Trong ngoân ngöõ cuûa maøu saéc, moãi maøu theå hieän yù nghóa rieâng reõ cuûa noù, mang saéc thaùi ñaëc bieät, lieân quan vôùi ñôøi soáng con ngöôøi. Ngoân ngöõ ngheä thuaät noùi chung vaø maøu saéc, noùi rieâng töï noù baøy toû yù nghóa lieân quan ñeán ñôøi soáng con ngöôøi. Chaúng haïn, maøu tím bieåu hieän cho noãi bi thöông, ñau khoå, chia lìa, xa caùch...
Tuy nhieân, maøu xanh vaø tím cuõng laø maøu saéc thaân thöông, ngöôøi baïn ñoàng haønh trong löùa tuoåi hoïc troø; coù nhieàu tôø baùo mang teân Hoa Tím, Möïc Tím, Maét Tím... ñeå noùi veà tuoåi thô ñaày hoa moäng mang boùng daùng saân tröôøng.
Hình aûnh ngoâi tröôøng noåi danh vôùi muoân nghìn boùng hoàng ôû Saøi Goøn mang teân Gia Long treân ñöôøng Phan Thanh Giaûn. Tröôøng ñöôïc thaønh laäp vaøo giöõa thaäp nieân 1910 vôùi teân Hieäu tröôûng LaGrange, ñaàu thaäp nieân 1940 ñoåi thaønh Lyceeù Gia Long, vì maëc ñoàng phuïc maøu tím neân danh xöng quen thuoäc vôùi teân tröôøng Aùo Tím (Colleøge des Jeunes Filles Indigenes), ñaõ laøm rung ñoäng khoâng bieát bao nhieâu traùi tim... tim tím coõi loøng.
Vì vaäy, ngheä só thöôøng ñeà caäp ñeán maøu tím, coù söï lieân töôûng giöõa hình boùng yeâu kieàu, thöôùt tha, ñaâu ñoù coøn laïi vôùi noãi buoàn xa xaêm, vôùi taø aùo, muøa thu, buoåi chieàu, vôùi nuùi röøng, doøng soâng vôùi khoâng gian hiu quaïnh, thöông tieác vaây quanh.
Mang noãi nieàm, taâm traïng cuûa chaøng trai treû tham gia giöõa thôøi kyø “khaùng chieán” choáng Phaùp, trong giaây phuùt ñau thöông, baát haïnh, tang toùc, thöông nhôù khi ngöôøi yeâu, ngöôøi baïn ñôøi ñaõ vónh vieãn ra ñi döôùi doøng nöôùc. Nhaø thô Höõu Loan ñaõ ñeå laïi baøi thô tuyeät taùc: Maøu Tím Hoa Sim.
Thoâng thöôøng, baøi thô chæ toâ ñieåm theâm “höông hoa” trong tôø baùo nhöng laàn ñaàu tieân, baøi thô Maøu Tím Hoa Sim ñöôïc ñaêng treân baùo Traêm Hoa cuûa Nguyeãn Bính, vaøo naêm 1956. “Nhaø thô Nguyeãn Bính coøn thueâ xe taxi coù loa phoùng thanh ñi quaûng caùo khaép Haø Noäi, Traêm Hoa soá naày coù thô Maøu Tím Hoa Sim cuûa Höõu Loan”.
Maøu Tím Hoa Sim thuoäc theå thô töï do, coù 109 doøng ñöôïc ngaét, xuoáng doøng theo loái thô môùi thöôøng baét gaëp trong thôøi tieàn chieán.
“Naøng coù ba ngöôøi anh ñi boä ñoäi
Nhöõng em naøng
Coù em chöa bieát noùi
Khi toùc naøng xanh xanh.
...

Chieàu hoang tím

tím theâm maøu da dieát
Nhìn aùo raùch vai
toâi haùt trong maøu hoa
 "AÙo anh söùt chæ ñöôøng taø
vôï anh maát sôùm...”
...

Maøu tím hoa sim
tím tình tang
leä rôùm
Raùng vaøng ma
vaø röøng ruùc ñieäu quaân haønh.
Vang voïng chaäp chôøn
theo boùng nhöõng binh ñoaøn
Bieàn bieät haønh binh
vaøo thaêm thaúm chieàu hoang
maøu tím.
Toâi ví voïng veà ñaâu?
Toâi vôùi voïng veà ñaâu?
AÙo anh naùt chæ duø laâu”.

