Phan Vaên Höng laø moät teân tuoåi môùi laï trong laøng aâm nhaïc Vieät Nam, tuy anh ñaõ hoaït ñoäng töø laâu. Anh Höng, sinh naêm 1950 taïi Haø Noäi, 1954 vaøo Nam, xa rôøi ñaát meï Vieät Nam töø 1968.

Anh du hoïc vaø toát nghieäp veà Kyõ Sö Haàm Moû vaø Cô Khí ôû Phaùp. Tröôùc khi rôøi Phaùp ñeå ñònh cö taïi UÙc, Phan Vaên Höng ñaõ sinh hoaït vôùi Toång Hoäi Sinh Vieân Vieät Nam taïi Paris. Trong suoát 10 naêm sinh soáng ôû Phaùp, ngoaøi nhöõng saùng taùc vaø trình dieãn aâm nhaïc, anh coøn laø saùng laäp vieân cuûa "Vaên Ñoaøn Lam Sôn" vaø cuûa tôø baùo "Nhaân Baûn", moät trong nhöõng tôø baùo Vieät ngöõ phoå bieán roäng raõi ôû AÂu Chaâu.

Nhaïc Phan Vaên Höng laø moät neùt chaám phaù khaùc thöôøng, chöa thaáy bao giôø trong aâm nhaïc Vieät Nam.

Ñaõ khoaûng moät phaàn tö theá kyû hoaït ñoäng aâm nhaïc, vôùi hôn 100 baûn nhaïc, Höng ñaõ coù moät con ñöôøng, coù moät höôùng ñi, khaùc haún nhöõng nhaïc só khaùc. Nhöõng taùc phaåm ñaõ phaùt haønh goàm taäp nhaïc "Traùi Tim Toâi Laø Beán" vôùi ba caùi CD "Traùi Tim Toâi Laø Beán", "Coù Phaûi Em Chôø Muøa Xuaân" vaø "20 Naêm".

Neáu noùi nhaïc Phan Vaên Höng laø nhaïc cuûa nhöõng tình yeâu löùa ñoâi nhö nhaïc cuûa nhöõng nhaïc só vieát tình ca ngaøy xöa Ngoâ Thuïy Mieân, Töø Coâng Phuïng ... hoaëc nhaïc tình ngaøy nay cuûa Ñöùc Huy, Trònh Nam Sôn, Mai Anh Vieät, Nguyeân Bích... thì laø moät ñieàu sai laàm lôùn lao.

Nhaïc cuûa anh, coù moät phaàn naøo ñoù, aûnh höôûng loaïi nhaïc tranh ñaáu, nhöng khoâng hoaøn toaøn "lôùn gioïng" nhö vaäy, duø laø taùc duïng coù theå saâu ñaäm hôn nhieàu.

Haõy taïm thöû so saùnh vôùi "nhaïc phaûn chieán" cuûa Trònh Coâng Sôn ngaøy xöa (ôû ñaây khoâng baøn ñeán nhöõng baûn "tình ca" cuûa Trònh Coâng Sôn). Moät ñieàu khaù roõ raøng, "nhaïc phaûn chieán" Trònh Coâng Sôn lôøi leõ thöôøng mô hoà, aùm chæ, chöù khoâng baøn thaúng vaøo söï vieäc vaø nhaïc Phan Vaên Höng thöôøng töø nhöõng baøi thô dieãn taû nhöõng söï kieän coù thaät. Coù leõ caû hai loaïi nhaïc ñeàu coù theå gaây aûnh höôûng, xuùc ñoäng maïnh ñeán ngöôøi nghe, nhöng hai nhaïc só ñaõ coù hai con ñöôøng, coù hai muïc ñích, hai lyù töôûng traùi ngöôïc haún vôùi nhau.

Nhaïc cuûa Phan Vaên Höng, hình nhö ña soá laø nhöõng böùc tranh xaõ hoäi, môø aûo nhöng coù thaät. Nhöõng böùc tranh maøu ñen, nhöõng hình aûnh cöïc toái cuûa nhöõng con ngöôøi Vieät Nam ñieån hình, nhöõng ngöôøi thaät. Nhöõng ngöôøi Vieät trong nhaïc cuûa hoï Phan laø nhöõng nhaân vaät coù thaät, hoï ñaõ cheát tuyeät voïng, hay hoï ñang vaø seõ baùm víu vaøo töông lai môø mòt...

