KHI NAØNG THÔ NOÙI TIEÁNG YÙ

Ñaøm Trung Phaùp

Trong soá nhöõng ngoân ngöõ toâi ñaõ thieát tha hoïc hoûi, toâi meâ tieáng YÙ nhaát vì loái phaùt aâm nghe thaät söôùng tai cuûa noù, vôùi naêm maãu aâm caên baûn "a", "i", "u", "e" vaø "o". Ba maãu aâm ñaàu coù cuøng giaù trò tinh tuyeàn vaø baát bieán nhö trong tieáng Vieät, nhöng aâm "e" thöôøng phaùt aâm gioáng "eâ" nhöng cuõng coù luùc gioáng "e" trong tieáng Vieät vaø aâm "o" thöôøng phaùt aâm gioáng "oâ" nhöng ñoâi khi laïi gaàn vôùi "o" trong tieáng Vieät, tuøy vò trí cuûa chuùng trong caùc aâm tieát. Nhöõng maãu aâm nhieàu nhaïc tính naøy xuaát hieän eâ heà trong moïi vò trí, nhaát laø caùc aâm "i" vaø "e" (phaùt aâm nhö "eâ" trong Vieät ngöõ) ôû vò trí sau cuøng cuûa caùc danh töø vaø tónh töø soá nhieàu. Khi hai tình nhaân ngöôøi YÙ muoán cho nhau bieát raèng hoï yeâu nhau laém laém thì hoï thoát leân "Amore mio, io ti voglio molte bene", nghe coù khaùc naøo moät caâu ca thaùnh thoùt? Ñoäng töø "voglio" phaùt aâm laø voâ-li-oâ (chöõ "g" coi nhö thöøa) thöïc ra coù nghóa laø "toâi muoán" ñaáy, baïn aï. Theâm vaøo ñoù laø nhöõng keát hôïp raát eâm tai cuûa moät soá töû aâm vaø maãu aâm, chaúng haïn khi töû aâm "s" naèm giöõa hai maãu aâm (nhö trong hai chöõ "musicale" vaø "melodioso") thì noù phaùt aâm nhö aâm "d" trong chöõ "du döông" cuûa chuùng ta; töû aâm "c" khi ñi vôùi "i" vaø "e" thì ñoïc nhö "chi" vaø "cheâ" trong tieáng Vieät; vaø caùc aâm tieát "gia" vaø "gio" ñöôïc phaùt aâm maïnh meõ ñoâi chuùt hôn laø "gia" vaø "gioâ" trong tieáng Vieät. Thöïc vaäy, khi muoán dieãn taû yù nghó "Trong vöôøn hoa vaên chöông YÙ coù nhieàu thi nhaân tröõ tình" thì ngöôøi daân thaønh phoá La Maõ seõ roùt maät vaøo tai ngöôøi nghe nhö theá naøy: "Nel giardino letterario d’Italia ci sono molti lirici".

Môùi chæ nghe ngöôøi thöôøng noùi tieáng YÙ maø ñaõ meâ nhö theá thì "khi Naøng Thô noùi tieáng YÙ", nhö ñeà taøi toâi ñaõ choïn cho baøi vieát naøy, khoâng hieåu mình coøn meâ ñeán ñaâu! Toâi ñaõ tìm ñoïc moät soá thô tröõ tình cuûa caùc ñaïi danh Cavalcanti, Dante, Petrarca, Boccaccio, vaø Tasso. Ñoù laø nhöõng baøi thô dieãm leä, ñau khoå nhieàu hôn sung söôùng, ñöôïc laøm maën noàng theâm leân vì boùng giaùng nhöõng giai nhaân mang teân Beatrice, Francesca, Laura, Fiammetta, vaø caû moät nöõ muïc töû khoâng teân. Vì chöa bao giôø thaáy hình aûnh caùc naøng thô aáy trong saùch vôû, toâi ñaønh phaûi töôûng töôïng ra nhan saéc hoï vaäy. Caùc naøng hao hao Nöõ Thaàn AÙi Tình Venere (Veä Nöõ) trong thaàn thoaïi La Maõ chaêng? Hay caùc naøng töøa töïa minh tinh maøn baïc Gina Lollobrigida khi coøn son treû? Chæ coù Trôøi bieát. Môøi baïn cuøng toâi ñoïc moät vaøi baøi thô tröõ tình YÙ ngöõ, trong ñoù thaáp thoaùng nhöõng boùng giaùng yeâu kieàu ñaõ moät thôøi laøm cho nhöõng nhaø thô aáy ñöùng ngoài chaúng yeân.