Maøu Tím Hoa Sim laø tieáng loøng thoån thöùc, nieàm thöông tieác, noãi nhôù nhung, tieáng khoùc cuûa chaøng trai ñi tham gia khaùng chieán vôùi ngöôøi tình, ngöôøi vôï môùi cöôùi ñaõ ra ngöôøi thieân coå. Nhaø thô Höõu Loan hoï Nguyeãn, sinh naêm 1915 taïi Thanh Hoùa, ñoã tuù taøi naêm 1941 taïi Haø Noäi, quay veà queâ daïy hoïc. Thaày giaùo Höõu Loan daïy keøm oû nhaø oâng Leâ Ñoã Kyø, Toång thanh tra Noâng Laâm Ñoâng Döông, trong ñoù coù coâ Leâ Ñoã Thò Ninh, môùi 8 tuoåi, nhö duyeân tieàn ñònh, moái tình thaày giaùo vaø coâ hoïc troø coøn beù ñaõ chôùm nôû trong loøng.
Naêm 1943, Höõu Loan, giaõ töø ngheà giaùo ñeå tham gia khaùng chieán choáng Phaùp. Naêm 1948, töø ñôn vò trôû veà choán cuõ, nhaø giaùo ôû tuoåi 33 vaø coâ hoïc troø vöøa troøn 16, “Cöôùi nhau xong, laø ñi”. Ñònh meänh quaù aùc nghieät, môùi ñöôïc ba thaùng “Leâ Ñoã Thò Ninh thieät maïng khi ra bôø soâng giaët giuõ, tröôït chaân teù xuoáng doøng nöôùc cuoän baêng baêng”. Trong côn binh löûa, bieát tin em gaùi maát, loøng quaën ñau. Roài moät hoâm:
“Toâi veà
khoâng gaëp naøng
Maù toâi ngoài beân moä con
ñaày boùng toái.
Chieác bình hoa ngaøy cöôùi
thaønh bình höông
taøn laïnh
vaây quanh...
... chieàu hoang tím
tím theâm maøu da dieát...”.

Trong thôøi buoåi chieán chinh ñaõ cöôùp ñi khoâng bieát bao nhieâu moái tình neân thô, hoa moäng, chöa troïn aân tình ñaõ sôùm chít khaên tang.
Ngaøy xöa Lyù Baïch ñaõ vieát:
“Tuùy ngoïa sa tröôøng quaân maïc tieáu
Coå lai chinh chieán khöù nhaân hoài”

Sau 12 theá kyû, Höõu Loan ngaäm nguøi trong hình aûnh ñoù:
“Laáy choàng thôøi chieán binh
maáy ngöôøi ñi trôû laïi”.

Maøu Tím Hoa Sim xuaát hieän treân tôø Traêm Hoa, Höõu Loan tham gia trong phong traøo Nhaân Vaên Gia Phaåm. Vaø, soùng gioù cuoäc ñôøi ñaày baát haïnh, nghieät ngaõ ñeán vôùi nhaø thô qua ba thaäp nieân. Höõu Loan soáng thaàm laëng vôùi noãi buoàn Muøa Tím Hoa Sim, töôûng chöøng queân laõng trong vuøng ñaát taêm toái.
Ngaên caùch bôûi doøng soâng, beân naày vuøng vyõ tuyeán, giöõa thaäp nieân 1960, baøi thô Maøu Tím Hoa Sim boång nhieân soáng laïi qua doøng nhaïc cuûa Dzuõng Chinh vaø Phaïm Duy.
Nhöõng Ñoài Hoa Sim cuûa Dzuõng Chinh phoùng taùc theo yù thô cuûa Höõu Loan:
“Nhöõng ñoài hoa sim
OÂi! nhöõng ñoài hoa sim
Tím chieàu hoang bieàn bieät!.
Vaøo chuyeän ngaøy xöa naøng yeâu hoa sim tím
Khi coøn toùc buùi vai
Maáy luùc xoâng pha ngoaøi traän tuyeán
Ai heïn ñöôïc ngaøy veà
Roài moät chieàu maây bay
Töø nôi chieán tröôøng ñoâng baéc ñoù
Laàn gheù veà thaêm xoùm hoaøng hoân taét sau ñoài...