Nhaïc Phan Vaên Höng cuõng coù nhöõng ngöôøi Vieät ñang soáng soùt moät caùch traàm, huøng, anh duõng... trong traän cuoàng phong phuû kín bao toái taêm cuûa nöôùc Vieät Nam, sau nhöõng ngaøy cuoái cuûa thaùng Tö Ñen 1975.

Ñaây cuõng coøn laø taâm söï cuûa nhöõng ngöôøi Vieät ly höông, nhöõng ngöôøi ñaõ phaûi ñau ñôùn boû laïi moät ñaát nöôùc ñen toái, boû laïi gia ñình, taøi saûn, boû laïi baïn beø trong nhöõng traïi hoïc taäp, nhöõng traïi tuø, nhöõng ñòa nguïc cuûa nhaân loaïi:

"... Ai trôû veà xöù Vieät

Nhaén giuøm ta, ngöôøi aáy ôû trong tuø

Nghe ñaâu ñaây vang gioïng hôøn reân xieát

Daøi laém khoâng, ñaèng ñaúng maáy muøa Thu

Ai ñi veà xöù Vieät

Thaêm duøm ta ngöôøi aáy ôû trong tuø

Cho ta göûi moät maûnh trôøi xanh bieác

Thay duøm ai maøu trôøi nguïc aâm u

Caùc baïn ta ôi, bao giôø ñöôïc thaû

Ñeán bao giôø aên ñöôïc baùt côm töôi

Ñöôïc laéng nghe tieáng chim cöôøi

Ñeán bao giôø, ñeán bao giôø?..."

Phan Vaên Höng ñaõ vieát leân nhöõng "thöông khuùc" raát caûm ñoäng veà caùc ñoàng baøo ôû trong vaø ngoaøi nöôùc. Anh vieát veà nhöõng con ngöôøi coù cuøng moät tieáng noùi, cuøng moät maàu da vaøng, cuøng moät lòch söû Laïc Hoàng nhö anh.

Nieàm ñau cuûa nhöõng ngöôøi Vieät khoán khoå coøn ôû laïi Vieät Nam, hay nhöõng di daân goác Vieät maát nöôùc, phaûi lang thang khaép töù xöù, naêm chaâu laø nieàm ñau cuûa Phan Vaên Höng. Vaø ñaáy cuõng laø noãi ñau cuûa Nguyeãn Chí Thieän, cuûa Minh Ñöùc Hoaøi Trinh, cuûa Ñinh Tuaán, cuûa Baéc Phong, cuûa Nguyeãn Song Pha, cuûa Giang Höõu Tuyeân, cuûa Nguyeãn Phöông Lam, cuûa Nam Dao... laø nhöõng thi só coù thô ñöôïc anh phoå nhaïc. Vaø ñaáy cuõng laø taâm söï xoùt xa cuûa taát caû caùc ngöôøi Vieät Nam khaùc haõy coøn laø "Ngöôøi Vieät Nam".

Bao nhieâu laø nhöõng maåu chuyeän coù thaät, cuûa nhöõng ngöôøi khoâng may maén ôû laïi Vieät Nam, ña soá laø nhöõng baøi thô ñaõ ñöôïc Höng vieát thaønh nhaïc, ñeå ñöa ñeán haøng trieäu ngöôøi Vieät trong vaø ngoaøi nöôùc.

"Baøi Ca Cho Em Beù Thaûo", nhaïc Phan Vaên Höng phoå vaøo thô Nam Dao, laø moät thöông khuùc caûm ñoäng. Em beù Thaûo beänh naëng, ñöôïc cha meï ñem vaøo nhaø thöông. Bò boû queân, maõi sau moät baùc só Xaõ Hoäi Chuû Nghóa môùi ñeán keâ toa thuoác, nhöng cho bieát "nhaø thöông khoâng coù thuoác". Cha meï voäi möôïn tieàn haøng xoùm ra chôï trôøi, mua ñöôïc thuoác, ñem vaøo nhaø thöông, nhöng beù Thaûo... ñaõ lìa ñôøi! Nhaø ngheøo, phaûi cöa chieác baøn cuõ long chaân ñoùng ñinh laøm quan taøi. Cha ñaïp xe loïc coïc chôû aùo quan ra nghóa trang. Meï chaïy theo caàm giöõ chieác quan taøi nhoû beù. Coøn coù gì ñau ñôùn hôn hình aûnh naøy?

