Töø khi Phaùp ñaët neàn ñoâ hoä naêm 1884 taïi nöôùc ta, daân
  chuùng Vieät Nam lieân tieáp noåi leân tranh ñaáu choáng Phaùp
  giaønh ñoäc laäp.  Luùc ñaàu, nhöõng cuoäc khôûi nghóa baïo
  ñoäng noå ra döõ doäi khaép nôi trong nöôùc, nhöng löïc
  löôïng quaân söï Phaùp ñöôïc trang bò toái taân hôn, ñaõ ñaøn
  aùp maïnh meõ vaø deïp yeân daàn daàn caùc cuoäc khôûi nghóa cuûa
  phong traøo Caàn vöông vaø Vaên thaân.  Khoâng theå chieán ñaáu
  baèng quaân söï, caùc só phu vaøo ñaàu theá kyû 20 kieám caùch
  tranh ñaáu khaùc, chuyeån qua vaän ñoäng duy taân ñeå canh taân
  ñaát nöôùc, vaø töø ñoù tieán leân ñoøi hoûi ñoäc laäp.
  Cuoäc vaän ñoäng duy taân chia laøm hai höôùng: Phan Boäi Chaâu
  chuû tröông ñöa sinh vieân Vieät Nam sang Nhaät Baûn du hoïc ñeå
  ñaøo taïo caùn boä, ñoàng thôøi caàu vieän Nhaät Baûn trôû veà
  phuïc quoác, vaø Phan Chu Trinh chuû tröông phaùt ñoäng phong traøo
  taân vaên hoùa trong nöôùc, naâng cao daân trí, ñeà cao daân
  quyeàn, khuyeán khích môû tröôøng daïy chöõ Quoác ngöõ, phaùt
  trieån noâng nghieäp, tieåu thuû coâng nghieäp, vaø thöông
  nghieäp.  Nhöõng hoaït ñoäng maïnh nhaát theo ñöôøng höôùng
  cuûa Phan Chu Trinh laø nhöõng toå chöùc ôû Quaûng Nam, tröôøng
  Duïc Thanh cuøng coâng ty Lieân Thaønh ôû Phan Thieát, vaø Ñoâng Kinh
  Nghóa Thuïc ôû Haø Noäò  Caû hai cuoäc vaän ñoäng Ñoâng du vaø
  Duy taân ñeàu bò ngöôøi Phaùp tìm ñuû moïi lyù do ñeå ñaøn
  aùp, vaø cuoái cuøng bò tan raõ naêm 1908.
   Vieät Nam ñang soáng yeân laønh trong truyeàn thoáng vaø trong khu
  vöïc cuûa mình, nhöng töø giöõa theá kyû 19, Vieät Nam  ôû theá
  chaúng ñaëng ñöøng caøng ngaøy caøng tham gia vaøo ñôøi soáng
  chính trò theá giôùò  Nguyeân do laø taïi AÂu Chaâu, vaøo theá kyû
  18, cuoäc caùch maïng kyõ ngheä ñaõ laøm cho caùc nöôùc AÂu Chaâu
  phaùt trieån giao thöông, baønh tröôùng theá löïc khaép theá
  giôùi vaøo ñaàu theá kyû 19, vaø khoâng nöôùc naøo coøn coù theå
  beá quan toûa caûng.  Caùc nöôùc AÂu Chaâu thi nhau ñaùnh chieám
  thuoäc ñòa, thi haønh chuû nghóa thöïc daân ñeá quoác.  Sang
  theá kyû 20, nhu caàu giaûi phoùng daân toäc laøm naåy sinh traøo
  löu hình thaønh caùc ñaûng phaùi chính trò hoaëc caùc lieân minh
  quoác teá ñeå möu caàu vieäc giaûi phoùng daân toäc, nhö ñaûng
  Coäng Saûn ôû AÂu chaâu, ñaûng Quoác Ñaïi (Congress party) ôû AÁn
  Ñoä, Quoác Daân Ñaûng (Kuo min tang) ôû Trung Hoaï.. Nhöõng nhaø
  yeâu nöôùc Vieät Nam lieàn ñi theo höôùng ñoù, thaønh laäp
  nhöõng ñaûng phaùi toå chöùc theo loái phöông taây, tranh ñaáu
  vöøa baèng ñöôøng ngoân luaän, nghò tröôøng coâng khai, vaø
  vöøa baèng phöông thöùc baïo löïc caùch maïng bí maät.
  ÔÛ ngoaøi nöôùc, taïi Trung Hoa, Toân Vaên(1) vaø Quoác Daân Ñaûng
  ñaõ thaønh coâng trong cuoäc caùch maïng Taân Hôïi (1911), laät
  ñoå nhaø Maõn Thanh.  Luùc ñaàu, cuoäc caùch maïng coøn gaëp
  nhieàu trôû ngaïi, nhöng ñeán naêm 1927, thoáng cheá Töôûng
  Giôùi Thaïch ñem quaân baéc phaït, thoáng nhaát Trung Hoa döôùi
  cheá ñoä daân chuû.  Ñieàu naày caøng laøm nöùc loøng nhöõng
  phong traøo hoaït ñoäng caùch maïng Vieät Nam.
  Trong khi ñoù, laõnh tuï Quoác Daân Ñaûng Trung Hoa ôû mieàn nam
  laø Hoà Haùn Daân ñaõ giuùp Kyø Ngoaïi Haàu Cöôøng Ñeå cuøng Phan
  Boäi Chaâu taäp hoïp caùc thaønh phaàn hoaït ñoäng caùch maïng
  Vieät Nam ñang soáng ôû Trung Hoa, thaønh laäp Vieät Nam Quang
  Phuïc Hoäi taïi Sa Haø (Quaûng Chaâu, Trung Hoa) vaøo ñaàu naêm 1912
  (nhaâm tyù), do Cöôøng Ñeå laøm hoäi tröôûng vaø Phan Boäi Chaâu
  laøm toång lyù.(2)  Quang Phuïc Hoäi ñaõ hoaït ñoäng tích cöïc
  ôû Trung Hoa cuõng nhö ôû Vieät Nam, nhöng ñeàu bò thaát baïò
  Naêm 1924, cuõng taïi Quaûng Chaâu, nhöõng hoäi vieân caáp tieán
  cuûa Quang Phuïc Hoäi ñöùng ra thaønh laäp Taâm Taâm Xaõ.  Xaõ coù
  nghóa laø toå chöùc, "taâm taâm" laø yù hôïp taâm ñaàu, ñoàng
  taâm nhaát trí.  Taâm Taâm Xaõ ñaõ giao troïng traùch aùm saùt toaøn
  quyeàn Martial Merlin (caàm quyeàn töø 10-8-1923 ñeán 27-7-1925)
  cho Phaïm Hoàng Thaùi khi Merlin gheù Quaûng Chaâu ngaøy 18-6-1924
  treân ñöôøng töø Nhaät Baûn veà Vieät Nam.  Toái hoâm ñoù,
  Merlin döï tieäc taïi khaùch saïn Victoria, ôû Sa Dieän, toâ giôùi
  ngoaïi quoác ôû Quaûng Chaâuï  Phaïm Hoàng Thaùi giaû laøm phoùng
  vieân, neùm vaøo choã ngoài cuûa Merlin moät quaû bom, laøm naêm
  ngöôøi töû thöông, nhöng Merlin thoaùt hieåm.  Phaïm Hoàng Thaùi
  boû chaïy vaø nhaûy xuoáng doøng Chaâu Giang töï töû.  Vuï aùm saùt
  naày gaây moät tieáng vang raát lôùn treân chính tröôøng quoác
  teá.
  Vaøo ñaàu naêm 1925, do nhu caàu cuûa tình hình, nhaát laø muoán
  nhôø söï giuùp ñôõ cuûa Trung Hoa Quoác Daân Ñaûng, Phan Boäi
  Chaâu döï ñònh caûi ñoåi Vieät Nam Quang Phuïc Hoäi thaønh Vieät
  Nam Quoác Daân Ñaûng.  OÂng chöa kòp hoaøn taát ñaûng cöông thì
  bò ngöôøi Phaùp baét ngaøy 1-7-1925, ñöa veà Haø Noäò(3)
  Ngöôøi baùn tin cho Phaùp baét oâng laø Lyù Thuïy töùc Hoà Chí
  Minh, nhaém gaït boû oâng ra khoûi chính tröôøng, vaø giaønh laáy
  vieäc laõnh ñaïo nhöõng toå chöùc choáng Phaùp ôû Trung Hoaï
  ÔÛ trong nöôùc, sau söï thaát baïi cuûa phong traøo Duy taân vaø
  Ñoâng du, ngöôøi Vieät Nam quay qua baïo ñoäng choáng Phaùp trôû
  laïi, maø noåi baät nhaát laø cuoäc noåi daäy cuûa Phan Xích Long
  ôû Saøi Goøn naêm 1913, cuoäc khôûi nghóa taïi Hueá cuûa Vieät Nam
  Quang Phuïc Hoäi Trung Kyø naêm 1916 do vua Duy Taân (trò vì
  1907-1916) ñöùng ñaàu, vaø cuoäc khôûi nghóa Thaùi Nguyeân do
  Trònh Vaên Caán vaø Löông Ngoïc Quyeán chuû xöôùng.(4)
  Tieáp ñoù, caùc ñaûng phaùi chính trò baét ñaàu ñöôïc hình
  thaønh.  Luùc ñaàu, caùc ñaûng chính trò khaù oân hoøa nhö ñaûng
  Laäp Hieán (Parti Constitutionaliste) do caùc oâng Buøi Quang Chieâu,
  Nguyeãn Phan Long, Tröông Vaên Beàn, Phan Vaên Tröôøng laäp naêm
  1923 ôû Saøi Goøn; ñaûng Thanh Nieân do moät soá giaùo sö, kyù giaû
  thaønh laäp naêm 1926 cuõng ôû Saøi Goøn, xuaát baûn tôø Jeune Annam
  (Taân An Nam), nhöng bò ñoùng cöûa ngay; ñaûng Phuïc Vieät do caùc
  oâng vöøa taân hoïc nhö Nguyeãn Vaên Phuøng, Toân Quang Phieät,
  Nguyeãn Xuaân Chöõ vaø vöøa cöïu hoïc nhö Ngoâ Ñöùc Keá, Leâ
  Vaên Huaân... thaønh laäp naêm 1925 taïi Baéc Kyø (ñaûng naày sau
  ñoåi teân thaønh Taân Vieät Caùch Maïng Ñaûng naêm 1927).  Luùc
  naày dö luaän Vieät Nam soâi noåi vì hai söï kieän quan troïng:
  Thöù nhaát, sau khi bò baét taïi Trung Hoa vaøo thaùng 7-1925, Phan
  Boäi Chaâu bò Phaùp ñem veà giam ôû nguïc thaát Hoûa Loø, Haø
  Noäi, bò ñöa ra xeùt xöû tröôùc hoäi ñoàng ñeà hình vaø bò
  keâu aùn khoå sai chung thaân.  Phong traøo daân chuùng phaûn ñoái
  lan roäng khaép nöôùc.  Toaøn quyeàn Alexandre Varenne (caàm
  quyeàn 18-11-1925 ñeán 22-8-1928) phaûi aân xaù Phan Boäi Chaâu vaø
  ñöa oâng vaøo Hueá an trí thaùng 12-1925.
  Thöù nhì, Phan Chu Trinh veà nöôùc naêm 1925, soáng vaø dieãn
  thuyeát ôû Saøi Goøn, roài qua ñôøi ngaøy 24-3-1926.  Daân chuùng
  treân toaøn quoác laøm leã tang vaø truy ñieäu oâng moät caùch
  raàm roä.  Chính trong hoaøn caûnh soâi ñoäng naày, Vieät Nam
  Quoác Daân Ñaûng ñöôïc thaønh laäp.

  2.-    VIEÄT NAM QUOÁC DAÂN ÑAÛNG

   Taïi Haø Noäi, naêm 1926 Phaïm Tuaán Laâm (Daät Coâng), Phaïm Tuaán
  Taøi (Moäng Tieân) vaø Hoaøng Phaïm Traân (Nhöôïng Toáng) cuøng nhau
  thaønh laäp Nam Ñoàng Thö Xaõ.(5)  Naêm sau coù theâm Nguyeãn Thaùi
  Hoïc vaø Hoà Vaên Mòch gia nhaäp vaøo thö xaõ naàî  Nam Ñoàng
  thö xaõ chuyeân xuaát baûn caùc loaïi saùch chính trò phoå thoâng
  giuùp daân chuùng laøm quen vôùi tö töôûng caùch maïng.  Nhöõng
  saùch ñaàu tieân thöôøng do Phaïm Tuaán Taøi soaïn, vieát veà
  caùc nhaø caùch maïng Trung Hoa nhö Toân Daät Tieân, vaø AÁn Ñoä
  nhö Gandhi, veà caùch maïng theá giôùi, chuû nghóa quoác
  giaï..Veà sau, saùch do thö xaõ naày in ra ñeàu bò caám vaø bò
  tòch thu, nhöng caùc nhaân vaät trong Nam Ñoàng Thö Xaõ vaãn
  tieáp tuïc hoaït ñoäng vaø vaän ñoäng cuøng nhau thaønh laäp
  moät ñaûng caùch maïng.  Cuoái thaùng 10-1927, chi boä ñaàu tieân
  ñöôïc thaønh laäp do Nguyeãn Thaùi Hoïc laøm chi boä tröôûng,
  goïi laø chi boä Nam Ñoàng Thö Xaõ, laøm coát loõi ñeå ñi vaän
  ñoäng khaép nôò  Trong voøng moät thaùng, toå chöùc naày phaùt
  trieån theâm ñöôïc 18 chi boä ôû raûi raùc 14 tænh Baéc Kyø vaø
  baéc Trung Kyø.  Cuoái cuøng, lôïi duïng dòp leã Thieân Chuùa
  Giaùng Sinh, daân chuùng ñi laïi sinh hoaït ñoäng ñuùc naùo nhieät,
  vieäc kieåm soaùt an ninh cuûa Phaùp khoâng theå chu ñaùo, moät
  ñaïi hoäi ñöôïc trieäu taäp vaøo luùc 8 giôø toái ngaøy
  25-12-1927, taïi nhaø oâng Leâ Thaønh Vò, laøng Theå Giao, thaønh
  phoá Haø Noäò  Luùc ñaàu hoäi nghò tieán haønh theo ñuùng
  chöông trình döï ñònh, nhöng vaøo giöõa cuoäc hoïp, coù tin
  baùo ñoäng cuoäc hoïp ñaõ bò maät thaùm Phaùp theo doõi, ñaïi
  hoäi phaûi taïm thôøi giaûi taùn; caùc thaønh vieân bí maät di
  chuyeån ñi choã khaùc, vaø taùi hoïp vaøo luùc 2g30 saùng 26-12 ngay
  taïi truï sôû Nam Ñoàng Thö Xaõ.  Keát quaû ñaïi hoäi ñöa
  ñeán quyeát ñònh thaønh laäp moät ñaûng phaùi caùch maïng laáy
  teân laø Vieät Nam Quoác Daân Ñaûng (VNQÑD) vaø baàu ra ban laõnh
  ñaïo toång boä laâm thôøi nhö sau:
   Chuû tòch  :  Nguyeãn Thaùi Hoïc
   Phoù chuû tòch  :  Nguyeãn Theá Nghieäp
   Uyû ban toå chöùc  :  Phoù Ñöùc Chính (Tröôûng ban)
      :  Leâ Vaên Phuùc (Phoù tröôûng ban)
   Uyû ban tuyeân truyeàn :  Nhöôïng Toáng (Tröôûng ban)
   Uyû ban ngoaïi giao :  Nguyeãn Ngoïc Sôn, Hoà Vaên Mòch
   Uyû ban taøi chaùnh :  Ñaëng Ñình Ñieån, Ñoaøn Maïnh Cheá
   Uyû ban giaùm saùt :  Nguyeãn Höõu Ñaït, Hoaøng Traùc
   Uyû ban trinh saùt :  Tröông Ñình Baùo, Phaïm Tieàm
   Uyû ban aùm saùt  :  Hoaøng Vaên Tuøng
   Uyû ban binh vuï  : (coøn troáng) (6)
   Nguyeãn Thaùi Hoïc sinh naêm quyù maõo (1902) taïi laøng Thoå Tang,
  toång Löông Ñieàn, phuû Vónh Töôøng, tænh Vónh Yeân,(7) con
  oâng Nguyeãn Vaên Haùch vaø baø Nguyeãn Thò Quyønh.  Nguyeãn Thaùi
  Hoïc coøn coù moät em gaùi laø Nguyeãn Thò Hieàn, vaø ba em trai laø
  Nguyeãn Vaên Nho, Nguyeãn Vaên Laâm, vaø Nguyeãn Vaên Næ.  Luùc
  nhoû, Nguyeãn Thaùi Hoïc hoïc chöõ Nhoï  Naêm 1913, oâng theo hoïc
  taïi tröôøng Phaùp Vieät phuû Vónh Töôøng, roài tröôøng Phaùp
  Vieät thò traán Vieät Trì. Naêm 1921, Nguyeãn Thaùi Hoïc truùng
  tuyeån vaøo tröôøng Cao Ñaúng Sö Phaïm Haø Noäi, nhöng hoïc
  ñeán naêm thöù ba thì Nguyeãn Thaùi Hoïc boû tröôøng Sö Phaïm,
  qua hoïc tröôøng Cao Ñaúng Thöông Maïi Haø Noäò  Naêm 1925,
  Nguyeãn Thaùi Hoïc gôûi cho toaøn quyeàn Alexandre Varenne moät laù
  thö ñeà nghò caûi caùch coâng thöông nghieäp Vieät Nam, thieát
  laäp moät tröôøng Cao Ñaúng Coâng Ngheä taïi Haø Noäi, vaø cho
  ngöôøi Vieät ñöôïc môû tröôøng hoïc.  Naêm sau, oâng vieát
  moät thö khaùc yeâu caàu nhaø caàm quyeàn Phaùp caûi toå haønh
  chaùnh, taïo ñieàu kieän cho daân ngheøo soáng cuoäc ñôøi deã
  chòu hôn, ban haønh quyeàn töï do ngoân luaän... Caû hai laù thö
  ñeàu khoâng ñöôïc traû lôøò(8)
  Ñang theo hoïc tröôøng Thöông Maïi, Nguyeãn Thaùi Hoïc gia nhaäp
  Nam Ñoàng Thö Xaõ vaø daán thaân hoaït ñoäng caùch maïng.  Veà
  ñôøi tö, Nguyeãn Thaùi Hoïc coù moät ngöôøi vôï teân laø
  Nguyeãn Thò Cöûu do cha meï hoûi cöôùi theo taäp tuïc xöa, nhöng
  hai ngöôøi khoâng heà soáng chung.  Khi baét ñaàu hoaït ñoäng
  chính trò, Nguyeãn Thaùi Hoïc gôûi thö xin loãi cha meï veà
  vieäc naày vaø xin ñeå cho baø Cöûu ñi laáy choàng khaùc.