...Khoùi buoát beân höông taøn nghi nguùt
Treân moä ñaày coû vaøng
Maø ñöôøng veà theânh thang
Ñoài sim vaãn coøn trong loái cuõ
Giôø thieáu ngöôøi xöa aáy, ñoài hoang môùi tieâu ñieàu”.

Phaïm Duy vôùi ca khuùc AÙo Anh Söùt Chæ Ñöôøng Taø, döïa vaøo lôøi thô cuûa Höõu Loan töø “Naøng coù ngöôøi anh” ñeán “AÙo anh söùt chæ ñöôøng taø. Nhöõng ñoài sim, nhöõng ñoài sim. Ñoài tím hoa sim”, coù thay ñoåi vaøi danh töø cho phuø hôïp vôùi hình aûnh, tình theá.
Nhaïc só caûm nhaän nieàm ñau, noãi nhôù cuûa nhaø thô vôùi moái tình thieân thu, vôùi cuøng nhòp tim, vieát theâm lôøi ca cho ñöôïm maøu thöông tieác:
“Nhôù xöa em hieàn hoøa
AÙo anh em vieàn baïc
Nhôù ngöôøi yeâu maøu tím
Nhôù ngöôøi yeâu maøu sim
Giôø phuùt chia lìa ñôøi
Chaúng ñöôïc ngoù maët ngöôøi...”.

Trong khoùi löûa chieán chinh, trong thaùng ngaøy xoâng pha nôi chieán tröôøng cao nguyeân, giôùi tuyeán. Nôi ñoù, vôùi ñoài sim, vôùi chia lìa, vôùi bao hoaøn caûnh ñôùn ñau ñaõ ñeán giöõa muoân nghìn trai tieàn tuyeán, gaùi haäu phöông... neân hình aûnh Maøu Tím Hoa Sim nhö taâm söï, baøy toû cho nhau trong bi thöông, ngheïn ngaøo tieác nhôù. Dzuõng Chinh laøm soáng laïi Maøu Tím Hoa Sim; vaø, Nhöõng Ñoài Hoa Sim laøm cho teân tuoåi nhaïc só ñi vaøo trong loøng moïi ngöôøi. Phaïm Duy coù taøi phoå nhieàu baøi thô thaønh ca khuùc raát tuyeät nhöng phaûi nhöôøng böôùc cho Dzuõng Chinh nhö Lyù Baïch phaûi nhöôøng Thoâi Hieäu vôùi Hoaøng Haïc Laâu, tuy coù caâu khoâng gieo ñuùng nieâm luaät.
Treân khaép nuùi röøng Trung nguyeân, nôi naøo cuõng coù sim moïc, coù nôi töø ñoài naày sang ñoài khaùc, doïc theo Tröôøng Sôn nhö Höông Hoùa, A Löôùi, Phöôùc Sôn, Queá sôn, Kong Plong... Khi böôùc chaân ngöôøi chieán binh di chuyeån, haønh quaân phieâu baït treân nuùi ñoài, hình aûnh, dö aâm, lôøi ca tieáng nhaïc Maøu Tím Hoa Sim trong “chieàu hoang tím, tím theâm maøu da dieát” laøm xoùt xa, teâ taùi coõi loøng.
Hình aûnh Maøu Tím Hoa Sim khoâng nhöõng laø nguoàn caûm höùng cho ngöôøi ngheä só trong thôøi ñao binh maø coøn theo boùng, vöôït ñaïi döông trong taâm hoàn nhaïc só nôi haûi ngoaïi. Duy Khaùnh ôû Cali, saùng taùc Maøu Tím Hoa Sim, nhòp Boleùro. Töø “Naøng coù ba ngöôøi anh...” ñeán “AÙo anh söùt chæ ñöôøng taø, vôï anh cheát sôùm meï giaø chöa khaâu”. ÔÛ Texas, Song Ngoïc saùng taùc Maøu Tím Hoa Sim, nhòp Habanara, Boleùro. Töø “Naøng coù ba ngöôøi anh” ñeán ” Vôï anh cheát sôùm, meï giaø chöa khaâu”. Ca khuùc cuûa Duy Khaùnh & Song Ngoïc vieát gaàn saùt theo doøng thô cuûa Höõu Loan. Phaàn cuoái cuûa baøi thô töø “Maøu tím hoa sim, tím tình tang...” ñeán “AÙo anh naùt chæ duø laâu” caû Phaïm Duy, Duy Khaùnh & Song Ngoïc ñeàu bò boû queân.
Sua boán thaäp nieân, trong chuyeán du haønh vaøo mieàn Nam, gaëp anh em Vaên ngheä só, nhaø thô Höõu Loan nghe ñöôïc doøng nhaïc cuûa Phaïm Duy & Dzuõng Chinh, ñaõ baät khoùc, ngheä thuaät vaø caûm tính trong traùi tim ngheä só ñöôïc hoøa nhaäp trong nieàm rung caûm saâu xa, baát taän, moät hình aûnh ñau thöông, moät traùi tim röôùm maùu, moái tình thieân thu mang doøng leä chaûy daøi töø maùi toùc coøn xanh cho ñeán thuôû baïc ñaàu!.
Vôùi maøu tím, sau Höõu Loan, Yeân Thao sau thôøi gian tham gia khaùng chieán, trôû veà thaønh ñoâ, baøi thô Tím raát tröû tình, laõng maïn nhöng chöa ñöôïc baét gaëp trong taâm hoàn nhaïc só neân bò chìm trong phoâi pha:
”...Thoâi theá laø em, caùch bieät roài
Ñöôøng leân moãi böôùc, moãi xa xoâi
Tim tím hoa röøng tim tím nuùi
Trôøi eâm tim tím, tím ñoâi nôi...”