Nhöng, khoâng phaûi chæ coù daân chuùng mieàn Nam Vieät Nam môùi khoå. Nhöõng ngöôøi daân ngoaøi Baéc coøn coù theå xaáu soá hôn. Nhöõng ngöôøi theo khaùng chieán ngaøy xöa cuõng coù nhöõng cay ñaéng, nhöõng hôøn tuûi khoâng theå noùi ra ñöôïc. Hoï Phan ñaõ giuùp hoï vaø vieát thaønh nhöõng lôøi nhaïc chua xoùt.

Ñoù laø noäi dung moät soá baøi haùt nhö "Baäu" (thô Baéc Phong-nhaïc Phan Vaên Höng). Baäu laø teân moät thoân nöõ ñeïp vaø thích laøm daùng, ngay caû sau khi gia nhaäp khaùng chieán. Ngôø ñaâu, caùi cheát töùc töôûi cuûa ngöôøi yeâu khieán Baäu khoâng coøn laø Baäu ngaøy xöa nöõa.

Roài ñeán baøi "Coù Phaûi Em Laø Em Beù", thô Nguyeãn Chí Thieän-nhaïc Phan Vaên Höng. Thi só cuûa "Hoa Ñòa Nguïc", Nguyeãn Chí Thieän, ñaõ keå chuyeän moät em beù coù cha bò ôû tuø ñaõ hôn möôøi naêm. Meï em beù, buoäc loøng phaûi laáy moät bí thö ñaûng nôi meï coâng taùc. Coøn em, coøn em beù ñaùng thöông chæ mô coù ñöôïc moät ñoâi deùp, chæ mô ñöôïc ñi hoïc. Vaø ñau ñôùn thay em, ngaây thô, laïi mô ñöôïc trôû thaønh thieáu nhi... quaøng khaên ñoû!

Nhöõng caâu chuyeän thöông taâm nhö vaäy. Nhöõng caâu chuyeän xaõ hoäi töôûng chöøng nhö noái tieáp nhau trong nhöõng baøi haùt traøn ñaày nhöõng khoå ñau, trieàn mieân, baát taän... töôûng nhö khoâng bao giôø coù theå heát ñöôïc nhöõng khoå sôû, nhöõng chua cay.

Haõy cuøng ngaäm nguøi trong caâu chuyeän cuûa hai em beù nhoû, vaãn coøn trong tuoåi voâ tö, ñi taùt daàu caën noåi leành beành treân nöôùc soâng Saøigoøn, gaàn xöôûng Ba Son, loïc laáy daàu baùn, ñeå laøm keá sinh nhai. Thaèng beù anh, tuoåi möôøi ba, ñaõ bò guïc ngaõ döôùi laøn ñaïn AK cuûa Coâng An. Thaèng beù em khoùc ngaát, oâm anh mình ñaõ cheát, maùu nhuoäm ñaày ngöôøi. Moïi ngöôøi chaéc phaûi coù moät caûm giaùc ôùn laïnh ôû xöông soáng khi nghe baøi thô nhaïc sau ñaây:

"... Toâi muoán haùt cho thaèng beù nöôùc Vieät

Cheát nhö moät keû thuø voâ danh

Phaûn ñoäng chaêng hay laø ñeá quoác?

Bieát ñaâu raèng chæ chuû nghóa gieát em!

Beù taùt daàu, thaèng beù taùt daàu!

Cheát nôi caàu caïnh xöôûng Ba Son

Thaèng nhoû cheát vôùi ñoâi maét môû tröøng

Treân gioøng soâng soùng gôïn röng röng"

Thaät laø ñau thöông: "Thaèng nhoû cheát vôùi ñoâi maét môû tröøng" laøm cho gioøng soâng phaûi "röng röng" nöôùc maét!