   Muïc ñích vaø toå chöùc cuûa Vieät Nam Quoác Daân Ñaûng ñöôïc
  neâu roõ trong ñieàu leä ñaûng.  "Muïc ñích vaø toân chæ cuûa
  Ñaûng laø laøm moät cuoäc caùch maïng quoác gia, duøng voõ löïc
  ñaùnh ñoå cheá ñoä thöïc daân phong kieán, ñeå laäp neân
  moät nöôùc Vieät Nam Ñoäc laäp Coäng hoøaï  Ñoàng thôøi giuùp
  ñôõ caùc daân toäc bò aùp böùc trong coâng cuoäc ñaáu tranh
  giaønh ñoäc laäp cuûa hoï ñaëc bieät laø caùc laân quoác: Ai Lao,
  Cao Mieân."(9)
   Veà toå chöùc, Vieät Nam Quoác Daân Ñaûng theo caùch thöùc cuûa
  Trung Hoa Quoác Daân Ñaûng.  Moãi chi boä goàm 19 ngöôøi; ñaïi
  bieåu chi boä hoïp thaønh tænh boä; ñaïi bieåu tænh boä hoïp
  thaønh kyø boä (Baéc Kyø, Trung Kyø, vaø Nam Kyø).(10)  Töø chi boä
  tôùi kyø boä, moãi caáp cp1 boán ban: taøi chaùnh, tuyeân truyeàn,
  trinh thaùm, vaø toå chöùc.   Kyø boä cöû 6 ñaïi bieåu vaøo toång
  boä.  Toång boä laø cô quan laõnh ñaïo toái cao cuûa ñaûng,
  ñöùng ñaàu laø chuû tòch vaø phoù chuû tòch ñaûng.  Ngoaøi boán
  ban treân, toång boä coøn coù theâm boán ban: giaùm saùt (tö phaùp),
  binh vuï (quaân söï), ngoaïi giao, vaø aùm saùt.
   Chöông trình haønh ñoäng cuûa VNQÑD ñöôïc chia thaønh hai giai
  ñoaïn: giai ñoaïn "phaù hoaïi", vaø giai ñoaïn "kieán thieát".
   1.  Giai ñoaïn phaù hoaïi  goàm ba thôøi kyø: (1a) thôøi kyø phoâi
  thai : hoaït ñoäng bí maät, xaây döïng ñaûng, keát naïp ñaûng
  vieân; (1b) thôøi kyø döï bò (söûa soaïn) : hoaït ñoäng nöûa bí
  maät nöûa coâng khai, phaùt trieån tuyeân truyeàn, toå chöùc
  ñaûng; laäp caùc ñoaøn: noâng, coâng, binh, hoïc sinh, sinh vieân,
  thanh nieân; (1c) thôøi kyø haønh ñoäng : duøng voõ löïc ñaùnh
  ñoå boä maùy thoáng trò thöïc daân phong kieán, laäp neân cheá
  ñoä Coäng Hoøa Daân Chuû, mang ñoäc laäp töï do cho toå quoác,
  haïnh phuùc cho toaøn daân.
   2.   Giai ñoaïn kieán thieát  cuõng chia laøm ba thôøi kyø: (2a)
  thôøi kyø quaân chính : quaân caùch maïng chieám ñeán ñaâu laø
  thaønh laäp ngay chính quyeàn caùch maïng quaân söï ñeán ñoù;
  (2b) thôøi kyø huaán chính : toå chöùc caùc cô caáu daân chuû,
  höôùng daãn daân chuùng quen vôùi neáp soáng daân chuû veà caùc
  theå cheá môùò.. Trong hai thôøi kyø ñaàu naày, aùp duïng
  nguyeân taéc "dó ñaûng trò quoác"; (2c) thôøi kyø hieán chính :
  toå chöùc phoå thoâng ñaàu phieáu, baàu cöû Quoác daân ñaïi
  hoäi, xaây döïng hieán phaùp vaø trao traû chính quyeàn laïi cho
  toaøn daân.(11)
   Theå thöùc keát naïp ñaûng vieân quy ñònh nhö sau: moät
  ngöôøi muoán vaøo ñaûng, phaûi coù hai ñaûng vieân cuõ giôùi
  thieäu vaø baûo laõnh, phaûi qua söï ñieàu tra tröôùc cuûa uyû ban
  trinh thaùm ít nhaát laø nöûa thaùng, phaûi ñöôïc toaøn theå ban
  chaáp haønh chi boä ñoàng yù, vaø sau cuøng phaûi laøm leã tuyeân
  theä döôùi söï chöùng kieán cuûa nhaân vieân tænh boä.
   Tuy ñieàu kieän keát naïp khaù chaët cheõ, nhöng ñeå phaùt
  trieån ñaûng nhanh choùng, vieäc keát naïp ñaûng vieân luùc ñaàu
  coù phaàn deã daõi, bò nhieàu thaønh phaàn phöùc taïp traø troän
  vaø töø ñoù nhieàu bí maät ñaûng bò tieát loä.  Ñieàu naày
  laøm haïi ñaûng raát nhieàu neân sau vuï aùm saùt Reneù Bazin naêm
  1929, QÑD phaûi caûi toå.

  3.-    HOAÏT ÑOÄNG CUÛA VIEÄT NAM QUOÁC DAÂN ÑAÛNG

   1.   Kieám caùch hôïp nhaát caùc ñaûng phaùi : Cô quan tuyeân
  truyeàn cuûa ñaûng laø baùo Hoàn Caùch Maïng, in thaïch baûn, phaùt
  haønh haïn cheá vaø bí maät vì phaûi giöõ an toaøn cho ñaûng, neân
  chæ ra ñöôïc vaøi soá roài ngöng vaøo ñaàu naêm 1929.(12)
  Moät trong nhöõng vieäc laøm ñaàu tieân cuûa toång boä laâm
  thôøi laø kieám caùch lieân keát thoáng nhaát vôùi caùc ñaûng
  phaùi khaùc ñeå xaây döïng moät ñaûng môùi vöõng maïnh khaû dó
  ñöông ñaàu vôùi chính quyeàn Phaùp.   Quyeát ñònh naày
  ñöôïc ñöa ra sau cuoäc hoïp thöôøng leä cuûa ban chaáp haønh
  laâm thôøi toång boä vaøo ngaøy 7-4-1928.  Toång boä VNQÑD ñaõ
  cöû Hoaøng Vaên Tuøng lieân laïc vôùi Taân Vieät Caùch Maïng Ñaûng,
  haäu thaân cuûa ñaûng Phuïc Vieät, vaø cöû Nguyeãn Ngoïc Sôn, Leâ
  Vaên Phuùc giao thieäp vôùi Vieät Nam Thanh Nieân Caùch Maïng Ñoàng
  Chí Hoäò  Ñaïi bieåu caùc ñaûng hoïp vôùi nhau nhieàu laàn
  nhöng khoâng ñaït ñöôïc keát quaû naøo, nghóa laø khoâng ñi
  ñeán söï thoáng nhaát ñöôïc.  Ñoái vôùi Taân Vieät Caùch
  Maïng Ñaûng, ñaûng cuûa Nguyeãn Thaùi Hoïc ñoøi thoáng nhaát
  döôùi teân VNQÑD;(13) coøn Vieät Nam Thanh Nieân Caùch Maïng Ñoàng
  Chí Hoäi ñoøi ñaët toång boä laõnh ñaïo ôû nöôùc ngoaøi ñeå
  khoûi bò Phaùp luøng baét, trong khi VNQÑD chuû tröông phaûi ñeå
  toång boä ôû trong nöôùc ñeå naém vöõng tình hình hoaït
  ñoäng,  gaàn guõi vaø chia xeû boån phaän vaø traùch nhieäm vôùi
  ñaûng vieân vaø quaàn chuùng.(14)   Cuoái cuøng khoâng beân naøo
  chòu nhöôøng beân naøo, neân caùc ñaûng tieáp tuïc hoaït ñoäng
  rieâng leû.
   VNQÑD toå chöùc ñaïi hoäi baàu ban chaáp haønh toång boä
  nhieäm kyø 2 vaøo ngaøy 1-7-1928, taïi nhaø Nguyeãn Ngoïc Sôn ôû Gia
  Laâm, Haø Noäi vì theo ñieàu leä, cöù moãi saùu thaùng baàu laïi
  ban chaáp haønh moät laàn.  Nguyeãn Thaùi Hoïc taùi ñaéc cöû
  chöùc chuû tòch.  Nguyeãn Theá Nghieäp vaø Ñaëng Ñình Ñieån
  ruùt lui khoûi ban chaáp haønh ñeå lo nhieäm vuï khaùc.(15)  Laàn
  naày coù trung só khoâng quaân Traàn Vaên Moân ñöôïc cöû laøm
  tröôûng ban binh vuï coøn boû troáng töø nhieäm kyø laâm thôøò
   2.   Thaønh laäp khaùch saïn Vieät Nam : Trong phieân hoïp thöôøng
  leä ngaøy 7-8-1928, ban chaáp haønh toång boä nhieäm kyø 2 quyeát
  ñònh thaønh laäp taïi Haø Noäi moät khaùch saïn laáy teân laø
  "Khaùch saïn Vieät Nam" ñeå kinh taøi vaø laøm nôi lieân laïc cho
  ñaûng.  Vì ngaân quyõ eo heïp, VNQÑD phaûi vay theâm tieàn cuûa oâng
  Mai Du Laân, chuû nhieäm Thöïc Nghieäp Daân Baùo, vaø cuûa moät
  ngöôøi baø con oâng Leâ Thaønh Vò, môùi ñuû tieàn thueâ nhaø cuûa
  Thuaän Thaønh Kyù, soá 38 phoá Haøng Boâng Ñeäm laøm truï sôû.
  Khaùch saïn Vieät Nam chính thöùc khai tröông ngaøy 30-9-1928.  Ban
  ñaàu, khaùch saïn khaù ñoâng khaùch vì giaù ôû ñaây reû, thöùc
  aên ngon, tieáp ñaõi aân caàn.  Raát tieác khi khaùch saïn môû ra,
  nhaø caàm quyeàn Phaùp bieát ngay muïc ñích cuûa cô sôû naày,
  neân cho ngöôøi bí maät theo doõò  VNQÑD cuõng bieát ñieàu
  naày neân chæ duøng cô sôû naày laøm kinh taøi vaø lieân laïc chöù
  hoaøn toaøn khoâng toå chöùc hoäi hoïp ôû ñaây hoaëc ñeå laïi
  buùt tích giaáy tôø.  Khoâng baét ñöôïc chöùng côù gì, sôû
  maät thaùm Phaùp lieàn phao tin raèng khaùch saïn Vieät Nam laø nôi
  kinh taøi cho hoäi kín, laøm cho nhieàu ngöôøi sôï lieân luïy, ít
  daùm lui tôùi ñoù nöõaï
  3.  Lieân laïc vôùi Phan Boäi Chaâu : Vaøo thaùng 10-1928, Ñaëng
  Ñình Ñieån ñöôïc toång boä cöû vaøo Hueá vaán an Phan Boäi
  Chaâu ñang bò Phaùp an trí taïi ñaây, môøi oâng Phan giöõ chöùc
  "Chuû tòch Danh döï Vieät Nam Quoác Daân Ñaûng", vaø nhôø oâng
  Phan giuùp hai vieäc: 1) Yeâu caàu oâng Phan duøng uy tín vaø ñaïo
  ñöùc caù nhaân thuyeát phuïc ñeå thoáng nhaát caùc ñaûng phaùò
  2) Yeâu caàu oâng Phan giuùp ñôõ veà ngoaïi giao vì oâng Phan quen
  bieát nhieàu vôùi caùc chính khaùch ngoaïi quoác.
  Phan Boäi Chaâu vui veû nhaän lôøò  Tröôùc khi chia tay, Phan
  Boäi Chaâu giao cho Ñaëng Ñình Ñieån moät taám danh thieáp
  phía sau ñeà boán chöõ "Khaû dó ñoaïn kim " (nghóa laø: coù
  theå caét vaøng), ñeå khi toång boä QÑD cöû ngöôøi lieân laïc,
  thì caàm taám danh thieáp laøm tin.(16)  Phan Boäi Chaâu luùc ñoù
  laø moät nhaø chính trò uy danh caû trong laãn ngoaøi nöôùc.  Söï
  hoã trôï tinh thaàn cuûa oâng chöùng toû oâng ñoàng yù vôùi
  ñöôøng loái cuûa VNQÑD, vaø hôn theá nöõa, söï hoã trôï naày
  coù theå hieåu laø Phan Boäi Chaâu thöøa nhaän Nguyeãn Thaùi Hoïc
  vaø nhöõng ñoàng chí cuûa oâng laø nhöõng ngöôøi keá thöøa söï
  nghieäp giaûi phoùng daân toäc cuûa oâng Phan.  Nhôø theá, chæ
  trong voøng vaøi naêm, VNQÑD ñaõ phaùt trieån maïnh meõ roäng khaép
  moïi mieàn ñaát nöôùc.(17)
  4.  Phaùt trieån ñaûng :  Trong ñaïi hoäi ñaïi bieåu toaøn quoác
  laàn thöù ba  ngaøy 9-12-1928, Nguyeãn Thaùi Hoïc xin töø chöùc
  chuû tòch ñaûng.  Theo ñuùng ñieàu leä, ñaïi hoäi laàn naày
  baàu ba cô quan ñoäc laäp: laäp phaùp, haønh phaùp vaø tö phaùp.
  Nguyeãn Khaéc Nhu vaø Nguyeãn Thaùi Hoïc ñaéc cöû chöùc chuû
  tòch vaø phoù chuû tòch laäp phaùp; Nguyeãn Theá Nghieäp vaø Leâ
  Xuaân Hy ñaéc cöû chuû tòch vaø phoù chuû tòch haønh phaùp. Ban tö
  phaùp chöa caàn thieát neân chöa ñöôïc baàuï  Toång boä môùi
  quyeát ñònh môû roäng quan heä ngoaïi giao, cöû ngöôøi vaøo
  Hueá nhôø Phan Boäi Chaâu vieát thö giôùi thieäu ñeå caùc phaùi
  boä sang Trung Hoa, Nhaät Baûn tìm caùch lieân laïc vôùi caùc ñaûng
  caùch maïng baïn.
  Trong phieân hoïp naày, Nguyeãn Ngoïc Sôn baùo caùo cho bieát ñaõ
  lieân laïc vôùi nhoùm Nguyeãn An Ninh ôû Saøi Goøn nhöng thaát
  baïò(18)    Ngöôïc laïi, moät chi boä ñaëc bieät ñaõ ñöôïc
  thaønh laäp taïi Saøi Goøn, vaø saùu chi boä taïi mieàn Ñoâng vaø
  mieàn Taây Nam Kyø, trong ñoù coù nhieàu ngöôøi ñöôïc voõ trang.

  Chi boä ñaëc bieät taïi Saøi Goøn goàm coù Traàn Huy Lieäu, chi
  boä tröôûng,(19)  Ñoã Xuaân Vieân, Nguyeãn Hoøa Hieäp, Nguyeãn
  Phöông Thaûo, Voõ Coâng Toàn töùc Hoäi ñoàng Toàn, Nguyeãn
  Hieàn Löông, Cao Höõu Taïo, Phaïm Hoaøi Xuaân, vaø Haø Thuaän
  Hoàng.
  Theo taøi lieäu cuûa sôû Maät thaùm Ñoâng Döông, vaøo cuoái naêm
  1928, treân toaøn quoác VNQÑD ñaõ thaønh laäp ñöôïc 120 chi boä,
  keát naïp ñöôïc khoaûng 1.500 ñaûng vieân, trong soá ñoù coù 120
  ngöôøi thuoäc giôùi quaân söï.(20)
  5.  Vuï aùm saùt Reneù Bazin :  Vaøo ñaàu theá kyû 20, taïi Baéc
  Kyø, Phaùp cho toå chöùc moä phu ñeå cung öùng cho caùc ñoàn
  ñieàn ôû nam Ñoâng Döông cuõng nhö cao nguyeân nam Trung Kyø, Nam
  Kyø, Cambodge (Cambodia), vaø caùc ñoàn ñieàn ôû Nouvelle
  Caleùdonie (Taân Theá Giôùi),  moät thuoäc ñòa Phaùp ôû taây nam
  Thaùi Bình Döông.  Tay truøm moä phu ngöôøi Phaùp noåi tieáng
  ñoäc aùc nhaát luùc baáy giôø laø Reneù Bazin.  Moät khi ñaõ
  ñöôïc moä, nhöõng ngöôøi phu naày bò xem nhö laø noâ leä, bò
  boùc loät vaø haønh haï taøn nhaãn.  Ngoaøi nhöõng maùnh khoùe tuyeân
  truyeàn, löøa bòp, duï doã, phænh gaït ñeå moä ngöôøi, Bazin
  coøn cho thuû haï tìm caùch baét coùc theâm nhieàu thanh thieáu
  nieân ñem xuoáng Haûi Phoøng, boû leân taøu gôûi ñi caùc nôò
  Tröôùc tình caûnh naày, ñaûng vieân QÑD trong caùc xí nghieäp
  Haø Noäi cöû Nguyeãn Vaên Vieân, uyû vieân Thaønh boä Haø Noäi,
  ñeán gaëp caùc nhaø laõnh ñaïo Toång boä, yeâu caàu ra leänh
  xöû töû teân Bazin.  Nguyeãn Thaùi Hoïc khoâng ñoàng yù.  OÂng cho
  raèng neáu voäi vaõ gieát Bazin, nhaø caàm quyeàn Phaùp seõ laäp
  töùc traû thuø, khuûng boá döõ doäi, vaø kieám caùch baét heát
  caùc ñaûng vieân thì ñaûng seõ tan raõ.  OÂng yeâu caàu caùc ñaûng
  vieân phaûi bình tónh chôø ñôïi thôøi cô thuaän tieän laät
  ñoå ngöôøi Phaùp thì vuï Bazin töï nhieân giaûi quyeát.  Khi
  Nguyeãn Vaên Vieân trình baøy laïi yù kieán naày vôùi caùc chi
  ñoaøn, thì hoï vaãn yeâu caàu caáp treân cöùu xeùt laïò
  Trong khi ñoù, Vieät Nam Thanh Nieân Caùch Maïng Ñoàng Chí Hoäi
  raûi truyeàn ñôn choáng vieäc buoân baùn noâ leä cuûa Bazin.
  Ñeå caïnh tranh vôùi Ñoàng Chí Hoäi vaø gaây nieàm tin trong
  giôùi coâng nhaân nhaém phaùt trieån ñaûng, tuy khoâng ñöôïc söï
  chaáp thuaän cuûa toång boä, Nguyeãn Vaên Vieân töï ñoäng theo
  doõi Reneù Bazin.  Nhaân dòp Teát coå truyeàn naêm kyû tî (1929),
  daân chuùng ñi laïi mua baùn ñoâng ñuùc vaø ñoát phaùo oàn aøo,
  Nguyeãn Vaên Vieân cuøng vôùi hai ñoàng chí laø Nguyeãn Vaên Laân
  vaø Nguyeãn Ñöùc Lung (töùc Kyù Cao) quyeát ñònh thöïc hieän
  cuoäc aùm saùt Bazin.
  Vaøo toái cuoái naêm maäu thìn (30 Teát), töùc 9-2-1929, luùc 8
  giôø toái, Reneù Bazin vöøa ra khoûi nhaø tình nhaân laø Germaine
  Carcelle, ôû soá 110 phoá Hueá, chôï Hoâm, Haø Noäi, Nguyeãn Vaên
  Vieân ra leänh Nguyeãn Ñöùc Lung ñeán trao cho Bazin moät phong
  thö, trong ñöïng baûn aùn töû hình, ngoaøi bì ñeà teân Haõng
  taøu thuûy Baïch Thaùi Böôûi, vaø Nguyeãn Vaên Laân tieán ñeán,
  baén hai phaùt suùng keát lieãu cuoäc ñôøi cuûa teân chuùa truøm
  buoân baùn phu thôï.(21)

  4.-   PHAÙP KHUÛNG BOÁ

  Sau vuï aùm saùt naày, Phaùp baét ñöôïc moät hoïc sinh tröôøng
  Albert Sarraut teân laø Leùon Sanh ôû soá 25 phoá Haøng Ñaøo ngaøy
  moàng 4 Teát naêm kyû tî (13-2-1929).  Tröôùc ñoù Leùon Sanh bò
  maät thaùm Phaùp baét quaû tang ñang raûi truyeàn ñôn toá caùo
  vieäc moä phu cuûa Bazin, vaø bò toøa Tieåu hình Haø Noäi keát
  aùn saùu thaùng tuø treoï  Do tieàn aùn naày, khi Bazin bò aùm saùt,
  maät thaùm lieàn khaùm xeùt nhaø Leùon Sanh.  Maät thaùm tìm
  ñöôïc moät maåu giaáy nhoû coù ghi soá 110, vaø moät laù thö
  oâng vieát gôûi vaøo Saøi Goøn chöa gôûi böu ñieän, maø maät
  thaùm cho raèng chöõ vieát gioáng nhö töï daïng baûn aùn töû
  hình Bazin.  Bò tra khaûo naëng neà, Leùon Sanh nhaän mình laø
  thuû phaïm gieát Bazin, vaø khai moät ñoàng phaïm teân Traàn Bình
  Nam, nhöng caûnh saùt khoâng tìm ra ai coù teân naàî
  Ra tröôùc toøa, theo lôøi khuyeân cuûa luaät sö, Leùon Sanh caûi
  cung.  Cuoäc giaûo nghieäm cuûa chuyeân vieân toøa aùn cho thaáy töï
  daïng laù thö oâng vieát vaø chöõ vieát baûn aùn töû hình Bazin
  khaùc nhauï  Khoâng coù cô sôû ñeå keát toäi, Phaùp vaãn tuyeân
  boá ñaõ baét ñöôïc thuû phaïm vuï aùm saùt Bazin vaø toáng giam
  Leùon Sanh vaøo nguïc thaát Hoûa Loø, Haø Noäò(22)
  Do ñaõ ñöôïc chæ ñieåm, ngaøy 17-2-1929, sôû maät thaùm Phaùp
  baét moät soá khaù nhieàu ñaûng vieân QÑD.  Khi nhöõng ngöôøi
  naày bò ñöa qua toøa aùn, bieän lyù cuoäc nhaän thaáy vaán
  ñeà traàm troïng hôn bình thöôøng, neân ñaõ baùo caùo thaúng
  leân phuû toaøn quyeàn.  Toaøn quyeàn Pierre Pasquier (23) lieàn kyù
  nghò ñònh thaønh laäp hoäi ñoàng ñeà hình goàm coù:
  Chaùnh hoäi ñoàng :  Jules Brides, thanh tra haønh chaùnh, chính
  trò Baéc Kyø (24)
  Uyû vieân  :  Nicolas, bieän lyù
     :  Delsalle, ñoác lyù Haø Noäi
     :  Guet, ñaïi uyù
  Luïc söï   :  Arnoux Patrich
  Thoâng ngoân  :  Hoaøng Höõu Phöông
  Soá ñaûng vieân QÑD bò baét giam leân tôùi 227 ngöôøi,(25)
  nhöng tröôùc khi hoäi ñoàng ñeà hình quyeát ñònh xeùt xöû
  coâng khai ngaøy 2-7-1929, 149 ngöôøi ñöôïc thaû, chæ coøn 78
  ngöôøi phaûi ra toøaï
  Xeùt xöû 78 ngöôøi maø phieân toøa chæ keùo daøi töø 8 giôø saùng
  ngaøy 2-7 vaø keát thuùc luùc 8 giôø toái 3-7, nghóa laø chæ trong
  voøng hai ngaøy laøm vieäc.  Trong baûn caùo traïng, coù ñoaïn vieát:
  " ...Caùc giaùo vieân, coâng chöùc, caùc binh só laø nhöõng caây
  coät choáng ñôõ maùi nhaø Ñoâng Döông.  Vieät Nam Quoác Daân
  Ñaûng ñaõ laøm lay chuyeån ba caây coät aáî  Nguy hieåm hôn
  nöõa laø nhöõng keû ñöôïc hoï ruû reâ, vaøo thì vaøo, khoâng vaøo
  cuõng khoâng moät ai toá caùo vôùi caùc nhaø ñöông cuoäc.  Söï
  im laëng ñoù khaùc naøo ñoàng loõaï.."(26)
  Sau khi nghe caùc bò can khai baùo vaø luaät sö bieän hoä, hoäi
  ñoàng ñeà hình tuyeân aùn nhö sau:
  -     2 ngöôøi traéng aùn (26a)
  - 3 ngöôøi bò keát aùn vaéng maët (26b)
  - 26 ngöôøi aùn tuø treo töø 2 ñeán 5 naêm (26c)
  - 47 ngöôøi aùn tuø caám coá töø 2 ñeán 15 naêm (26d)
  Ngoaøi aùn tuø, moãi ngöôøi phaûi chòu theâm 5 naêm bieät xöù.
  Nhöõng ngöôøi bò keát aùn bò ñöa ñi phaùt vaõng keå töø
  24-8-1929 taïi caùc nguïc thaát ôû maïn thöôïng du Baéc Kyø, vaø 23
  ngöôøi bò ñaøy ra ñaûo Coân Loân.(27)
  Veà phaàn VNQÑD, Nguyeãn Thaùi Hoïc vaø toång boä cho thanh
  tröøng nhöõng keû phaûn ñaûng laøm chæ ñieåm cho Phaùp, nhö
  Nguyeãn Vaên Kinh, Nguyeãn Vaên Ngoïc, Phaïm Thaønh Döông (töùc
  Ñoäi Döông).  Ñoàng thôøi, Nguyeãn Thaùi Hoïc vaø toång boä
  caûi toå ñaûng, tu chính ñieàu leä trong ñaïi hoäi ñaïi bieåu
  toaøn quoác vaøo giöõa thaùng 5-1929 taïi laøng Ñöùc Hieäp, phuû
  Thuaän Thaønh, tænh Baéc Ninh.
  Theo ñieàu leä môùi, muïc ñích cuûa VNQÑD khoâng thay ñoåi,
  nhöng toå chöùc vaø chöông trình haønh ñoäng ñöôïc söûa
  ñoåi cho hôïp vôùi hoaøn caûnh môùò  Töø nay, veà toå chöùc,
  cô quan laõnh ñaïo toái cao cuûa ñaûng laø Toång boä Chieán
  tranh, moãi chi boä khoâng quaù möôøi ngöôøi, maø phaûi laø
  nhöõng ngöôøi haêng say tö töôûng caùch maïng, khi thuaän tieän,
  caùc chi boä bieán thaønh "Nhoùm chieán ñaáu".  Chöông trình
  haønh ñoäng trôû neân gaáp ruùt neân ñaïi hoäi quyeát ñònh
  toång khôûi nghóa trong thôøi gian ngaén saép ñeán.