Baøi thô cuûa Ñinh Huøng qua ca khuùc Chieàu Tím cuûa Ñan Thoï ñaõ soáng trong loøng moïi ngöôøi qua ba thaäp nieân nay. Hoa Traéng Thoâi Caøi Treân AÙo Tím cuûa Kieân Giang qua doøng nhaïc cuûa Huyønh Anh ñaõ moät thôøi vang boùng. ÔÛ ñoù, mang noãi buoàn xa xaêm, dòu vôïi vôùi hình aûnh ”...Töø ngaøy binh löûa ngaäp queâ höông... Taøn roài bao kyû nieäm xa xöa” nhö voøng vong thöông tieác mang maøu tím.
Qua nhieàu thaäp nieân, raát nhieàu ca khuùc mang saéc hoa maøu tím nhö Ngaøn Thu AÙo Tím cuûa Hoaøng Troïng - Vónh Phuùc, Tình Yeâu Maøu tím cuûa Song Ngoïc, Thöông Thaàm Taø AÙo Tím cuûa Phöôïng Vuõ, Nhôù Muøa Hoa Tím cuûa Maïnh Phaùt, Taø AÙo Tím cuûa Hoaøng Nguyeân, Chieàu Tím cuûa Ñan Thoï phoå thô cuûa Ñinh Huøng ... cho ñeán môùi ñaây vôùi ca khuùc Chieàu Thu Tím cuûa Kannan D. Nguyeãn.. .chöa coù hình aûnh naøo taïo aán töôïng saâu saéc nhö Maøu Tím Hoa Sim.
Doøng thôøi gian vaãn troâi, thaùng ngaøy löu laïc nôi haûi ngoaïi, duø baét gaëp muoân nghìn hoa thôm coû laï nhöng khoâng theå tìm ñöôïc maøu tím cuûa tuoåi moäng mô neân thô trong saùng, maøu tím cuûa hoa röøng mang theo moái tình vôùi traùi tim röôùm maùu ñeû noùi leân caøi ñeïp tuyeät vôøi cuûa tình yeâu.
Sau baøi thô Maøu Tím hoa Sim, Höõu Loan xuaát hieän trong Vaên nhaân - Giai Phaåm vôùi baøi thô Nhöõng Thaèng Nònh Hoùt nhö nhöõng caùi taùt vaøo nhöõng teân boài buùt “thang löng, thang löôõi” soáng heøn haï trong ngoøi buùt. Vuï aùn Nhaân vaên - Giai Phaåm xoâ ñaåy cuoäc ñôøi cuûa nhaø thô cuõng nhö haàu heát vaên nhaân khaùc ñeàu bò ñoïa ñaøy trieàn mieân cho ñeán cuoái cuoäc ñôøi, ñaõ baát haïnh trong cuoäc tình cuûa thôøi khaùng chieán thì coù nghaõi gì vôùi thaùng naêm coøn laïi?. Höõu Loan goùp maët trong thi nhaïc Vieät Nam vôùi hình aûnh cuoäc tình ñau thöông, baát haïnh ñöôïc deät thaønh hoa gaám toâ ñieåm cho ngheä thuaät vaø theá gian

Vöông Truøng Döông