Nhaïc Phan Vaên Höng nhieàu chuyeän buoàn. Nhöng khoâng nhöõng chæ keå leå nhöõng chuyeän buoàn nhö vaäy ñaâu. Anh coøn cho thaáy coù nhöõng hy voïng.

Trong moät cuoäc bieåu tình tranh ñaáu cho Töï Do Nhaân Quyeàn, taïi moät coâng tröôøng ôû Paris, Nam Dao vaø Phan Vaên Höng ñaõ tình côø baét gaëp nhöõng gioït leä treân ñoâi maù nhaên nheo cuûa moät ngöôøi Meï Vieät Nam. Gioït nöôùc maét cuûa ngöôøi meï giaø coù maùi toùc baïc phô, tay caàm laù côø vaøng ba soïc ñoû, ñaõ laø caûm höùng cho baøi haùt "Gioït Nöôùc Maét Cuûa Meï". Baøi haùt naøy ñaõ cho nhöõng gioït nöôùc maét cuûa MeÏ laø nhöõng gioøng suoái man maùc tình ngöôøi, nieàm kieâu haõnh cuûa 4000 naêm Con Roàng Chaùu Tieân, nieàm hy voïng moät ngaøy seõ coù aùnh saùng ban mai. Gioït nöôùc maét cuûa Meï seõ laø nhöõng doøng soâng cuoàn cuoän leân, laø nhöõng thaùc nöôùc ñoå doàn daäp aäp xuoáng ñeå phaù tan goâng cuøm, xieàng xích.

Ba caùi CD cuûa Phan Vaên Höng raát giaûn dò. Anh Höng haùt taát caû. Cuõng coù ñuû nhöõng nhaïc cuï nhö taây ban caàm, döông caàm, vó caàm, troáng... tuy nhieân, ña soá phaàn hoaø aâm khaù ñôn giaûn do chính anh thöïc hieän.

Nhöng nghe "thaám" nhieàu. Nghe thaám thía nhieàu laém!

Gioïng haùt cuûa Phan Vaên Höng khoâng phaûi laø ñeå haùt tình ca. Gioïng haùt cuûa anh, khoâng theå ñieâu luyeän nhö Anh Ngoïc, khoâng aám aùp vaø khoâng ngoït ngaøo ñaèm thaám nhö gioïng ca Duy Traùc vaø cuõng chaúng coù caùi ngang taøng nhöng ru hoàn ngöôøi cuûa tieáng ca Tuaán Ngoïc. Höng cuõng khoâng coù gioïng haùt thính phoøng opeùra cuûa Vuõ Anh, cuûa Ñoaøn Chính.

Nhöng nghe Höng haùt, haùt moät caùch moäc maïc vaø chaân phöông, ngöôøi nghe seõ thaáy tieáng noùi xoaùy saâu vuùt leân töø ñaùy loøng, thaáy nhöõng rung ñoäng cuûa con tim ngöôøi ngheä só.

Coù nhöõng luùc, tieáng noùi ngöôøi nhaïc só laø nhöõng lôøi ao öôùc ñöôïc goùp phaàn vaøo coâng cuoäc tranh ñaáu, giaûi phoùng daân toäc. Khoâng phaûi laø nhöõng lôøi hoâ haøo, nhöõng lôøi oàn aøo...nhöng troáng roãng. Ñaây laø tieáng noùi töø tim, töø xöông maùu. Ñaây nhö laø nhöõng lôøi chuùc tuïng, nhöõng caâu nguyeän caàu, ñaõ vaø ñang dìu nhöõng caùnh buoàm raùch naùt trong côn baõo toá ñeán bôø beán cuûa Tình Thöông. Bôûi vì, töø moãi moät daäp vuøi seõ naåy ra moät nieàm tin. Bôûi vì, töø moãi moät guïc ngaõ seõ ñem laïi moät chí quaät cöôøng. Ñeå laøm gì? Ñeå cho baïo löïc, ñeå cho doái traù ngaøy hoâm nay ñöôïc thay theá bôûi loøng bao dung vaø chaân lyù cuûa Tình Ngöôøi:

"Buoàm cuûa anh raùch naùt

Bôûi bao ñôït soùng nhoài

Thì xin anh haõy vaù

Baèng nhöõng mieáng da toâi

Ngoøi cuûa anh ñaõ gaãy

Haõy maøi treân xöông toâi

Chaám maùu toâi maø vieát

Veà löông taâm con ngöôøi

Duø ñeâm traêng khoâng leân

Nhöng maét treû laø sao

Traùi tim toâi laø beán

Xin anh cöù bôi vaøo..."

Moät thi só ñöôïc Phan Vaên Höng phoå thô thaønh nhaïc nhieàu nhaát laø Nam Dao. Khoâng theå traùnh ñöôïc, vì Nam Dao cuõng laø ngöôøi baïn ñöôøng, ñaõ chia seû cuøng Phan Vaên Höng haøng chuïc naêm ñôøi. Nhöng, hình nhö cuõng chính vì vaäy, anh ñaõ "caûm" ñöôïc thô Nam Dao, "caûm" hôn thô cuûa taát caû moïi ngöôøi khaùc. Nhöõng khuùc haùt anh vieát vaøo thô Nam Dao, thaät phaûi noùi laø ñeán möùc ñoä taøi tình.

Moät baøi ca, coù theå laøm ngöôøi nghe rung ñoäng ñeán tuyeät ñænh, vaø deã "thaám", deã phaûi röng röng nöôùc maét laø baøi "Neáu Em Nghe Baøi Haùt Naøy". Baûn nhaïc chaéc phaûi laø hoøa hôïp tuyeät dieäu nhaát cuûa ñoâi uyeân öông taøi hoa Nam Dao vaø Phan Vaên Höng. Thoaùng nghe cung ñieäu nhö laø moät baûn tình ca. Nhöng khoâng phaûi vaäy! Khoâng phaûi nhö vaäy ñaâu! Ñaây khoâng laø moät baûn tình ca löùa ñoâi möôït maø. Ñaây laø baøi thöông ca reân xieát, haáp hoái töø trong nguïc tuø ñen toái, göûi ra ngoaøi veà cho ngöôøi vôï, cho ñöùa con... Ñaây laø lôøi vónh bieät cuûa moät ngöôøi ñaõ ñang cheát thaûm khoác trong nguïc tuø. Baøi haùt ñeå göûi ñeán nhöõng ngöôøi tuy ôû ngoaøi tuø, nhöng cuõng ñau khoå traàn ai. Vì ngöôøi coøn laïi seõ khoâng bao giôø gaëp laïi ñöôïc ngöôøi tình, seõ khoâng nhìn thaáy ñöôïc ngöôøi choàng yeâu daáu. Vì ngöôøi coøn soáng soùt seõ khoâng theå gaëp, duø chæ moät laàn, ñeå ñöôïc bieát maët ai laø ngöôøi cha kính yeâu cuûa mình:

"Neáu em nghe qua baøi haùt naøy

Thì anh ñaõ khuaát theo raëng ñöôøng maây

Neáu em nghe nhöõng lôøi giaõ töø

Thì xin ñoâi maét ngöng ñoïng muøa Thu

Tình anh ao öôùc trao muoân ngaøn gioù

Gôûi bao traên troái trong côn muø xa

Giôø anh thoi thoùp giöõa gian nguïc toái

Naøo ñöôïc thoaùt ly taâm hoàn bay xa...

Neáu con nghe qua baøi haùt naøy

Thì con seõ bieát cha mình laø ai

Neáu coù ñi qua vuøng nöôùc laày

Moä cha naèm ñoù traùi tim naèm ñaây"

Naêm 1997, Phan Vaên Höng vaø Nam Dao, qua taäp nhaïc "Traùi Tim Toâi Laø Beán" ñöôïc Giaûi Thöôûng Vaên Hoïc Ngheä Thuaät Quoác Khaùnh Vieät Nam do Maët Traän Quoác Gia Thoáng Nhaát Giaûi Phoùng Vieät Nam trao taëng.