Xin baét ñaàu vôùi Guido Cavalcanti (1260-1300), baïn thaân cuûa thi haøo Dante. Cavalcanti laø thuû laõnh tröôøng phaùi "Dolce stil nuovo" töùc laø "loái vieát môùi ngoït ngaøo" maø chuû ñích laø ñeå taùn döông phuï nöõ. Taùn döông phaùi ñeïp thöïc ra ñaâu coù gì môùi meû, nhöng caùi "môùi ngoït ngaøo" cuûa tröôøng phaùi Cavalcanti laø nieàm tin raèng tình yeâu chæ coù theå phaùt sinh trong nhöõng con tim haøo hieäp cao nhaõ vaø phaùi ñeïp chính laø nhöõng thieân thaàn giaùng theá ñeå cöùu ñoä caùc ñaáng maøy raâu! Nhö vaäy, tình yeâu daønh cho moät phuï nöõ cuõng laø tình yeâu daâng leân Thöôïng Ñeá. Cavalcanti laøm nhieàu thô, nhöng nhöõng baøi hay nhaát cuûa oâng laïi laø nhöõng baøi ngaên ngaén trong ñoù trieát lyù khoâ khan bò queân laõng maø chæ coøn nhöõng tình yù caù nhaân chan chöùa. Baøi thô "In un boschetto" quaû laø moät tuyeät chieâu noùi veà cuoäc gaëp gôõ nhö mô giöõa thi nhaân vaø moät nöõ muïc töû trong röøng. Yeáu toá thaønh khaån vaø boäc tröïc trong caûm nghó cuûa coâ muïc töû trong baøi thô laøm ngöôøi ñoïc khoù queân ñöôïc naøng. Naøng dieãm leä nhö theá naøy thì coøn ai hôn ñöôïc naøng:

Toùc vaøng oùng aû, da thòt hoàng töôi, ñoâi maét long lanh tình aùi, naøng ñang chaêm soùc ñaøn cöøu non. Maø gôïi caûm thay:

Thi nhaân choaùng vaùng, chaøo naøng laøm quen vaø muoán bieát naøng coù ai ñi cuøng vôùi naøng khoâng. Dòu daøng naøng thöa:

Roài nhö ñaõ quen thi nhaân töø laâu, naøng thoû theû cho bieát moãi khi nghe tieáng chim ca naøng laïi thaàm öôùc coù ñöôïc ngöôøi yeâu. Dòp may tôùi roài, thi nhaân töï nhuû, vì naøng coøn leû boùng maø chim choùc laïi ñang ca haùt töng böøng. Chaøng thöû löûa:

Naém tay thi nhaân, naøng cho bieát traùi tim ñaõ trao chaøng ñoù. Tay ñan tay, hoï ñi döôùi nhöõng caønh caây töôi toát, quanh chaân hoï hoa saéc muoân maøu. Naøng chaúng coøn laø muïc töû taàm thöôøng nöõa ñaâu:

Ngöôøi daân YÙ yeâu baøi thô "In un boschetto" baát huû naøy cuûa Cavalcanti vì taùc giaû ñaõ thaàn thaùnh hoùa moät caùch kyø dieäu moät phuï nöõ khoâng quyeàn quyù cao sang. Maø chaéc gì moät coâng chuùa ñaõ saùnh ñöôïc vôùi naøng, phaûi khoâng baïn?