  Ñeå chuaån bò coâng cuoäc khôûi nghóa, ngoaøi vieäc phaùt
  trieån theâm nhöõng chi boä chieán ñaáu, QÑD coøn ra leänh toå
  chöùc saûn xuaát vuõ khí ñeå trang bò nghóa quaân.  Chaúng may,
  moät soá ñaûng vieân khoâng gioûi kyõ thuaät saûn xuaát ñaõ laøm
  cho nhieàu traùi bom phaùt noå, khieán maät thaùm Phaùp ñeán
  baét, ñoàng thôøi moät soá ngöôøi phaûn boäi chæ ñieåm cho
  Phaùp choã choân giaáu vuõ khí.  Soá thieät haïi naày leân khaù
  caoï  Theo thoáng keâ cuûa Phaùp, töø cuoái thaùng 10 naêm 1929
  ñeán thaùng 1-1930, maät thaùm Phaùp ñaõ khaùm phaù ñöôïc
  tröôùc sau laø 70 ñòa ñieåm choân giaáu vuõ khí, truyeàn ñôn,
  côø xí, quaân phuïc cuûa QÑD treân caùc tænh ôû Baéc Kyø.

  5.-   CUOÄC TOÅNG KHÔÛI NGHÓA THAÁT BAÏI

   Nguyeãn Thaùi Hoïc, Nguyeãn Khaéc Nhu, vaø Phoù Ñöùc Chính bò
  maät thaùm vaây baét huït taïi laøng Voõng La, toång Haï Bì, huyeän
  Thanh Thuûy (Phuù Thoï) ngaøy 8-12-1929.  Tuy nhieân, ñeå qua maët
  Phaùp, caùc oâng laïi trieäu taäp ñaïi hoäi ngay taïi Voõng La ngaøy
  26-1-1930, goàm khoaûng 20 ñaïi bieåu caùc tænh mieàn Trung du
  Baéc Kyø. Sau khi kieåm ñieåm tình hình, Nguyeãn Thaùi Hoïc
  tuyeân boá:
  "... Ngöôøi ta baûo: caàn phaûi ñöùng tröôùc ôû choã khoâng
  thua!  Nhöng chuùng ta thì ñöùng tröôùc ôû choã thua maát
  roài! Theá nhöng lieäu chuùng ta haõy hoaõn ñeå toå chöùc laïi
  roài môùi ñaùnh coù ñöôïc khoâng?  Toâi tin raèng khoâng theå
  ñöôïc!  Cuoäc ñôøi laø caû moät canh baïc, gaëp canh baïc ñen,
  ngöôøi ta coù theå thua saïch heát caû voán. Gaëp thôøi theá
  khoâng chieàu mình, ñaûng chuùng ta coù theå tieâu hao heát löïc
  löôïng.  Moät khi loøng sôï seät ñaõ xen vaøo trong ñaàu oùc
  quaàn chuùng, khieán hoï heát haêng haùi, heát tin töôûng, thì
  phong traøo caùch maïng coù theå nguoäi laïnh nhö ñaùm tro taøn,
  roài cuûa seõ khoâng tieáp, ngöôøi seõ bò baét laàn, voâ tình
  ñaõ xoâ ñaåy anh em vaøo caùi cheát laïnh luøng moøn moûi ôû caùc
  phoøng nguïc traïi giam, aâu laø cheát ñi ñeå laïi caùi göông hy
  sinh phaán ñaáu cho ngöôøi sau noái böôùc.  Chuùng ta "khoâng
  thaønh coâng thì thaønh nhaân", coù gì maø ngaàn ngaïò " (28)
  Nguyeãn Thaùi Hoïc trình baøy xong, moät ñaûng vieân teân laø Traàn
  Haûi tieáp lôøi:
  "Chuùng ta coù caû ngaøn chi boä daân söï, 4, 5 traêm chi boä nhaø
  binh, cuøng söï uûng hoä cuûa ñoàng baøo, löïc löôïng chuùng ta
  khoâng ñeán noãi yeáu keùm!  Chuùng ta ñaõ ñöùng vaøo caùi theá
  cöôõi coïp, khoâng theå luøi böôùc ñöôïc nöõa!  Toâi ñeà
  nghò ñaûng ta ra leänh toång khôûi nghóaï(29)
  Khi hoûi yù kieán ñeå laáy quyeát ñònh chung, toaøn theå nhöõng
  ngöôøi coù maët trong hoäi nghò Voõng La ñeàu bieåu quyeát
  ñoàng taâm toång khôûi nghóa, nhöng hoäi nghò naày chæ baøn
  thaûo keá hoaïch thöïc hieän ôû Höng Hoùa, Laâm Thao, Phuù Thoï vaø
  Yeân Baùò  Nhöõng tænh trung du naày ñaët döôùi quyeàn chæ huy
  cuûa Nguyeãn Khaéc Nhuï
  Sau ñoù moät hoäi nghò khaån caáp khaùc ñöôïc Nguyeãn Thaùi
  Hoïc trieäu taäp taïi laøng Myõ Xaù, phuû Nam Saùch, tænh Haûi
  Döông, môùi phaân coâng keá hoaïch khôûi nghóa ôû Sôn Taây, Haûi
  Döông, Haûi Phoøng, Kieán An, Baéc Ninh, Ñaùp Caàu, Phaû Laïò
  Caùc tænh mieàn ñoàng baèng do Nguyeãn Thaùi Hoïc ñieàu
  ñoäng.  Rieâng tænh Sôn Taây do Phoù Ñöùc Chính phuï traùch. Taïi
  Haø Noäi, QÑD xeùt thaáy chöa ñuû thöïc löïc ñeå khôûi nghóa,
  neân chæ giao cho Ñaëng Traàn Nghieäp töùc Kyù Con (30) chæ huy
  ñoaøn quaân caûm töû laøm nghi binh ñeå caàm chaân quaân Phaùp.
  Ngaøy troïng ñaïi ñöôïc choïn laø toái moàng 9 raïng moàng
  10-2-1930.  Caùc nhaø laõnh ñaïo choïn ngaøy naày ñeå khôûi nghóa
  vì moàng 10-2 döông lòch laø moàng 1 Teát aâm lòch naêm canh
  ngoï.  Nhaân dòp Teát coå truyeàn, daân chuùng thöôøng ñi laïi
  mua baùn taáp naäp, ngöôøi Vieät Nam laïi coù taäp tuïc ñoát
  phaùo ñeå möøng xuaân, laø cô hoäi thuaän tieän cho vieäc
  chuyeån quaân vaø vuõ khí ñöôïc deã daøng.  Tuy nhieân, vaøo phuùt
  choùt, vì söï lieân laïc khoù khaên, vieäc taäp hoïp ñaûng vieân
  gaëp trôû ngaïi neân caùc tænh mieàn ñoàng baèng nhö Haûi
  Döông, Haøi Phoøng, Kieán An cöû ngöôøi tìm gaëp Nguyeãn Thaùi
  Hoïc, xin hoaõn cuoäc toång khôûi nghóa ñeán ngaøy 15-2-1930.
  Nguyeãn Thaùi Hoïc lieàn phaùi ngöôøi baùo cho Nguyeãn Khaéc Nhu,
  nhöng ñaõ quaù treã neân nhieàu nôi vaãn noåi leân toái moàng
  9-2.  Moät ñieàu caàn ghi nhaän cuoái cuøng laø tröôùc ngaøy
  khôûi nghóa, ñaûng Coäng Saûn Ñoâng Döông raûi truyeàn ñôn
  toá caùo Vieät Nam Quoác Daân Ñaûng saép taán coâng Baéc Kyø; coâ
  Giang ñöa cho Nguyeãn Thaùi Hoïc xem truyeàn ñôn naày, nhöng
  Nguyeãn Thaùi Hoïc "laáy loøng quaân töû ño buïng tieåu nhaân",
  khoâng tin laø nhöõng ngöôøi coäng saûn laïi coù theå laøm nhö
  vaäy ñöôïc.(31)
  1.  Taán coâng Yeân Baùi :  Cuoäc taán coâng Yeân Baùi do Nguyeãn
  Vaên Khoâi (Thanh Giang), Nguyeãn Nhaät Thaân cuøng cai khoá ñoû
  Ngoâ Haûi Hoaèng (Cai Hoaèng) chæ huî  Nguyeãn Thò Baéc vaø
  Nguyeãn Thò Giang lo chuyeån vaän vuõ khí vaø tieáp teá ñaïn
  döôïc.  Soá ñaûng vieân huy ñoäng töø caùc vuøng laân caän veà
  Yeân Baùi leân ñeán khoaûng 300 ngöôøò  Cô sôû quaân söï cuûa
  Phaùp taïi Yeân Baùi goàm hai traïi: traïi döôùi naèm ôû ngoïn
  ñoài trong thaønh phoá do ñaïi uyù Jourdain chæ huy, traïi treân
  toïa laïc treân ngoïn ñoài xa thaønh phoá, goïi laø ñoàn cao, do
  thieáu taù Le Tacon chæ huî
  Luùc 1 giôø saùng 11-2, Ngoâ Haûi Hoaèng ra leänh taán coâng traïi
  döôùi, gieát ñaïi uyù Jourdain, trung uyù Robert, boán trung só
  Phaùp, vaø hoaøn toaøn laøm chuû tình theá luùc 4 giôø saùng.  Nghóa
  quaân chuaån bò taán coâng ñoàn cao thì maùy bay Phaùp töø Haø
  Noäi leân phaûn coâng.  Nghóa quaân phaûi ruùt lui vaøo röøng.
  Chieàu 11-2, Phaùp xöû töû taïi choã hai caáp chæ huy nghóa quaân
  bò Phaùp baét laø Cai Nguyeân, vaø Cai Tính.
  2.  Taán coâng Höng Hoùa, Laâm Thao :  Cuoäc taán coâng naày do
  Nguyeãn Khaéc Nhu (1883-1930) chæ huî  Nguyeãn Khaéc Nhu, coøn
  goïi laø Xöù Nhu vì trong moät kyø thi, oâng ñaäu ñaàu xöù taïi
  phuû Laïng Thöông, tænh Baéc Giang, sinh quaùn cuûa oâng.  Luùc 1
  giôø saùng 11-2, Nguyeãn Khaéc Nhu ra leänh taán coâng vaø xung
  phong vaøo ñoàn Höng Hoùa, nhöng beân trong phoøng thuû chaët cheõ
  neân khoâng chieám ñöôïc.  Ñeán 3 giôø saùng, Nguyeãn Khaéc Nhu
  ñoåi höôùng taán coâng, ñaùnh chieám phuû Laâm Thaoï  Tri phuû
  Ñoã Kim Ngoïc boû troán.  Quaân Phaùp töø Phuù Thoï tieán qua
  ñaùnh traû.  Nguyeãn Khaéc Nhu bò troïng thöông, duøng löïu ñaïn
  töï saùt nhöng khoâng cheát.  OÂng bò Phaùp baét, beøn töï töû
  ngay lieàn trong nhaø giam Höng Hoùaï
  3.  Chuaån bò ñaùnh Sôn Taây :  Sau khi thaát baïi ôû yeân baùi,
  Phoù Ñöùc Chính (1897-1930) troán thoaùt veà Sôn Taâî  Ngaøy
  13-2, Phoù Ñöùc Chính cuøng Cai Taân, Nguyeãn Vaên Khoâi (Thanh
  Giang) hoïp taïi nhaø Quaûn Traïng, xaõ Nam Man, toång Caåm Höông,
  huyeän Tuøng Thieän, tænh Sôn Taây, ñeå chuaån bò löïc löôïng
  taán coâng tænh naày, thì bò quaân Phaùp ñeán baét taát caû
  giaûi veà Haø Noäi, vì coù keû chæ ñieåm.
  4.  Quaáy roái Haø Noäi :  QÑD töï xeùt thöïc löïc ôû Haø Noäi
  khoâng ñuû söùc noåi daäy neân chæ quaáy roái ñe doïa nhaø caàm
  quyeàn Phaùp maø thoâò  Ñöôïc tin Yeân Baùi khôûi nghóa, Löông
  Ngoïc Toán trong ban aùm saùt cuûa QÑD, taán coâng vieân ñoäi caûnh
  saùt gaùc caàu Long Bieân.  Ñaëng Traàn Nghieäp (Kyù Con) vaø moät
  soá ñaûng vieân chia nhau ñi caét ñöôøng daây ñieän thoaïi,
  neùm bom vaøo moät soá cô sôû nhö nguïc thaát Hoûa Loø, truï sôû
  caûnh saùt...
  Nhöõng hoaït ñoäng naày khoâng maáy hieäu quaû vaø cuõng ít gaây
  tieáng vang.  Ngöôïc laïi, nhaø caàm quyeàn Phaùp baùo ñoäng
  khaép nôi, vieäc phoøng thuû caøng theâm chaët cheõ laøm cho cuoäc
  noåi daäy trôû neân khoù khaên hôn.  QÑD chuaån bò taán coâng
  Ñaùp Caàu, Phaû Laïi, Kieán An, nhöng cuoái cuøng phaûi thoaùi lui
  vì löïc löôïng taäp hoïp khoâng ñaày ñuû ñuùng haïn, vaø cuõng
  vì quaân Phaùp bieát tröôùc, canh phoøng caån maät, phaù vôõ
  nhöõng choã choân caát vuõ khí, vaø chaän baét caùc ñaûng vieân.
  5.  Taán coâng Phuï Döïc, Vónh Baûo :  Luùc 8 giôø toái, Hoøa Quang
  Huy, Ñaøo Vaên Theâ (Giaùo Theâ) cuøng Nguyeãn Vaên Hoä chæ huy 40
  ñaûng vieân voõ trang ñaùnh uùp huyeän Phuï Döïc, tænh Thaùi
  Bình.  Vieân tri huyeän troán thoaùt.  Nghóa quaân tòch thu
  ñöôïc moät soá khí giôùi, taäp hoïp daân chuùng ñeå tuyeân
  truyeàn.  Saùng hoâm sau, nghóa quaân döï truø keùo qua ñaùnh Ninh
  Giang (Haûi Döông), nhöng ñôïi maõi khoâng thaáy caùc caùnh quaân
  khaùc, neân cuoái cuøng töï giaûi taùn.
  Taïi Vónh Baûo, tænh Haûi Döông, ngaøy 15-2, nghóa quaân cöû
  Traàn Quang Dieäu giaû ñeán maät baùo cho tri huyeän Hoaøng Gia
  Moâ (chaùu noäi Hoaøng Cao Khaûi) coù moät soá quaân caùch maïng
  hoäi hoïp ôû laøng Coå Am.  Hoaøng Gia Moâ lo sôï lieàn ñi baùo
  ñoàn Phaùp ôû Ninh Giang (tænh Haûi Döông).  Hoï Hoaøng ñi khoûi,
  nghóa quaân lieàn vaøo chieám huyeän lî Vónh Baûo maø khoâng gaëp
  söùc khaùng cöï naøoï   Trong khi ñoù, tröôûng ñoàn Ninh Giang
  caáp cho Hoaøng Gia Moâ saùu lính khoá xanh, saùu suùng tröôøng vaø
  moät soá ñaïn.  Hoï Hoaøng khoân ngoan cho xe chôû lính veà
  tröôùc ñeå thaêm doø coøn töï mình ñi xe keùo tay theo sauï  Xe
  chôû lính bò taán coâng, hoï Hoaøng bieát ñöôïc lieàn laån
  troán, nhöng roài cuõng bò baét, vaø bò nghóa quaân keát aùn
  töû vì toäi tham aùc.  Thi haønh xong baûn aùn treân, nghóa quaân
  ruùt lui eâm thaám.

  6.-   PHAÛN ÖÙNG CAÁP THÔØI CUÛA PHAÙP

   Nhaø caàm quyeàn Phaùp taïi Baéc kyø phaûn öùng giaän döõ
  tröôùc caùc cuoäc taán coâng cuûa VNQÑD.  Taïi Haø Noäi, Phaùp
  ñoùng cöûa caùc coâng sôû ngaøy 11-2, cho quaân ñoäi vuõ trang
  ñöùng gaùc khaép caùc ngaû ñöôøng, khaùm xeùt ngöôøi qua laïò
  Phaùp taêng phaùi quaân ñoäi ñi cöùu vieän nhöõng tænh bò taán
  coâng, gôûi maùy bay leân Yeân Baùi ñaåy lui nghóa quaân ngaøy
  11-2.  Ngaøy 12-2, toaøn quyeàn Pierre Pasquier duøng xe löûa leân
  Yeân Baùi döï tang leã caùc só quan Phaùp bò gieát trong cuoäc
  khôûi nghóa cuûa QÑD.  Tröôùc khi xe löûa chôû y ñeán Yeân Baùi
  khoaûng 20 phuùt, hai traùi bom ñöôïc lieäng vaøo phaù saäp moät
  phaàn nhaø gaï
    Ngaøy 16-2 Phaùp cho naêm  phoùng phaùo cô ñeán neùm 57 quaû bom
  loaïi 10 kyù xuoáng khaép laøng Coå Am, ñoát chaùy ruïi laøng
  naày, laøm cho 21 thöôøng daân thieät maïng.  Vaøo luùc baáy giôø,
  vuõ khí chöa taân tieán nhö ngaøy nay, vieäc maùy bay neùm bom
  ñoát laøng laø moät cuoäc taán coâng voâ cuøng gheâ gôùm chöa
  töøng thaáy ôû Vieät Nam, laøm cho moïi ngöôøi khieáp ñaûm.
   Thoáng söù Baéc Kyø Reneù Robin (32) gôûi ñieän tín cho coâng
  söù Phaùp ôû caùc tænh, trong ñoù coù ñoaïn: "...Village Coam,
  province de Haiduong, ouø s' eùtait reùfugieùe bande rebelles ayant mis
  aø mort sous preùfeât de Vinhbao, a eùteù bombardeù hier par escadrille
  Hanoò  Vous prie donner large publiciteù et ajoute que tout village qui
  se mettra dans situation analogue subira impitoyablement le meâme sort."
  (33) (taïm dòch:"....Laøng Coå Am, tænh Haûi Döông, nôi boïn
  cöôùp aån troán sau khi gieát vieân tri huyeän Vónh Baûo, ngaøy
  hoâm qua ñaõ bò moät tieåu phi ñoäi Haø Noäi ñeán doäi bom.
  Yeâu caàu caùc oâng thoâng baùo roäng raõi, vaø theâm raèng baát
  cöù laøng naøo laøm nhö theá, ñeàu seõ chòu chung soá phaän
  khoâng thöông xoùt.")
  Ngoaøi Coå Am, Phaùp coøn cho quaân ñeán ñoát phaù caùc laøng maø
  Phaùp nghi ngôø coù söï hieän dieän cuûa QÑD.  Phaùp cho ngöôøi
  luøng baét gaét gao ñaûng vieân QÑD cuõng nhö taát caû nhöõng ai
  lieân heä ñeán QÑD.
   Moät ñieàu baát lôïi cho QÑD laø caùc laõnh tuï ñaûng daàn
  daàn bò baét.  Nhöõng nhaø hoaït ñoäng caùch maïng Vieät Nam ôû
  Trung Hoa cöû Ñoaøn Kieåm Ñieåm veà nöôùc quan saùt tình hình,
  vaø môøi Nguyeãn Thaùi Hoïc sang Trung Hoa laùnh naïn moät thôøi
  gian.  Nhöõng ñoàng chí cuûa Nguyeãn Thaùi Hoïc cuõng khuyeân oâng
  neân ra nöôùc ngoaøi, nhöng oâng Nguyeãn cöông quyeát töø choái
  ñeà nghò naày, vì oâng cho raèng oâng phaûi chòu traùch nhieäm
  hoaøn toaøn veà nhöõng bieán ñoäng vöøa qua, neân oâng quyeát ôû
  laïi trong nöôùc lo caûi toå vaø xaây döïng laïi ñaûng, ñeå laøm
  troøn söù maïng phuïc quoác.
   Sau cuoäc hoïp taïi laøng Truï Thoân, huyeän Löông Taøi, tænh
  Baéc Ninh, Nguyeãn Thaùi Hoïc tieáp tuïc leân ñöôøng ñi coâng
  taùc, cuøng moät soá ñoàng chí ngang qua ñoàn ñieàn ngöôøi
  Phaùp teân Cleùbert ôû laøng Coå Vòt huyeän Ñoâng Trieàu tænh
  Haûi Döông, thì bò caùc tuaàn phu baét saùng ngaøy 20-2-1930.
  Nguyeãn Thaùi Hoïc bò ñöa ñeán toøa söù Haûi Döông, roài veà
  Haø Noäò  Traàn Quang Dieäu bò baét vaøo thaùng 5-1930 taïi Thaùi
  Nguyeân.
   Veà phaàn Kyù Con Ñaëng Traàn Nghieäp, oâng bò ngöôøi Phaùp
  luøng baét gaét gao ôû Haø Noäi, phaûi xuoáng Haûi Phoøng troán
  traùnh.  Taïi ñaây cuõng khoâng ñöôïc yeân, Kyù Con ñeán Nam
  Ñònh, vaø bò maät thaùm Phaùp baét vaøo giöõa thaùng 6-1930.  Veà
  sau, theo nguoàn tin cuûa moät nhaân vieân sôû maät thaùm Nam
  Ñònh, oâng Phaùn Taûo, thì chính moät ñaûng vieân Ñoâng Döông
  Coäng Saûng Ñaûng ñaõ chæ ñieåm cho vieân giaùm ñoác nha Lieâm
  Phoùng Ñoâng Döông laø Louis Marty; Marty lieàn ra leänh cho maät
  thaùm Haø Noäi xuoáng Nam Ñònh baét Kyù Con, maø sôû maät thaùm
  Nam Ñònh khoâng hay bieát.(34)
   Sau khi Kyù Con bò vaøo tuø, nhöõng ñaûng vieân coøn laïi ñaõ hoïp
  nhieàu laàn ñeå caûi toå ñaûng, nhöng roài nhöõng nhaø laõnh
  ñaïo cuõng laàn löôït bò ngöôøi Phaùp baét nhö Leâ Höõu Caûnh
  (taïm quyeàn laõnh ñaïo ñaûng), Leâ Thò Thaønh, Nguyeãn Xuaân Huaân
  (thaùng 7-1930 taïi Haûi Phoøng), Leâ Tieán Söï, Nguyeãn Ñoân Laâm,
  Phaïm Vaên Heå, Nghieâm Toaûn,(35) (thaùng 8-1930), Hoaøng Ñình Gò,
  Hoaøng Ñình Vyõ, Ñoã Thò Taâm, Nguyeãn Thò Vaân, Traàn Xuaân
  Ñoä (thaùng 9-1930)...

  7.-   NHÖÕNG BAÛN AÙN CUÛA HOÄI ÑOÀNG ÑEÀ HÌNH

   Ngaøy 14-2-1930, nghóa laø 4 ngaøy sau cuoäc khôûi nghóa Yeân Baùi,
  toaøn quyeàn Pierre Pasquier kyù nghò ñònh thaønh laäp hoäi
  ñoàng ñeà hình do Poulet Osier, thanh tra chính trò haønh chaùnh
  Baéc Kyø, laøm chaùnh aùn.
  1.  Ngaøy 27-2-1930 taïi Yeân Baùi : Hoäi ñoàng laøm vieäc gaáp
  ruùt, vaø hoïp phieân toøa ñaàu tieân vaøo ngaøy 27-2-1930 taïi Yeân
  Baùi, ñöa ra xeùt xöû 15 bò caùoï  Keát quaû, hoäi ñoàng naày
  ñaõ tuyeân aùn: moät ngöôøi 20 naêm khoå sai, moät ngöôøi chung
  thaân khoå sai, vaø 13 ngöôøi bò töû hình.  Ñeä trình baûn aùn
  veà Paris, trong soá 13 aùn töû hình, toång thoáng Phaùp Gaston
  Doumergue (nhieäm kyø 1924-1931) giaûm chín aùn xuoáng chung thaân
  khoå sai, coøn boán ngöôøi y aùn töû hình, vaø bò leân maùy cheùm
  taïi Yeân Baùi saùng sôùm ngaøy 8-3-1930 (töùc moàng 9-2 canh ngoï).
  Boán anh huøng ñoù goàm hai noâng daân, quaùn laøng Xuaân Luõng, phuû
  Laâm Thao tænh Phuù Thoï laø Ñaëng Vaên Löông vaø Ñaëng Vaên
  Tieäp, vaø hai haï só quan thuoäc binh ñoaøn Yeân Baùi laø Nguyeãn
  Thanh Thuyeát vaø Ngoâ Haûi Hoaèng.
   2.  Ngaøy 23-3-1930 taïi Yeân Baùi :  Hoäi ñoàng ñeà hình hoïp
  phieân khaùc cuõng taïi Yeân Baùi vaø cuõng do Poulet Osier ngoài gheá
  chaùnh aùn xöû 83 bò caùo goàm 1 phuï nöõ, 37 thöôøng daân vaø 45
  binh só.  Ngöôøi bò goïi ra thaåm vaán ñaàu tieân laø Nguyeãn
  Thaùi Hoïc.  Nguyeãn Thaùi Hoïc nhaän heát traùch nhieäm caùc cuoäc
  khôûi nghóa laø do oâng laõnh ñaïo vaø xin xöû töû moät mình
  oâng, nhöõng ngöôøi khaùc chæ thöøa haønh meänh leänh cuûa oâng.
  Nguyeãn Thaùi Hoïc ñònh noùi nhieàu nöõa veà lyù do chính trò
  cuoäc khôûi nghóa, nhöng bò caét ngang.  Phoù Ñöùc Chính töï
  nhaän mình laø uyû vieân tuyeân truyeàn cuûa QÑD, töï tay thaûo
  truyeàn ñôn keâu goïi binh só laøm caùch maïng, ñöa ra keá hoaïch
  taán coâng, coøn nhöõng ngöôøi khaùc chæ nghe theo lôøi oâng maø
  thoâò  Nguyeãn Thò Baéc phaûn ñoái phieân toøa kòch lieät vaø
  noùi raèng neáu ngöôøi Phaùp xeùt xöû coâ thì haõy veà Phaùp keùo
  ñoå töôïng Jeanne d' Arc (36) xuoáng.  Caùc chieán só ra tröôùc
  toøa ñeàu can ñaûm xaùc nhaän gia nhaäp QÑD ñeå ñaùnh ñuoåi
  ngöôøi Phaùp, giaønh ñoäc laäp cho xöù sôû.
  Boán luaät sö bieän hoä Mandrette, Bona (ngöôøi ñaõ töøng
  bieän hoä cho Phan Boäi Chaâu), Mayet, vaø Demistre yeâu caàu toøa
  chæ buoäc toäi nhöõng ngöôøi chuû möu, vaø khoan thöù cho
  nhöõng ngöôøi toøng phaïm.  Hoâm sau 24-3-1930, luùc 10 giôø, hoäi
  ñoàng ñeà hình tuyeân aùn 39 töû hình, 33 khoå sai chung thaân,
  9 khoå sai 20 naêm, 5 ngöôøi bò ñi ñaøy trong ñoù Nguyeãn Thò
  Baéc bò 5 naêm. Nguyeãn Thaùi Hoïc ñaõ choáng aùn leân Hoäi
  ñoàng baûo hoä ñeå caùc ñoàng chí cuûa oâng laøm theo, nhaém
  laøm nheï bôùt aùn cho nhöõng ngöôøi naàî  Rieâng Phoù Ñöùc
  Chính cöông quyeát khoâng kyù teân choáng aùn, noùi thaúng vôùi
  vieân chaùnh aùn:"Ñaïi söï ñaõ khoâng thaønh, cheát laø vinh, coøn
  choáng aùn laøm gì voâ ích! "(37)