieät nam, nhöõng ngöôøi bieát khaù chöõ Haùn, hình nhö muoán chia seû nhöõng caûm nhaän, nhöõng thích thuù cuûa mình ñaõ ñem dòch moät soá nhöõng baøi thô coå phong nhaát laø nhöõng baøi thô Ñöôøng noåi tieáng trong ñoù coù caùc cuï Traàn-Troïng- Kim, Ngoâ-Taát-Toá, Nguyeãn-Khaéc-Hieáu...Rieâng nhöõng nhaø taân hoïc thì dòch nhöõng baøi thô Phaùp ñöôïc truyeàn tuïng ngay beân chính quoác chaúng haïn nhö cuï Nguyeãn vaên Vónh, nhaø vaên Khaùi Höng,... Dòch thô dó nhieân laø phaûi tìm hieåu töøng chöõ, töøng caâu- nhaát laø chöõ Haùn- vaø noäi dung toaøn baøi, sau ñoù môùi dieãn ra baèng tieáng meï ñeû. Ngöôøi dòch dó nhieân phaûi xính laøm thô, coù taâm hoàn nhaïy caûm, hay noùi caùch khaùc laø coù hoàn thô vaø chính caùi hoàn thô nôi ngöôøi dòch laø ñieàu caên baûn. Vaãn caùi chuyeän ñoàng thanh töông öùng, ñoàng khí töông caàu. Cuõng nhö ngöôøi Phaùp quen noùi: Qui se ressemblent, sassemblent. Moät ngöôøi chöa yeâu, hoaëc chæ yeâu theo caùi kieåu nhaø, boá laøm cho; vôï, boá laáy cho thì khoù maø caûm nhaän ñöôïc baøi thô noùi veà moái tình laõng maïn cuûa chaøng trai chæ moät laàn nhaùc thaáy boùng hoàng maø ñaõ meâ maån, nhung nhôù ñeå moät naêm sau laïi ñeán choán xöa, giai nhaân ñaâu chaúng thaáy maø chæ thaáy beõ baøng khi hoa ñaøo vôùi gioù ñoâng cöôøi nhaïo mình. ( Hình nhö Nguyeãn Du ñaõ coù laàn nhö vaäy neân môùi coù caâu Kieàu: Hoa ñaøo naêm ngoaùi coøn cöôøi gioù ñoâng. Moät ngöôøi sinh ra trong boïc ñieàu, lôùn leân trong nhung luïa, khoâng heà bò caùi ñoùi, caùi reùt haønh haï thì chia xeû laøm sao ñöôïc noãi loøng cuûa keû coát baàn vaø khoâng theå naøo dòch cho thaám thiaù nhöõng caâu: Voâ y, söû ngaõ haøn, Voâ phaïn, söû ngaõ cô. ( Khoâng aùo khieán ta laïnh. Khoâng côm khieán ta ñoùi). Coù nhöõng ngöôøi caû ñôøi chöa heà chia tay vôùi ngöôøi yeâu thöông moät laàn naøo thì coù dòch moät baøi thô tieãn bieät naøo ñoù, ñoïc leân vaãn khoâng coù hoàn. Noùi toùm laïi laø duø chæ dòch thoâi, ngöôøi dòch cuõng phaûi coù taâm tö töông töï nhö taùc giaû, nhö kieåu ngöôøi xöa ñaõ noùi: ta cuõng noøi tình, thöông ngöôøi ñoàng ñieäu. ( Chu-maïnh-Trinh). Ngoaøi ra moãi ngoân ngöõ coù saéc thaùi rieâng bieät cho neân ngöôøi Phaùp ñaõ khaúng ñònh: Traduire, cest trahir. Maø dòch thô thì caùi chuyeän phaûn boäi caøng lôùn hôn..Thoâi thì luùc theâm, luùc bôùt, taùc giaû noùi kieåu naøy, dòch giaû noùi kieåu kia, laïi coøn theå thô khaùc nhau, luaät thô, vaàn ñieäu phaûi toân troïng chöù. Nhöõng baøi thô chöõ Haùn, chöõ Phaùp ñöôïc truyeàn tuïng thöôøng coù nhieàu ngöôøi dòch ra thô Vieät. Dó nhieân laø coù baøi hay, coù baøi thöôøng vaäy. Ñieàu coát yeáu laø khi ngaâm leân ngöôøi ta nghe ñuùng laø thô tieáng Vieät laø ñöôïc. Baøi töù tuyeät cuûa Vöông-só-Trinh ñeà cho truyeän Lieâu trai chí dò cuûa Boà Tuøng Linh döôùi ñaây: Coâ voïng ngoân chi nghe thính chi. Ñaäu baèng quaù giaù, vuõ nhö ti. Lieäu öng yeám taùc nhaân gian ngöõ, Aí thính thu phaàn quyû xöôùng thi Baøi dòch I: Noùi laùo maø chôi, nghe laùo chôi. Daøn döa luùn phuùn haït möa rôi. Söï ñôøi ñaõ chaùn khoâng buoàn noùi, Laúng laëng nghe ma keå chuyeän ngöôøi. Taûn Ñaø. Taûn Ñaø ñaõ töï cho mình laø ngoâng neân haï buùt vieát noùi laùo, nghe laùo chaéc laø ñaéc yù laém. Moät tay cöï phaùch trong giai ñoaïn chuyeån tieáp cöïu hoïc vaø taân hoïc thì baøi thô dòch cuûa oâng phaûi keå laø hay. Nhöng dó nhieân laø khoâng traùnh khoûi söï theâm bôùt baát ñaéc dó. Dòch giaû chæ noùi ñeán daøn döa ( qua giaù) maø khoâng noùi ñeán daøn ñaäu ( ñaäu baèng). Caâu cuoái dòch giaû laïi noùi laø laúng laëng nghe ma trong khi nguyeân taùc laïi laø aùi thính ( khoaùi nghe). Maáy caâu treân ñaây chæ muoán noùi: khoâng neân caâu neä, khoâng caàn phaûi goø töøng chöõ, töøng caâu, mieãn sao noùi leân ñöôïc yù chính laø ñuû. Baøi dòch II: Noùi nhaêng, noùi cuoäi mieãn cho qua. Daøn ñaäu, daøn döa luùn phuùn möa. Ñaõ chaùn vieäc ñôøi khoâng nhaéc ñeán, Thu veà khoaùi quyû xöôùng thi xöa. Vaên Toaøn. Baøi dòch III: Nghe nghe, noùi noùi maø chôi. Daøn döa, daøn ñaäu möa rôi laïnh luøng. Söï ñôøi chaùn ngaùn voâ cuøng, Thu veà, ma keå chuyeän loøng maø vui. Vaên Toaøn. Baûo raèng baøi naøy
hôn baøi kia e khoâng ñuùng. Baøi
naøo thì cuõng coá gaéng trung thaønh
toái ña vôùi nguyeân taùc, theá
thoâi. Caùi quan troïng laø ñoïc
leân khoâng ngoâ ngheâ, khoâng lai caêng,
caùi gioïng Vieät, caùi tinh thaàn Vieät
ngöõ khoâng xa rôøi laø ñöôïc.
|