Khi môùi chín tuoåi ñaàu, Dante Alighieri (1265-1321) ñaõ gaëp Beatrice laø coâ beù gaùi cuøng tuoåi beân loái xoùm. Töø phuùt ñoù trôû ñi, aùi tình ngöï trò linh hoàn cuûa caäu beù maø sau naøy trôû thaønh moät thi haøo cuûa nhaân loaïi. Beatrice veà sau laáy moät moät chuû ngaân haøng giaøu coù, vaø coù leõ naøng cuõng chaúng bao giôø bieát ñeán moái tình laëng leõ maø Dante ñaõ troïn veïn daønh cho naøng. Sau khi caønh thieân höông Beatrice thoaét gaãy luùc 25 tuoåi ñôøi, Dante baét ñaøu saùng taùc tuyeån taäp "Vita Nuova" töùc laø "Cuoäc Ñôøi Môùi" trong ñoù coù caû thô vaø vaên xuoâi noùi veà moái tình lyù töôûng ñoù cuûa thi nhaân. Baøi noåi tieáng nhaát trong taäp naøy laø moät "sonetto" vôùi 14 caâu thô, môû ñaàu trang nhaõ:

Tuy theá, döôùi maét Dante, Beatrice cuõng laø moät nöõ thaàn maø moïi ngöôøi phaûi "kính nhi vieãn chi" vì naøng nghieâm nghò quaù:

Ñeán ñaây thì chuùng ta coù theå hieåu taïi sao moái tình Dante-Beatrice chæ coù theå laø moät "amore platonico" ñöùng xa maø ngaém thoâi! Ngöôïc laïi, kieàu nöõ Francesca bò ñaày ñoïa tôi bôøi hoa laù döôùi ñòa nguïc trong ñaïi taùc phaåm "Divina Commedia" cuûa Dante thì laïi laø moät nhaân vaät raát "ngöôøi" vôùi nhöõng neùt yeáu ñuoái mong manh cuûa moät phuï nöõ. Naøng treû ñeïp duyeân daùng maø laïi bò boù buoäc laáy moät ngöôøi choàng vöøa giaø vöøa voâ duyeân vöøa xaáu trai. Traùi tim Francesca sau ñoù ñaõ daønh cho ngöôøi em choàng haøo hoa mang teân Paolo, trong dòp hoï cuøng ñoïc chung caâu chuyeän veà nuï hoân say ñaém baát chính giöõa hieäp só Lancelot vaø hoaøng haäu Guinevere. Cuøng ñoïc tôùi ñoaïn gaây caán ñoù, chò daâu Francesca vaø em choàng Paolo cuõng ... hoân nhau vuõ baõo nhö trong saùch. Toäi loãi baét ñaøu töø ñoù. Khi khaùm phaù ra moái tình baát chính, ngöôøi choàng bò moïc söøng ñaõ gieát caû hai. Luùc ñeàn toäi döôùi ñòa nguïc, Francesca nhôù laïi daây phuùt naøng vaø Paolo sa ngaõ:

Moät ñaïi danh nöõa trong vaên chöông YÙ laø Francesco Petrarca (1304-1374). Thi haøo naøy môû ra moät kyû nguyeân môùi cho vaên chöông maø ñaëc tröng laø meán moä thieân nhieân, say söa theá tuïc, nhöng cuõng coù nhieàu traên trôû trong hoà nghi vaø maâu thuaãn. Gioáng nhö Dante, Petrarca tin vaøo söï cöùu roãi linh hoàn vaø traùnh toäi loãi xaùc thòt. Nhöng ngoaøi ñôøi, Petrarca nghieâng veà loái soáng phuø hoa. OÂng laøm nhieàu thô baèng tieáng La-tinh khieán oâng danh tieáng laãy löøng, nhöng daân chuùng meán moä oâng nhieàu hôn vì nhöõng baøi ca tröõ tình hoa myõ vieát baèng tieáng YÙ ñöôïc haäu theá goùp laïi thaønh taäp "Canzoniere". Taäp thi ca ñoù ñeå taëng naøng Laura, cuõng laø moät thöù ngöôøi tình lyù töôûng. Khoâng ai roõ toâng tích naøng; coù leõ naøng laø vôï moät oâng quyù toäc naøo ñoù. Chæ bieát khi thi nhaân gaëp Laura thì naøng ñaõ coù choàng. Laura laø caên nguyeân cho caû thuù vui laãn khoå ñau cho Petrarca. Naøng nhö troùi buoäc ngöôøi thô baèng sôïi daây voâ hình, ñaùnh thöùc daäy trong chaøng nhöõng ñam meâ thaùc luõ, vaø laøm cho chaøng queân ñi caû Thöôïng Ñeá. Caû moät vaán naïn, vì Petrarca bieát raèng coøn bò aùm aûnh bôûi Laura thì khoù loøng ñöôïc cöùu roãi linh hoàn sau naøy, nhöng aùc haïi thay, thi nhaân chæ coù theå tìm ñöôïc bình an trong taâm hoàn baèng caùch nghó ñeán naøng! Thô Petrarca khoâng nhöõng chæ loäng laãy veà ngoân töø maø coøn laø moät maãu möïc veà phaân tích taâm lyù nöõa. Sau ñaây laø traïng thaùi taâm hoàn cuûa moät ngöôøi coâ ñôn, baán loaïn tinh thaàn, tình yeâu khoâng thoûa, chaïy troán cuoäc ñôøi, ñöôïc dieãn taû trong caùc caâu thô taän cuøng baèng aâm "i", nhaéc ñi nhaéc laïi laøm taêng noãi buoàn ray röùt:

Trong moät baøi khaùc, Petrarca chôït thöùc giaác trong ñeâm tröôøng laëng leõ, suy tö nung naáu, leä rôi, vì ñaây laø söï thöïc phuõ phaøng:

Khoù coù lôøi than van naøo thoáng thieát hôn hai caâu thô sau ñaây cuûa Petrarca, taát caû chæ vì Laura:

Neáu Dante coù Beatrice vaø Petrarca coù Laura laøm nguoàn thô thì Giovanni Boccaccio (1313-1375) coù Fiammetta ñeå vì naøng maø laøm thô tình lai laùng. Khoâng ai bieát roõ toâng tích Fiammetta; coù theå naøng coù maùu vua chuùa trong ngöôøi. Nhöng naøng oaùi oaêm laém: tröôùc heát naøng khöôùc töø traùi tim Boccaccio, roài naøng chòu yeâu chaøng, ñeå roài sau cuøng phaûn boäi chaøng! Khi coøn yeâu nhau, naøng khaû aùi, nhu mì, chieàu loøng thi nhaân heát möïc. Muøa xuaân ñeán, naøng daïo goùt treân baõi coû xanh ñaày hoa thôm khoe saéc. Phong caûnh höõu tình khieán Fiammetta chôït nhôù tôùi Boccaccio, ngöôøi maø:

Luùc aáy thi nhaân ñi vaéng, Fiammetta thôû daøi naõo nuoät vaø goïi teân chaøng cho ñôõ nhôù. Kyø dieäu thay, khi yeâu nhau say ñaém ngöôøi ta döôøng nhö coù thaàn giao caùch caûm:

Moái tình ñeïp nhö mô aáy chaúng beàn laâu. Haõy töôûng töôïng noãi loøng tan naùt cuûa Boccaccio khi coâ Fiammetta loäng laãy nhan saéc ñoù nôõ boû chaøng vì moät ngöôøi khaùc coù ñòa vò vaø tieàn baïc hôn nhaø thô chung thuûy!

Sau heát, xin môøi baïn gaëp nhaø thô Torquato Tasso (1544-1595) taøi hoa tuyeät traàn nhöng cuõng baát haïnh voâ song. Tasso kheùt tieáng vôùi thieân anh huøng ca "Gerusalemme Liberata", nhöng ngöôøi ñôøi laïi thích ñoïc nhöõng baøi thô tình cuûa oâng hôn. Vò thieân taøi naøy bò beänh tinh thaàn, nhieàu phen phaûi coät chaët chaân tay trong nhaø thöông ñieân, haäu quaû cuûa moät töï ti maëc caûm nghieät ngaõ. Tasso thöông yeâu voâ voïng moät giai nhaân, cuõng mang teân Laura, thuoäc loaïi laù ngoïc caønh vaøng. Trong moät baøi thô taëng naøng, Tasso chôi chöõ ngoaïn muïc, duøng teân naøng ñeå gôïi ra chöõ "aurora" (bình minh) vaø "l’aura" (gioù maùt):

Nhöng Laura chæ laø giaác mô cho Tasso maø thoâi. Trong baøi thô "Un’ ape esser vorrei" trích daãn döôùi ñaây, chuùng ta seõ thaáy moät Tasso tuyeät voïng toan tính traû thuø ngöôøi trong mô, maø laïi traû thuø naøng moät caùch raát kheâu gôïi, raát neân thô. Xin baïn coi baøi thô aáy nhö moät lôøi taïm bieät, moät lôøi "arrivederci" vôùi caùc naøng thô noùi tieáng YÙ: